Najwyższa Izba Kontroli o patologiach związanych z zapobieganiem bezdomności zwierząt alarmowała od 2010 r. Ostatnio w 2024 r. Kontrolerzy jasno wskazywali, że z ogromnych wydatków najmniej korzystają zwierzęta.
Raporty NIK, podobnie jak działania małych, nieznanych organizacji, nie poniosły się tak, jak ośmiominutowa wypowiedź Doroty “Dody” Rabczewskiej na posiedzeniu sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do spraw ochrony zwierząt. To o niej ruszyły kontrolę zlecone przez rząd. Pytanie, czy akcja w Sobolewie doprowadzi do zmiany prawa, ukróci patoschroniska i… patozbiórki?
20 stycznia br. w Sejmie Doda mówiła pełnym emocji głosem: “Nie miałam świadomości i pojęcia, jakie jest drugie i trzecie dno, jakie dno o stoi za tym biznesem. Nie sądziłam, że katowanie zwierząt w Polsce to jest tak dochodowy biznes. A państwo i my nie interesują się tym”.
Nie sądziła, że wpłacając datki na różne stowarzyszenia czy schroniska, sponsoruje wakacje kierowników czy jacuzzi, a psy umierają wtedy w męczarniach. Nie wiedziała, że większość schronisk prowadzą przedsiębiorcy, którzy pieniądze od gminy nie przeznaczają na dobro zwierząt tylko dla siebie.
O patologiach wiadomo od lat
W Polsce jednak są osoby i instytucje, które od lat pokazują, że system wymaga zmian, i to rewolucyjnych. O zmiany w prawie od blisko 20 lat walczy Tadeusz Wypych z Biura Ochrony Zwierząt, a także Stowarzyszenie Obrona Zwierząt, któremu szefuje Agnieszka Lechowicz.
Z patologią walczy też Fundacja Emir i związana z nią Krystyna Sroczyńska. W mediach społecznościowych pojawiają się też konta prowadzone przez anonimowych twórców, którzy opisują mordownie.
O tym, że system nie działa, wie też NIK, który w 2023 r. sprawdził, jak 14 gmin zapobiega bezdomności zwierząt. Kontrolerzy ustalili, że gminy te w sumie wydały na ten cel ponad 4 mln zł, czyli o prawie 1,9 mln zł więcej w porównaniu do 2019 r.
Zdecydowana większość wydatków — ok. 90 proc. — to koszt wyłapywania bezdomnych zwierząt i ich pobytu w schroniskach. Znacznie mniej pieniędzy idzie na znalezienie nowych właścicieli czy sterylizację.
Jedno schronisko na 11 gmin
Ze sprawozdania Głównego Lekarza Weterynarii wynika, że w 2024 r. w Polsce działały 222 schroniska — średnio jedno schronisko przypada na 11 gmin. Przebywało w nich 111 tys. 700 zwierząt (ponad 76 tys. psów oraz ponad 35 tys. kotów). Za każde zwierzę płaci jakaś gmina. Nie wiadomo jednak, ile jeszcze jest przytulisk, azyli i hoteli dla zwierząt, które wymykają się spod prawa.
Schronisko — w przeciwieństwie do takich miejsc — powinno spełnić określone w prawie wymagania, o czym piszemy dalej. Jak wynika z nagrania Remigiusza Górniaka, starosty mińskiego, do takiego azylu w Kuflewie prowadzonego przez stowarzyszenie “Pogotowie dla Zwierząt” trafiły właśnie zwierzęta z Sobolewa.
W ilu placówkach cierpią zwierzęta? Tego nie wiadomo, bo nikt nie prowadzi statystyk jakości.
Instytucje przymykają oko na łamanie prawa
Stowarzyszenie Obrony Zwierząt z Jędrzejowa już w latach 2018-2019 walczyło o cofnięcia zezwolenia dla Mariana Drewnika na prowadzenie schroniska dla zwierząt w Sobolewie z powodu naruszanie warunków. Sprawa dotarła nawet do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ale wygrał wójt gminy, który nie chciał cofnięcia zezwolenia.
Teraz aktywiści zarzucają mu układ. SOZ, któremu szefuje Agnieszka Lechowicz, pisze, że bezdomność zwierząt to biznes, na którym zarabia zbyt wiele środowisk, aby ją tak po prostu zlikwidować.
“Stąd absolutny brak woli politycznej do cywilizowanego i kompleksowego uregulowania tej problematyki. Doraźne akcje takie jak ostatnio w Bytomiu czy w Sobolewie nie robią już na nas wrażenia, bo to tylko chwilowe wzmożenie i fajerwerki oraz kolejna okazja do lansowania się pewnych celebrytów, pewnych posłów i pewnych aktywistów prozwierzęcych, gdy ci ostatni odpowiadają przecież osobiście za skandalicznie niską jakość prawa w tej dziedzinie” — czytamy na profilu Stowarzyszenia na Facebooku.
Ile gminy wydają na schroniska?
Opieka nad zwierzętami bezdomnymi jest zadaniem własnym gminy (art. 11 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt). “Ochrona przed bezdomnymi zwierzętami” to nazwa działalności gospodarczej prowadzonej na podstawie ustawy o czystości i porządku w gminach.
— Dlatego schroniska mogą być prowadzone przez gminy (tzw. schroniska komunalne), ale też organizacje społeczne i przedsiębiorców — mówi Maria Januszczyk, wiceprezeska Stowarzyszenia Prawnicy na Rzecz Zwierząt.
Samorządy ze względu na wysokie koszty rzadko decydują się na otwieranie własnych schronisk. Taniej wychodzi, gdy gmina ciążące na niej obowiązki “sceduje” na prywatną firmę czy fundację. Wtedy musi zapłacić. Ile?
Jak wyjaśnia Maria Januszczyk, gminy przyjmują różne sposoby rozliczania się. — Czasem jest to jednorazowa opłata za przyjęcie lub odłowienie zwierzęcia, czasem naliczany jest koszt dzienny utrzymania — mówi prawniczka.
Jej zdaniem jednak system finansowania oparty na umowach z gminami, zwłaszcza na wyłapywanie i utrzymywanie zwierząt, powoduje, że głównym źródłem dochodu jest liczba przyjętych zwierząt i koszt jednostkowy ich utrzymania. — To rodzi pokusę maksymalizacji zysku poprzez minimalizowanie kosztów, często kosztem jakości opieki — dodaje.
O jakich dokładnie pieniądzach mówimy, dobrze pokazuje to raport pt. “Bezdomność zwierząt w Polsce” przygotowanego przez Koalicję sPrawa bezdomnych zwierząt.
Wynika z niego, że jednorazowy koszt przyjęcia psa może wynosić od 98,01 zł do 8 700 zł. Dzienne koszty utrzymania psa wahają się od 2,89 zł do 100 zł, kota od 0,99 zł do 70 zł, a innego zwierzęcia od 3,69 zł do 123 zł.
W sumie w 2022 r. gminy wydały na bezdomne zwierzęta prawie 207 mln zł. Średnie wydatki to 83,5 tys. zł rocznie na gminę. Co najmniej 29 większych gmin miejskich wydało ponad milion złotych. Czy to dużo?
Na ryczałcie można zarobić
— Dane pokazują raczej, jak zróżnicowane są koszty, a w konsekwencji także poziom opieki zapewnianej zwierzętom. Deklarowane przez niektóre gminy koszty jednorazowe są skrajnie niskie i z pewnością nie wystarczałyby na zapewnienie zwierzętom opieki w zgodzie z ich potrzebami i z przepisami prawa. Najwyższe podane w raporcie stawki mogą niekiedy wskazywać na czerpanie zysków z masowej bezdomności zwierząt — ocenia wiceprezeska Januszczyk.
I wszystko wskazuje, że tak właśnie było w schronisku “Happy Dog” w Sobolewie. Łukasz Litewka, poseł Lewicy, w poście na Facebooku wyliczył, że “łapano tam psa, za którego otrzymywano od 3 do 3,8 tys. zł, a następnie przetrzymywano go w schronisku, karmiąc najgorszym syfem. Happy Dog otrzymywało blisko 2 tys. zł za każdy miesiąc pobytu psa w tym obozie”.
Jakie umowy, z jakimi gminami i na jakie kwoty zawierało schronisko w Sobolewie, można znaleźć w bazie zatytułowanej Biuro Ochrony Zwierząt prowadzonej przez Fundację dla Zwierząt “Koteria”. W 2024 r. schronisko finansowało blisko 40 samorządów, większość płaciła za samą gotowość, w tym gmina Sobolew. Sobolew płacił za gotowość w sumie niewiele, bo w 2024 r. tylko 12 tys. zł brutto.
Gminy co roku organizują przetargi lub zapytania ofertowe na opiekę nad bezdomnymi zwierzętami. Wygrać powinna najlepsza oferta schroniska, które do takiego przetargu przystąpiło. Co do zasady gminy wybierają opcję najtańszą, co, zdaniem Marii Januszczyk, też może prowadzić do nieprawidłowości.
— Z perspektywy gmin, które mają ograniczone budżety, wybór najtańszej oferty może być postrzegany jako ekonomicznie uzasadniony, ale nie może być tak, że kryterium ceny dominuje nad oceną jakości i realnych standardów opieki. Preferowanie najniższych stawek siłą rzeczy będzie sprzyjało nieprawidłowościom, ponieważ wykonawca może chcieć oszczędzać na liczbie personelu do obsługi zwierząt, jakości karmy czy zakresie opieki weterynaryjnej — tłumaczy ekspertka.
W efekcie prawo tworzy system, w którym pies oznacza fakturę i przelew od gminy. Jeśli gmina płaci ryczałtem, to właściciele schronisk komercyjnych nie są zainteresowani ani zapewnieniem dobrej opieki, ani adopcją zwierząt.
Tak było np. w schronisku w Wojtyszkach w woj. łódzkim, o którym głośno było w 2023 r. oraz w schronisku w Radysach na Mazurach, które finansowało ponad 100 gmin. Zwierzęta przebywały mimo to w bardzo złych warunkach. Nie tylko pieniądze powodują, że schroniska to nie są domy opieki.
Opieka? Takie słowo w ustawach nie pada
W patoschroniskach ważny jest jeszcze inny aspekt.
— Społeczeństwo myśli, że schroniska z racji nazwy zobligowane są do opieki nad zwierzętami. A to nie wynika z prawa. Żaden przepis nie zobowiązuje właścicieli schronisk do opieki nad zwierzętami — wyjaśnia Tadeusz Wypych. Dodaje, że schroniska funkcjonują raczej jako miejsca utylizacji, co wynika z braku jasnych definicji zadań tych placówek, a także zaszłości z PRL.
Prywatny przedsiębiorca, który chce prowadzić schronisko dla bezdomnych zwierząt, musi najpierw zgłosić się do powiatowego lekarza weterynarii i spełnić wymagania wynikające z prawa. Potem musi dostać zezwolenia od wójta, burmistrza czy prezydenta, o ile spełnia wymagania ustalone przez gminę. Dopiero gdy je dostanie, może zawalczyć o umowę z samorządem.
Tyle że jak zauważa Tadeusz Wypych, żadne z wymagań nie odnoszą się do opieki. — W ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, na której opierają się urzędnicy, termin “opieka” właściwie nie występuje, a w ustawie o ochronie zwierząt jest on niedookreślony w kontekście schronisk — wyjaśnia Wypych.
Co więcej, zadaniem gminy jest tak naprawdę wyłapywanie bezpańskich zwierząt. Nie muszą się martwić, co się dalej z nimi dzieje. Pewne jest tylko to, że schronisko obowiązuje zakaz znęcania się nad nimi i zabijania, co jednak właściciele potrafią obchodzić.
Jak jest sprawowany nadzór nad schroniskami?
Przed podjęciem decyzji w sprawie wydania zezwolenia, wójt (burmistrz lub prezydent miasta) może skontrolować, czy podane we wniosku informacje mają odzwierciedlenie w rzeczywistości. — Niestety wedle mojej najlepszej wiedzy nie ma dostępnych danych wskazujących na to, że wójtowie korzystają z tych uprawnień — mówi Maria Januszczyk.
Każdy, kto prowadzi schronisko dla zwierząt, powinien przestrzegać m.in. przepisów ustawy o ochronie zwierząt oraz rozporządzenia w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych dla prowadzenia schronisk dla zwierząt. Za nadzór odpowiada Inspekcja Weterynaryjna.
— Pierwszy raz kontrola odbywa się nie później niż po upływie 30 dni od wpisu danego podmiotu do rejestru działalności nadzorowanych. Następnie kontrole prowadzone przez powiatowych lekarzy weterynarii odbywają się co najmniej dwa razy w roku i co do zasady powinny być niezapowiedziane. Ocena spełniania lub niespełniania wymagań opiera się jednak wyłącznie na faktycznym stanie schroniska w dniu kontroli — mówi Maria Januszczyk.
Z danych GIW wynika, że w 2024 r. było: 434 planowych kontroli w schroniskach dla zwierząt, 199 — doraźnych. Nieprawidłowości stwierdzono w 106 placówkach, a więc w połowie. Z 368 kontroli zleconych ostatnio przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wis też niewiele wyniknęło, bo… przepisy nie są jednoznaczne.
Nieprawidłowości stwierdzono tylko w 40 placówkach, dla czterech wydano decyzje administracyjne z żądaniem usunięcia uchybień, wstrzymania przyjmowania zwierząt, a nawet zamknięcia.
Gmina, niezależnie od działań inspekcji, również powinna skontrolować, czy schronisko, z którym podpisała umowę, wykonuje powierzone zadania zgodnie z uchwałą w sprawie gminnego programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi i zapobiegania bezdomności zwierząt. — Niestety — jak wynika z raportów NIK — gminy rzadko korzystają ze swoich uprawnień w tym zakresie — mówi wiceprezeska.
Niektórzy potrafią jeszcze inaczej zarabiać na zwierzętach
Doda w Sejmie, wskazała też, że za uszami mają nie tylko właściciele prywatnych schronisk, ale także tych prowadzonych przez fundacje, czy stowarzyszenia. Jak? O tym można poczytać między innymi na Facebooku czy X, na profilu Czarna Lista Organizacji Prozwierzęcych.
Jego autor chce zachować anonimowość, z obawy o agresywne działania ze strony organizacji, które opisuje. A od 10 lat staram się pomagać odzyskiwać niesłusznie zabrane komuś zwierzęta, z powodu rzekomo złej opieki.
Aby zapewnić opiekę odebranym zwierzętom, organizowane są publiczne zbiórki. Internauci, widząc zdjęcia zagłodzonych, chorych zwierząt, chętnie wpłacają pieniądze, nie wiedząc tak naprawdę, na co zostaną wydane. Organizatorzy zbiórek zarabiają więc na emocjach wywołanych nie zawsze zgodnymi z rzeczywistością zdjęciami skrzywdzonych zwierząt.
Podobnie było po akcji w Sobolewie, gdzie organizacje ratujące zwierzęta od razu utworzyły zbiórki. Na takie działania zwraca uwagę poseł Łukasz Litewka, który zgłosił się z interwencją poselską w sprawie Fundację Prosiaczka Eugeniusza Gieniutkowo. Fundacja prowadzi zbiórki na portalu “Ratujemy Zwierzaki”, choć jest podejrzana o działanie na szkodę zwierząt.
Łukasz Litewka w październiku 2024 r. zapowiedział też interwencję w sprawie Dolnośląskiego Inspektoratu Ochrony Zwierząt (DIOZ), którym wcześniej zainteresował się TVN i prokuratura.
Do tej pory na stronach Sejmu nie ma ani interpelacji, ani odpowiedzi na nią. Wówczas Litewka pisał “Niezależnie od odpowiedzi proszę Państwa o zwracanie szczególnej uwagi i skrupulatne weryfikowanie wszystkich zrzutek, które publikowane są w internecie przez każde stowarzyszenie oraz fundacje. Nie ma nic gorszego niż osiąganie korzyści finansowych na iluzorycznej krzywdzie”.
W 2024 r. DIOZ miał nieco ponad 20 mln zł przychodów i blisko 2 mln 700 tys. zł zysku.
|
Facebook (screen)
Co trzeba zmienić?
Zdaniem ekspertów państwo powinno całkowicie zmienić system prawny dotyczący opieki nad bezdomnymi zwierzętami. — Póki prawo nie określa standardów opieki nad zwierzętami, dla podmiotów prowadzących schroniska opłacalne jest szybkie pozbycie się psa po zainkasowaniu wysokiej opłaty od gmin — ocenia Tadeusz Wypych.
I dodaje, że nie można teraz spychać odpowiedzialności tylko na gminy, które działają przecież w granicach prawa. — Takie działanie pozwala jedynie wyższym organom administracji, sędziom czy posłom umywać ręce i twierdzić, że to nie ich kompetencja — dodaje.
Eksperci uważają, że należy położyć większy nacisk na profilaktykę bezdomności zwierząt tj. na wprowadzenie powszechnego obowiązku znakowania psów i kotów, a także na promocję, edukację oraz wsparcie finansowe w zakresie wykonywania zabiegów sterylizacji albo kastracji zwierząt.
NIK w swoim raporcie podkreślił, że Polska jest jednym z nielicznych krajów UE, w których trwała identyfikacja psów nie jest obowiązkowa. Obowiązek taki istnieje w 24 państwach UE i jest powiązany z obowiązkową rejestracją w bazie danych zwierząt oznakowanych.
Gdyby psy były czipowane, wiadomo byłoby dokładnie, które przebywały w Sobolewie i gdzie trafiły po akcji Dody. Łatwiej byłoby też rozliczyć wpłaty na ich ratowanie.
Rząd pracuje od października 2024 r. nad projektem ustawy o Krajowym Rejestrze Oznakowanych Psów i Kotów. Odpowiedzialny za niego jest resort rolnictwa. Najnowsza wersja projektu została opublikowana po aferze w Sobolewie, 28 stycznia. Wprowadza obowiązek chipowania.
Maria Januszczyk uważa, że należy też wzmocnić nadzór nad gminami. — Gminy powinny zostać wprost zobowiązane do kontrolowania podmiotów, z którymi posiadają umowy i do weryfikacji przedstawianych przez te podmioty danych. Wydaje się, że obecnie dominuje przekonania, że po przekazaniu zwierzęcia do schroniska, gmina nie ma już wobec niego żadnych obowiązków. A to jest jedynie przekazanie faktycznej opieki nad zwierzęciem, ale gmina wciąż jest za to zwierzę odpowiedzialna — tłumaczy.
Zdaniem Januszczyk system powinien również sprzyjać tworzeniu bardziej kameralnych schronisk o charakterze lokalnym, by uniknąć sytuacji, w których zwierzęta są przekazywane na znaczne odległości, co utrudnia jakąkolwiek kontrolę nad tym, co się dalej z nimi dzieje.
Bezdomny pies jest gorzej traktowany niż znaleziony rower
Tadeusz Wypych proponuje też, aby do bezdomnych zwierząt zacząć stosować przepisy ustawy o rzeczach znalezionych.
— One dają taką możliwość. Art 2 ustawy o rzeczach znalezionych mówi, że stosuje się ją odpowiednio do rzeczy porzuconych bez zamiaru wyzbycia się własności, jak również do zwierząt, które zabłąkały się lub uciekły, czyli takich, jakie określa definicja “zwierząt bezdomnych” w ustawie o ochronie zwierząt — wyjaśnia Wypych. Jego zdaniem ten bojkotowany przez rząd przepis prawa jest jedyną podstawą do skutecznej likwidacji patologii.
Obecnie jak ktoś znajdzie coś wartościowego, to zanosi to na policję albo oddaje do biura rzeczy znalezionych. Starosta jest odpowiedzialny za poszukiwanie właściciela znalezionej rzeczy, a także jej przechowywana na koszt państwa. A jak jest z bezpańskim psem?
— Prawo przewiduje jedynie, że gmina ma odstawić psa do schroniska i koniec. Nie mówi, co dalej, kto odpowiada za jego dobrostan. A normy weterynaryjne dla schronisk dotyczą głównie infrastukry, a nie losu zwierząt. I tak to się kręci — kwituje Tadeusz Wypych.
Nota od wydawcy: Zamykanie patoschronisk to ważny krok, ale nie rozwiązuje to problemu bezdomnych zwierząt w Polsce. Kluczowe jest wprowadzenie zmian systemowych: powszechne chipowanie i rejestracja zwierząt, kastracja, jasne standardy prowadzenia schronisk oraz dostęp do tej działalności wyłącznie dla odpowiednio przygotowanych i wnikliwie sprawdzonych podmiotów. Niezbędne są także regularne, niezapowiedziane kontrole, które ocenią warunki bytowe i stan zdrowia zwierząt. Dlatego pojawia się pytanie: co dalej, gdy zainteresowanie sprawą Sobolewa opadnie? Jako Onet i redakcje RASP deklarujemy, że będziemy regularnie dopytywać polityków, jakie realne działania podjęli na rzecz poprawy sytuacji bezdomnych zwierząt w Polsce.
