Polowanie na nazistów. Esesman “Biała śmierć” wpadł w pułapkę
— To najbardziej obrzydliwy człowiek, z jakim miałem styczność w swym życiu — powiedział austriacki dziennikarz Kurt Seinitz po rozmowie z Aloisem Brunnerem. Efraim Zuroff, dyrektor jerozolimskiej siedziby Centrum Szymona Wiesenthala, nazwał go zaś zagorzałym nazistą i sadystą o skrajnie antysemickich poglądach. Brunner zaliczał się do wyjątkowo bezwzględnych i zagorzałych popleczników Hitlera oraz jednego z najbliższych współpracowników Adolfa Eichmanna — głównego pomysłodawcy i koordynatora planu ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej.
Karierę w strukturach nazistowskich rozpoczął w latach 30. XX w. — w 1931 r. zasilił szeregi NSDAP, siedem lat później dołączył do SS. Swoją prawdziwą twarz w pełni ujawnił jednak gdy stanął na czele Centralnego Urzędu do spraw Emigracji Żydów w Wiedniu.
Jako prawa ręka Eichmanna odegrał ogromną rolę w prześladowaniach i deportacji ludności żydowskiej. Według różnych szacunków osobiście odpowiadał za wysłanie do obozów zagłady 128 tys. 500 Żydów — 7000 z Austrii, 44 tys. z Grecji, 23 tys. 500 z Francji oraz 14 tys. ze Słowacji. Część z nich zmarła w komorach gazowych, inni na skutek głodu, chorób i wycieńczenia. Historycy przypisują mu odpowiedzialność za wymordowanie dziesiątków, jeśli nie setek tysięcy ludzi. Robił to z własnej inicjatywy, jak i w ramach wykonywania rozkazów Eichmanna. Nie zwalniało go to z odpowiedzialności, choć z tej Brunner nie musiał się nikomu tłumaczyć.
Po wojnie dzięki pomocy biskupa Grazu Aloisa Hudala zbiegł bowiem do syryjskiego Damaszku. Od lat 50. XX w. jako Georg Fischer prowadził tam niewielki sklep z zachodnimi produktami i ziołami. Oprócz tego nawiązał współpracę z syryjskimi służbami, z którymi podzielił się swoim zbrodniczym doświadczeniem — pomagał im w tworzeniu aparatu represji i w rozwijaniu repertuaru metod torturowania więźniów.
Alois Brunner
Zachód o nim nie zapomniał — francuski sąd dwukrotnie zaocznie skazał go na karę śmierci, a niemieccy prokuratorzy wyznaczyli nagrodę pieniężną za każdą informację o miejscu jego pobytu. Nic to jednak nie dało. Nie powiodły się również próby samosądu podejmowane przez izraelskie siły specjalne. W wyniku zamachów — a wiadomo o co najmniej dwóch — Brunner stracił oko i kilka palców u ręki. Mimo to pozostawał nieuchwytny.
Reżim w Damaszku konsekwentnie utrzymywał, że na terenie Syrii nie mieszka żaden Alois Brunner. To było jednak oczywistą nieprawdą, gdyż ten szczególnie się nie ukrywał — według Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji pod koniec 1959 r. spotkał się w Kuwejcie z Eichmannem, z którym robił interesy polegające na handlu bronią. Przez wiele lat utrzymywał też kontakt z Otto-Ernstem Remerem, byłym oficerem Wehrmachtu. Mało tego — udzielał się również medialnie.
W połowie lat 80. XX w. jako Georg Fischer spotkał się z austriackim dziennikarzem Kurtem Seinitzem, który stwierdził, że były oficer SS nie wykazał żadnej skruchy z powodu popełnionych zbrodni. Wręcz przeciwnie, wydawał się z nich dumny. — Niech się pan cieszy, że dla pana oczyściłem piękny Wiedeń z Żydów — powiedział.
W 1985 r. udzielił też wywiadu niemieckiemu magazynowi “Bunte”. Jemu również przyznał się do prześladowania społeczności żydowskiej, uznając to za słuszne postępowanie. Stwierdził również, że gdyby mógł, drugi raz zrobiłby to samo. Jego wypowiedzi były tak przesycone antysemityzmem i nienawiścią, że magazyn zdecydował się opublikować jedynie fragmenty rozmowy.
Obóz internowania w Drancy na przedmieściach Paryża, od czerwca 1943 r. do sierpnia 1944 r. Alois Brunner był jego komendantem
Federalny Urząd Policji Kryminalnej zażądał od dziennikarzy zdjęcia rozmówcy i stwierdził, że prawdopodobnie przedstawiają one Aloisa Brunnera. Zintensyfikował więc jego poszukiwania, podobnie zrobił Interpol i Centrum Szymona Wiesenthala. Nic to jednak nie dało. Śmiałymi medialnymi wystąpieniami Brunner podpadł jednak syryjskim władzom, które pod koniec lat 80. XX w. podjęły z NRD rozmowy na temat przekazania nazistowskiego zbrodniarza tamtejszej prokuraturze. I tym razem mu się jednak upiekło — upadek muru berlińskiego i zjednoczenie Niemiec przerwały kontakty między władzami, przez co finalnie nie doszło do ekstradycji Brunnera.
W taki sposób udało mu umknąć wymiarowi sprawiedliwości i uniknąć kary za popełnione zbrodnie. Zmarł najprawdopodobniej w 2001 r. w Damaszku z przyczyn naturalnych.
“Pierwszy komandos III Rzeszy”
Hitler uważał go za najlepszego komandosa do zadań specjalnych, a alianci — za “najbardziej niebezpiecznego człowieka w Europie”.
Otto Skorzeny miał większe ambicje, niż pozwalały mu na to warunki zdrowotne. Odrzucony przez Luftwaffe ze względu na wiek (ubiegając się o stanowisko pilota, miał około 30 lat), ranny podczas walk ze Związkiem Radzieckim, usłyszał od lekarzy, że jest niezdolny do służby wojskowej. Los, a w zasadzie Ernst Kaltenbrunner — szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy — się do niego uśmiechnął. Otrzymał on zadanie utworzenia niemieckich jednostek specjalnych na wzór brytyjskich komandosów. Na czele jednej z nich, dokładnie Batalionu Friedenthal, w 1943 r. postawił Ottona Skorzenego.
Zasłynął on jako komandos, dla którego nie ma rzeczy niemożliwych. Największy rozgłos przyniosła mu brawurowa akcja uwolnienia przetrzymywanego w górskim hotelu w Abruzach włoskiego dyktatora Benita Mussoliniego, co zrobił bez choćby jednego wystrzału. Oprócz tego zorganizował zamach stanu na Węgrzech, skutecznie destabilizował działania aliantów podczas niemieckiej kontrofensywy w Ardenach, tropił partyzantów, organizował oddziały “żywych torped” i przygotowywał zamachy na europejskich przywódców — planował m.in. likwidację Franklina Delano Roosevelta, Winstona Churchilla i Józefa Stalina podczas konferencji w Teheranie.
Otto Skorzeny i Benito Mussolini chwilę po opanowaniu hotelu, 12 września 1943 r.
Oprócz tego uczestniczył w wielu innych zbrodniach dokonywanych przez nazistów — m.in. pacyfikacji czeskiej wioski Plostina, do której doszło 19 kwietnia 1945 r. Wojnę zakończył zaś na szkoleniach dywersantów, którzy po kapitulacji III Rzeszy mieli kontynuować walkę. Tak się jednak nie stało. Sam Skorzeny kilka dni po zakończeniu wojny został aresztowany przez Amerykanów w okolicach Salzburga — oskarżyli go m.in. o przygotowywanie zamachu na Dwighta Eisenhowera. Zarzuty zostały jednak oddalone i Skorzeny wyszedł na wolność. Nie na długo, bo wkrótce został zatrzymany przez Niemców i osadzony w obozie dla jeńców wojennych. W lipcu 1948 r., dzięki pomocy dawnych towarzyszy SS przebranych za amerykańskich żołnierzy, udało mu się jednak uciec.
Osiedlił się w Hiszpanii, gdzie od 1950 r. działał jako przedsiębiorca Rolf Steinbauer. Założył firmę zajmującą się konstrukcjami stalowymi i prowadził dość spokojne życie. Do czasu — za wiedzą CIA podjął współpracę z prezydentem Egiptu Gamalem Abdelem Naserem, pomagając mu w modernizacji egipskiej armii. Zajmował się głównie szkoleniem oddziałów i grup dywersyjnych.
Do zadań specjalnych trenował także grupę Palestyńczyków — wśród nich znalazł się m.in. Jaser Arafat, późniejszy przywódca Organizacji Wyzwolenia Palestyny. Część historyków twierdzi również, że były esesman był konsultantem politycznym prezydenta Argentyny Juana Perona oraz ochroniarzem jego żony Evity, z którą miał nawiązać również romantyczną relację.
Na tym się jednak nie skończyło, bo w latach 60. XX w. o Skorzenego upomniał się Mosad. Nie chodziło przy tym o próbę wymierzenia sprawiedliwości, jak było chociażby w przypadku Brunnera czy innego nazisty — Herbertsa Cukursa, który zginął z rąk izraelskich służb specjalnych. Wywiad Izraela postanowił wykorzystać doświadczenie Skorzenego i zwerbować go do współpracy.
Otto Skorzeny w 1945 r.
Miał on przede wszystkim sabotować program rakietowy Egiptu, który był wówczas śmiertelnym zagrożeniem dla Izraela oraz przekazywać informacje na temat Niemców zaangażowanych w egipskie zbrojenia — ci bowiem mocno wspomogli Kair bronią, przede wszystkim rakietami Al-Zafir i Al-Kahir bazującymi na rozwiązaniach niemieckiej rakiety V-2.
Otto Skorzeny przystał na współpracę i wywiązał się z zadania lepiej niż dobrze — w ramach operacji “Damokles” niemieccy pracownicy egipskich fabryk z bronią zaczęli otrzymywać tajemnicze pogróżki, bomby pułapki czy ginąć w podejrzanych okolicznościach. Było to na tyle niebezpieczne, że władze RFN zaczęły wzywać mieszkających tam Niemców do powrotu.
W efekcie Izraelowi udało się “rozbroić” egipski program rakietowy — na długi czas przestał on być dlań zagrożeniem. Ottonowi Skorzenemu udało się natomiast ocalić życie — dzięki współpracy z agentami izraelskiego wywiadu otrzymał ochronę i zapewnienie, że nie będzie ścigany przez służby Izraela tropiące byłych esesmanów. I tak też się stało. Najsłynniejszy komandos Hitlera zmarł w 1975 r. w Madrycie na raka płuc.
“Biała śmierć”
Więźniowie obozów koncentracyjnych nazywali go “białą śmiercią” — od koloru munduru, który nosił i od bezwzględności, jaką się cechował. Choć do austriackiej policji i tamtejszej NSDAP Franz Stangl wstąpił w 1931 r., jego kariera w nazistowskim aparacie terroru rozkwitła szczególnie po anschlussie Austrii przez III Rzeszę w 1938 r. Początkowo zajmował się eksterminacją ludzi chorych umysłowo i inwalidów w ramach akcji T4 — nazistowskiego programu polegającego na fizycznej “eliminacji życia niewartego życia”. Następnie został skierowany do nadzorowania działalności obozów zagłady — w kwietniu 1942 r. objął funkcję komendanta Sobiboru, we wrześniu zaś przeniesiono go do Treblinki.
Funkcję tę pełnił do sierpnia 1943 r. — do tego czasu doprowadził do śmierci blisko 900 tys. Żydów pochodzących głównie z Polski. W opinii przełożonych uchodził za “najlepszego komendanta obozów hitlerowskich” w tym kraju — bo nie tylko bez skrupułów wysyłał Żydów na śmierć, ale też rozbudował infrastrukturę Treblinki, budując choćby nowe komory gazowe — tak, by mogły pomieścić więcej ludzi.
Franz Stangl, komendant Treblinki
Gdy 2 sierpnia 1943 r. w Treblince wybuchł zbrojny bunt, w którym wzięło udział blisko 800 więźniów, Stangl został przeniesiony do północnych Włoch, gdzie doczekał końca wojny. Po kapitulacji III Rzeczy wrócił do ojczystego kraju — Austrii — gdzie jako były esesman został aresztowany przez armię amerykańską i osadzony w obozie internowania w Glasenbach. Udało mu się jednak ukryć tożsamość i informacje o zbrodniach, których się dopuścił — a po dwóch latach uciec. Z racji tego, że nie zaliczał się do pilnie strzeżonych więźniów, jego zniknięcie nie wywołało większego poruszenia, nie powiadomiono o nim nawet amerykańskich władz. Stanglowi był to jak najbardziej na rękę.
Uciekł do Rzymu, a następnie — dzięki paszportowi Czerwonego Krzyża otrzymanemu od biskupa Aloisa Hudala — przedostał się do Damaszku, gdzie sprowadził swoją rodzinę. Nie został tam długo — w 1951 r. razem z bliskimi wyjechał do Brazylii. Podjął tam pracę jako mechanik w zakładach Volkswagena i pod własnym nazwiskiem żył we względnym spokoju. Do czasu — jego osobą zaczęły interesować się nie tylko austriackie władze chcące postawić go przed wymiarem sprawiedliwości, ale i izraelskie służby, w tym Szymon Wiesenthal — najsłynniejszy “łowca nazistów”. W 1960 r. przyczynił się do ujęcia m.in. Adolfa Eichmanna. Za cel obrał sobie także Stangla. Choć próbował namierzyć go już w latach 40. XX w., przełom nastąpił dopiero w 1964 r.
W późniejszych wywiadach przyznał, że w tym roku zgłosił się do niego mężczyzna podający się za byłego pracownika Gestapo i powiedział, że zna dokładny adres Stangla. Za informację chciał pieniędzy — najpierw 25 tys. dol., później zszedł do 7 tys. dol. Centa za każdą osobę zamordowaną przez byłego komendanta obozów. Wiesenthal przystał na tę propozycję i razem z brazylijską policją podjął przygotowania do ujęcia Stangla. Dokonali tego podstępem. 28 lutego 1967 r. były esesman otrzymał telefon z informacją, że jego córka miała wypadek i trafiła do szpitala. Gdy pojechał pod adres wskazanej placówki, zorientował się, że wpadł w pułapkę — przy wejściu do budynku czekała na niego brazylijska policja.
Franz Stangl przed sądem w Duesseldorfie, 22 grudnia 1970 r.
Po dotarciu na posterunek Stangl — zdaniem Wiesenthala — miał odetchnąć z ulgą, że dorwały go brazylijskie służby, a nie izraelski Mosad. Izrael wystąpił o ekstradycję byłego esesmana — podobnie zrobiły Polska i Austria. Brazylia zdecydowała się jednak przekazać go władzom RFN. 13 maja 1970 r. rozpoczął się proces Franza Stangla, zakończył się 22 grudnia tego roku. Choć były esesman nie przyznał się do winy, twierdząc, że wykonywał jedynie rozkazy, sąd uznał go za winnego zamordowania blisko 900 tys. Żydów i skazał na najwyższy wymiar kary — dożywocie.
I tym razem Stanglowi udało się jednak wymknąć wymiarowi sprawiedliwości. Odbył zaledwie pół roku kary. W 1971 r. zmarł w więzieniu na zawał serca.
