Uciekinier ujawnia sekrety Korei Północnej. “To tworzyło atmosferę podejrzliwości i strachu”

Później mężczyzna trafił do MSZ i został wysłany na placówkę do Wietnamu jako trzeci sekretarz ambasady.

Spędził tam dwa lata, podczas których zauważył, że jego pensja nie wystarcza na podstawowe potrzeby. Zaczął więc angażować się w nielegalne interesy, m.in. handel samochodami bez VAT-u i dalszą odsprzedaż z podatkiem.

Han Jin-myungArchiwum prywatne

W 2015 r. uciekł z Korei Północnej do Korei Południowej, tracąc przy tym północnokoreańskie obywatelstwo. Pracował następnie w instytucji przypominającej służby bezpieczeństwa, lecz ta praca mu nie odpowiadała. Wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie przez kilka lat czekał na kartę pobytu — ostatecznie jej nie otrzymał, ponieważ zdążył już zostać obywatelem Korei Południowej. Został więc deportowany i wrócił do Seulu, gdzie mieszka od dwóch lat.

Gdy widziałem się z nim ostatnio, około dwóch miesięcy temu, przyznał, że częściowo żałuje swojej ucieczki.

Dlaczego żałuje? Nie może się odnaleźć w nowym miejscu?

Jego sytuacja jest trudna na wielu poziomach. Kiedy ktoś przez lata funkcjonuje w określonym systemie, a potem nagle staje się uchodźcą, musi zmierzyć się z problemami finansowymi, społecznymi i językowymi. On stracił wszystko, co miał. Gdy po raz pierwszy trafił do Korei Południowej, otrzymał środki na start i od razu kupił nowy samochód, mieszkał nawet w Seulu, w dzielnicy Gangnam. Ale później zrezygnował z pracy, a znalezienie nowej okazało się niezwykle trudne.

Han Jin-myung opowiadał, że mimo iż studiował francuski, ma pewną wiedzę i doświadczenie ze służb, to po ucieczce z Północy musiał zaczynać od zera. Zrezygnował z pracy w instytucji państwowej, zdobył nowe kwalifikacje i znalazł zatrudnienie w przemyśle elektrycznym jako bardziej zaawansowany pracownik — nie na podstawowym poziomie, ale też nie na stanowisku eksperckim. Jednak później tę pracę porzucił i znów miał trudności, by znaleźć coś nowego.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Uchodźcy z Korei Północnej, nawet ci wywodzący się z elit, mają w Korei Południowej pod górkę. Barierą jest język, różnice społeczne, a także to, że doświadczenie zdobyte na Północy często nie jest uznawane na Południu.

“Powstają podejrzenia”

Uciekinierzy z Korei Północnej nie są tam darzeni zaufaniem. Zawsze pozostaje obawa, że mogą być podwójnymi agentami.

Tym bardziej że mówimy o elitach. Oni mieli w Korei Północnej lepsze życie, więc pojawia się pytanie: po co mieliby uciekać. A jeśli ktoś dodatkowo należał do kręgu władzy albo pracował za granicą, to tym bardziej uchodził za osobę lojalną wobec systemu. Kiedy taka osoba nagle ucieka, powstają podejrzenia, dokładnie tak, jak pan wspomniał, że może to być podwójny agent. I rzeczywiście, zdarzały się takie przypadki.

Han Jin-myungArchiwum prywatne

Jaka Korea Północna wyłania się z opowieści pańskiego rozmówcy?

To jest państwo, w którym wszystko jest uporządkowane i podporządkowane władzy. Ale wbrew temu, co często mówi się w mediach, nie jest to kraj całkowicie zamknięty. Istnieje dostęp do zagranicznej literatury, docierają tam publikacje z innych krajów, a na kierunkach językowych pracują zagraniczni lektorzy. Przyjeżdżają również naukowcy z zewnątrz, więc rzeczywistość jest nieco bardziej otwarta, niż mogłoby się wydawać.

Drugi ważny element to stosunek Koreańczyków z Północy do Chin. Oni generalnie nie lubią Chin, choć nie mają wyjścia i muszą korzystać z chińskiej pomocy. Uważają Chiny za państwo, które wykorzystuje Koreę Północną, dąży do dominacji, a przy tym jest zbyt obecne w ich życiu. Mimo to zależność gospodarcza sprawia, że muszą te relacje utrzymywać.

Z mojej perspektywy istotne jest jeszcze to, że Rosja coraz mocniej wkracza do gry. To działa na korzyść Korei Północnej, bo zmniejsza ich zależność od Chin. Chińczycy natomiast widzą w Rosji konkurencję, jeśli chodzi o wpływy w tym regionie. A Korea Północna jest ważna — choćby dlatego, że posiada cenne surowce naturalne.

Kiedy Han Jin-myung mieszkał w Korei Północnej, czyli mówimy o realiach sprzed około dziesięciu lat, praktycznie nie istniało tam pojęcie własności prywatnej.

Gdy przyjechał do Korei Południowej, nie rozumiał, że można coś kupić “na własność”: samochód, mieszkanie, cokolwiek. W Korei Północnej elity otrzymują mieszkania na 20–30 lat, czasem dłużej, ale formalnie one i tak należą do państwa.

Koreańczycy z Północy nie korzystają też z systemu bankowego, bo nie mają do niego zaufania. Południowokoreańskie instytucje finansowe również są dla nich niezrozumiałe. Gospodarka Korei Północnej opiera się przede wszystkim na gotówce i wymianie towarowej.

Kapitalizm budzi w Hanie sprzeciw. W jego oczach to system, który prowadzi do skrajnej nierówności, premiuje posiadanie majątku, a tym, którzy startują z niczym — zwłaszcza cudzoziemcom czy uchodźcom z Północy — praktycznie nie daje szans.

A kwestie językowe?

Różnice są. Akcent, ton, konstrukcje gramatyczne, a nawet emocjonalność słownictwa są zupełnie inne. W północnokoreańskim jest więcej twardych, surowych sformułowań. W Korei Południowej od razu słychać, że ktoś pochodzi z Północy, co natychmiast tworzy dystans między obiema grupami Koreańczyków.

Jakim statusem Han Jin-myung cieszy się wśród innych uciekinierów z Północy?

Koreańczycy z Północy zachowują między sobą dawną hierarchię społeczną, nawet już po ucieczce. Han Jin-myung wśród samych Koreańczyków z Północy cieszy się szacunkiem, bo kiedyś mieszkał za granicą, studiował na Uniwersytecie Kim Ir Sena, miał status. I to jest fascynujące: istnieje tam pewien wewnętrzny podział społeczny, który uchodźcy przenoszą ze sobą do Korei Południowej. Ja sam wcześniej o tym nie czytałem ani nie słyszałem — dopiero ostatnio, kiedy go widziałem, zrozumiałem, że taki dualizm rzeczywiście funkcjonuje.

Uniwersytet Kim Ir Sena (2017 r.)Ed Jones / AFP

“Zagrożenie dla systemu”

Północnokoreańskie służby inwigilują cudzoziemców?

Obecność obcokrajowców w Korei Północnej monitoruje się od zawsze, ponieważ władze nie ufają ludziom z zewnątrz. Uważa się, że mogą oni negatywnie wpłynąć na społeczeństwo czy gospodarkę. Wynika to nie tylko z ideologii samowystarczalności, ale również z kontekstu kulturowego i historycznego. Półwysep Koreański przez wieki był miejscem walk, najazdów i okupacji — najpierw ze strony Chin, potem Japonii, z którą Korea miała szczególnie bolesne doświadczenia w latach 1910–1945. To wszystko sprawiło, że społeczeństwo koreańskie ma w sobie głęboko zakorzenioną nieufność wobec obcych.

Władze północnokoreańskie traktują zagraniczne wpływy jako zagrożenie dla systemu politycznego. Dlatego od zawsze stosowano zasadę eliminowania potencjalnych problemów “u źródła”. W latach 50. czy 60., jeśli Koreańczyk miał nieautoryzowany kontakt z obcokrajowcem — zwłaszcza na terenie kraju — jeśli nie trafił od razu do obozu, to na pewno był ściśle monitorowany.

Milicjantka na jednym ze skrzyżowań w stolicy Korei Północnej (1986 r.)Jan Morek / PAP

Kontrola odbywała się na najniższym poziomie społecznym.

Tak. Przykładowo w blokowisku składającym się z sześciu budynków jedna osoba — zwykle kobieta w wieku 40–50 lat — pełniła funkcję dozorcy i obserwowała, co dzieje się w okolicy. Co gorsza, mieszkańcy często nie wiedzieli, kto ich monitoruje. Podobnie było w ambasadach. Han Jin-myung wspominał, że w placówce, w której pracował, istniała osoba od nadzoru, ale sami dyplomaci nie wiedzieli, kto nią jest. To tworzyło atmosferę podejrzliwości i strachu.

Z tego powodu Koreańczycy z Północy aż do początku lat 80. — szczególnie poza Pjongjangiem — unikali kontaktów z obcokrajowcami. Postrzegali ich jako coś egzotycznego i potencjalnie niebezpiecznego. Tylko stolica była miejscem, gdzie kontakt był bardziej naturalny, ze względu na obecność dyplomatów czy przedstawicieli organizacji z innych państw komunistycznych.

W latach 90. i 2000. sytuacja powoli zaczęła się zmieniać. Pojawiły się kontrolowane możliwości kontaktu, ponownie jednak w ograniczonych warunkach. Koreańczycy z Północy zaczęli częściej wyjeżdżać za granicę, wysyłano studentów, a nawet pojawili się turyści odwiedzający Chiny.

Mimo to zasada pozostaje ta sama: obcokrajowcy są traktowani jako potencjalne zagrożenie dla modelu politycznego opartego na ideologii Kim Ir Sena i jego następców. Kontrola, choć dziś bardziej zniuansowana, jest wciąż stałym elementem funkcjonowania państwa.

“Brakuje twardych danych”

W książce pisze pan, że pod względem gospodarczym w Korei Północnej nie jest tam tak źle, jak nam się wszystkim wydaje.

Kiedy poruszamy ten temat, musimy pamiętać, że brakuje twardych danych ekonomicznych. Korea Północna ich nie publikuje. Dlatego każda analiza opiera się na relacjach i obserwacjach, które zawsze mają pewne ograniczenia. To o czym teraz opowiadam, opieram się przede wszystkim na tym, co mówi Han Jin-myung. Jego informacje mają jednak ograniczenia — od około półtora roku nie ma on kontaktu z nikim w Korei Północnej. Do momentu ostatniego kontaktu twierdził, że sytuacja nie była dramatyczna, choć nierówności społeczne rosły. Ci, którzy wcześniej mieli środki, dalej je mają. Sankcje nadal obowiązują, ale wielu potrafi je obchodzić.

Widać, jak kraj się rozbudowuje, jak zmienia się infrastruktura. A poza tym wielu mieszkańców Korei Północnej wcale nie chce uciekać.

Nie chcą, czy nie mogą? Zostają w kraju dlatego, że jest im tam dobrze, czy dlatego, że wiedzą, że ucieczka jest ryzykowna?

Myślę, że odpowiedź leży pośrodku. Technicznie rzecz biorąc, mogą uciec — problemem jest to, że nie bardzo mają dokąd. Samo przekroczenie granicy to nie największe wyzwanie. Prawdziwy problem zaczyna się później.

Korea Południowa niechętnie przyjmuje wielu uchodźców, bo są to głównie kobiety z biedniejszych regionów północnej Korei, słabiej wykształcone, bez znajomości języków obcych. W ocenie południowokoreańskich służb nie przynoszą “wartości dodanej” ani dla społeczeństwa, ani dla wywiadu. To też wpływa na ich decyzje oraz na realne możliwości ucieczki.

“Północnokoreańska Saska Kępa”

Mam też wrażenie, że pański rozmówca opowiadał to wszystko ze swojej perspektywy — jednak osoby uprzywilejowanej, a nie kogoś z najniższych warstw społecznych. Jemu żyło się przecież znacznie lepiej niż ludziom pracującym na roli, z dala od dużych ośrodków.

Oczywiście. Mówimy o kimś, kto pochodził z elity i mieszkał w jednej z najlepszych dzielnic — takiej północnokoreańskiej Saskiej Kępie czy Wilanowie. Wszystko to trzeba rozumieć w północnokoreańskich realiach. To była raczej klasa średnia w tamtejszym wydaniu: mieli telewizor sprzed 15 lat, lodówkę, niewielkie mieszkanie, dostęp do podstawowych produktów. Nie ma tu mowy o bogactwie, o wyjazdach zagranicznych czy swobodach znanych z Zachodu. Ale istniała możliwość studiowania, korzystania z infrastruktury rekreacyjnej, uczestniczenia w życiu społecznym na wyższym poziomie. I to wszystko wynikało z jednej rzeczy — lojalności wobec systemu, a także oczywiście dobrych ocen.

Wzorcowe mieszkanie urządzone na rozkaz władz, przeznaczone do demonstrowania zagranicznym gościom, jako typowe mieszkanie Koreańczyka. Na ścianie portret Kim Ir Sena oraz jego syna Kim Dzong Ila (1986 r.)Jan Morek / PAP

“Drony były już wtedy zaawansowane”

Pański rozmówca odbywał w Korei Północnej służbę wojskową. Jaki był wtedy stan armii?

W jego przypadku wyglądało to tak, że najpierw pracował na lotnisku, a później z dnia na dzień przeniesiono go na inną bazę lotniczą, gdzie rozwijano program dronów. Nie był na to przygotowany — po prostu zabrano go razem z grupą żołnierzy. Nowe zajęcie wiązało się z dużą izolacją. Rzadko mógł wracać do rodziny, także do Pjongjangu. Służba była obowiązkowa, ale dawała mu później przepustkę do dalszej edukacji.

Warto zauważyć, że Han Jin-myung dwukrotnie studiował romanistykę: najpierw na Uniwersytecie Języków Obcych, potem odbył służbę wojskową, a następnie trafił na Uniwersytet im. Kim Ir Sena. W trakcie służby pracował właśnie przy rozwoju programu dronów. Korzystali ze starych podręczników rosyjskojęzycznych — nawet nieprzetłumaczonych na koreański. A same drony były już wtedy zaawansowane. Były to maszyny rozpoznawcze, ale także zdolne do ataku, wyposażone w zbiorniki pozwalające przenosić substancje chemiczne.

Parada wojskowa z okazji 80. rocznicy powstania Partii Pracy Korei (Pjongjang, 2025 r.)Xinhua/ABACA / PAP

Dzięki temu te drony mogły nie tylko obserwować, ale też zaatakować. I były używane również w operacjach zagranicznych, o czym mało się mówi. Niektóre północnokoreańskie drony trafiały nawet w pobliże Niebieskiego Domu, czyli siedziby prezydenta Korei Południowej, a także do Japonii. Były więc bardzo rozwinięte technologicznie. Sam Han Jin-myung chyba dopiero po ucieczce zrozumiał, jak zaawansowany był północnokoreański program. Kiedy trafił do Korei Południowej i pracował w tamtejszych instytucjach, zobaczył różnice na własne oczy.

“Rodzina Kimów jest wszechobecna”

Propaganda w Korei Północnej jest wszechobecna. Indoktrynacji poddawane są już najmłodsi.

Będąc niedawno w południowokoreańskim Seulu, czytałem północnokoreańskie podręczniki dla dzieci. Już na pierwszej stronie znajdują się piosenki ku czci Kim Ir Sena i Kim Dzong Ila. W czasopismach naukowych każdą publikację otwiera cytat z Kim Ir Sena.

Rodzina Kimów jest wszechobecna — “ma zdanie” na każdy temat, a to zdanie jest utrwalone na piśmie. Z naszej perspektywy wygląda to tak, jakby Kim Ir Sen był obecny wszędzie: jako autorytet ostateczny, ktoś, kto najlepiej wie, jak żyć i jak działa państwo.

Kim Ir Sen z oficjalną wizytą w Polsce. Po prawej stronie gen. Wojciech Jaruzelski (27-29 maja 1984 r.)Grzegorz Rogiński / PAP

A jaki w ogóle jest przekaz tej propagandy?

Pierwotnie był to przekaz o wyższości Korei Północnej i jej samowystarczalności — gospodarczej, politycznej i militarnej. Ideologia konsekwentnie podkreślała, że kraj nie potrzebuje nikogo z zewnątrz, że poradzi sobie sam.

Ogromną rolę odgrywają też teksty Kim Ir Sena, dotyczące właściwie wszystkiego: edukacji, sportu, gotowania, zabawek — dosłownie każdej dziedziny życia. W każdym z tych tekstów powraca kilka głównych wątków: wyższość państwa, samowystarczalność oraz nadrzędna pozycja rodziny Kimów. Która jest nie do zastąpienia. W narracji reżimu tylko członkowie tej rodziny są w stanie doprowadzić rewolucję do końca, bo wyłącznie oni “prawdziwie rozumieją” ideologię. Właśnie w ten sposób uzasadniano kolejne sukcesje — od Kim Ir Sena, przez Kim Dzong Ila, po Kim Dzong Una.

Propaganda jasno określa też wrogów: Koreę Południową i, w jeszcze większym stopniu, Japonię. To element stale obecny w przekazie i wychowaniu od najmłodszych lat.

Posągi założyciela Korei Północnej, Kim Ir Sena (po lewej), oraz jego syna, Kim Dzong Ila, w PjongjanguNewscom / PAP

Jest jakaś szansa na normalizację relacji pomiędzy obiema Koreami?

Na różnych przyjęciach dyplomatycznych czasem sami Koreańczycy z północy podchodzą do mnie, żeby porozmawiać. Pytają wręcz: “Dlaczego nie rozmawiacie z nami?”. To są oczywiście pojedyncze sytuacje, ale jednak się zdarzają.

Teraz na przykład przygotowywaliśmy wydarzenie dotyczące praw kobiet w Korei Północnej i zastanawialiśmy się, jak poprawiać sytuację praw człowieka, nie antagonizując przy tym władz w Pjongjangu. Wymyśliliśmy więc kilka projektów dotyczących przedsiębiorczości czy rozwoju osobistego — tematów neutralnych, a jednocześnie otwierających przestrzeń do rozmowy.

Wpadliśmy też na pomysł, żeby napisać do wszystkich możliwych ambasad i do północnokoreańskich dyplomatów mieszkających za granicą z propozycją udziału w tych inicjatywach. Bo niestety właśnie taka próba dialogu, nawet minimalnego, jest jedyną drogą, by cokolwiek zmieniać.

Trzeba “otwierać okna w Pjongjangu” — umożliwić obecność zagranicznych stacji telewizyjnych, takich jak CNN czy BBC, otworzyć kraj na jakiekolwiek zewnętrzne treści. To kluczowe. My próbujemy działać w tym kierunku, choć wiem, że to trudne i powolne procesy. Ale jeśli człowiek nie spróbuje, to nigdy nic się nie zmieni.

“Korea Północna czerpie z tego korzyści”

Czy Korea Północna ma w Polsce jakieś interesy? Wiadomo, że jest ambasada, ale czy coś poza tym?

Jeśli Korea Północna utrzymuje placówkę dyplomatyczną w danym państwie, to dlatego, że ma tam konkretne interesy. Historycznie istniały w Polsce północnokoreańskie spółki zajmujące się logistyką, obróbką produktów metalowych czy transportem morskim. Jedną z najbardziej znanych była spółka Chopol, polsko–północnokoreańska firma przewozowa. Została rozwiązana stosunkowo niedawno.

Obecnie w Polsce pracuje około siedmiu północnokoreańskich dyplomatów. Sam fakt utrzymywania ambasady oznacza, że Korea Północna czerpie z tego korzyści. My zresztą również — chcemy mieć własną placówkę w Pjongjangu.

Ambasada Korei Północnej w PolsceMarcin Kaliński / PAP

Widać, że w Europie Środkowej wciąż działa wielu północnokoreańskich dyplomatów. To świadczy o tym, że ten region ma dla Pjongjangu znaczenie strategiczne — trochę podobne jak kraje ASEAN (w tym m.in. Wietnam), z których Korea Północna korzysta, by omijać sankcje.

Dlaczego interesują się Europą Środkową?

Po pierwsze, istnieją historyczne powiązania gospodarcze, jeszcze z czasów wcześniejszych generacji. Po drugie, lokalne systemy prawne bywają mniej restrykcyjne niż na Zachodzie.

Podam ciekawy przykład. Mimo że jest to zabronione przez konwencję wiedeńską, Korea Północna wynajmuje pomieszczenia ambasad różnym podmiotom — polskim, a nawet południowokoreańskim. Dzieje się tak nie tylko w Warszawie, lecz także w Sofii, Bukareszcie, Paryżu czy Berlinie. To pokazuje, że działalność placówek to nie tylko dyplomacja i kultura, ale także przedsięwzięcia na granicy legalności.

Warto dodać, że podobne praktyki nie były obce także innym państwom. Polska w latach 70. również wykorzystywała swoją ambasadę w Mongolii do nie do końca jasnych interesów. Mam więc wrażenie, że przymykamy oko na działania Korei Północnej, ponieważ sami chcemy utrzymać własną obecność dyplomatyczną w Pjongjangu.

Okładka książki “Byłem północnokoreańskim dyplomatą”Onet

***

*Dr Nicolas Levi, adiunkt w Instytucie Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych Polskiej Akademii Nauk, autor i współautor 9 książek o Korei Północnej. Wykładowca na europejskich i południowokoreańskich uczelniach. Konsultant ds. Półwyspu Koreańskiego dla międzynarodowych organizacjach.