“Najokrutniejszy wybór”. To może być początek światowego kryzysu zdrowia

Spadek finansowania grozi zniweczeniem postępów w walce z chorobami zakaźnymi i zmniejszeniem śmiertelności dzieci. Od początku XXI w. roczna liczba zgonów dzieci poniżej piątego roku życia spadła z 10 mln do 5 mln, ale według Fundacji Billa i Melindy Gatesów krzywa ta może zacząć rosnąć już pod koniec 2025 r.:

“W ciągu ostatnich 25 lat nigdy nie było momentu, w którym więcej ludzkich istnień wisiało na włosku. Najprawdopodobniej rok 2025 będzie pierwszym rokiem od początku wieku, w którym liczba umierających dzieci wzrośnie, a nie spadnie”.

W komunikacie wydanym po szczycie G7 w Kornwalii w Anglii w 2021 r. przywódcy zobowiązali się do zapobiegania kolejnej pandemii. Teraz ta sama grupa G7 wycofuje wsparcie dla systemów opieki zdrowotnej w biednych krajach.

Kto ogranicza finansowanie

Przez wiele lat Stany Zjednoczone były największym darczyńcą na rzecz zdrowia na świecie, zapewniając ponad 35 proc. globalnej pomocy. Sam program PEPFAR [Plan awaryjny prezydenta Stanów Zjednoczonych na rzecz pomocy w walce z AIDS] uratował w ciągu 21 lat ok. 26 mln istnień ludzkich i zapobiegł milionom nowych przypadków zakażeń wirusem HIV.

Jednak w 2025 r. polityka USA w zakresie pomocy zagranicznej uległa radykalnej zmianie: rząd zmniejszył finansowanie o 67 proc., czyli 9 mld dol. (32 mld zł). Powodem był powrót Donalda Trumpa do Białego Domu. Nawet program PEPFAR, który został wprowadzony za prezydentury republikanina George’a W. Busha, został częściowo zamrożony z powodu obaw dotyczących “wspierania działań związanych z aborcją”.

W tym samym czasie Biały Dom ogłosił zawieszenie finansowania Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i zobowiązał się do przeglądu swojego udziału w Globalnym Sojuszu na rzecz Szczepionek (GAVI). Naukowcy uważają, że jeśli Stany Zjednoczone będą podążać tą drogą, do 2030 r. doprowadzi to do ponad 14 mln dodatkowych zgonów, w tym 4,5 mln dzieci poniżej piątego roku życia.

Wielka Brytania

Chociaż Stany Zjednoczone odgrywają główną rolę w ograniczaniu finansowania opieki zdrowotnej w krajach rozwijających się, nie są one jedynym państwem, które podejmuje takie działania. 25 lutego 2025 r. brytyjski premier Keir Starmer ogłosił, że Londyn zmniejszy wydatki na pomoc rozwojową dla biednych krajów — oficjalną pomoc rozwojową (ODA) — o 6 mld funtów (29 mld zł), aby zwiększyć inwestycje w obronność.

W 2020 r. Wielka Brytania przeznaczyła na ODA 0,7 proc. swojego dochodu narodowego brutto — zgodnie z zaleceniem ONZ. Jednak obecnie udział ten spadł do 0,5 proc. i nadal maleje. W ujęciu bezwzględnym wstępne dane pokazują, że w 2024 r. Wielka Brytania zmniejszyła swoje wpłaty na pomoc rozwojową o 1,278 mld funtów (5,8 mld zł) w porównaniu z 2023 r.

Latem rząd brytyjski wyjaśnił, że zmniejszenie pomocy zagranicznej jest częścią dążenia do “nowych relacji z krajami rozwijającymi się, poprzez stawanie się partnerami i inwestorami, a nie działanie jako tradycyjny darczyńca”.

Urzędnicy uzasadniają redystrybucję potrzebą rozwiązania problemów krajowych, argumentując, że pieniądze zaoszczędzone na pomocowych wydatkach zostaną przeznaczone na cele krajowe. Ian Mitchell, starszy pracownik naukowy w Centrum Globalnego Rozwoju, podsumował decyzję Starmera, mówiąc, że “ograniczenie finansowania dla najbiedniejszych ludzi na świecie jest najłatwiejszym — i najokrutniejszym — wyborem, jakiego mógł dokonać”.

Mały Ugandyjczyk podczas testu na malarięAP Photo/Hajarah Nalwadda / Getty Images

Według raportu opublikowanego latem “najbiedniejsze kraje zostaną najsilniej dotknięte” cięciami wydatków Wielkiej Brytanii. Zmiany obejmą ogromne redukcje finansowania niektórych państw mierzących się z kryzysami humanitarnymi, w tym Etiopii (redukcja o 25 proc.), Sudanu Południowego (23 proc.) i Somalii (27 proc.).

Europa kontynentalna

Kraje Europy również się wycofują. Najwięksi darczyńcy pomocy zdrowotnej w krajach o niskich dochodach zgłaszają plany ograniczenia wsparcia. Według prognoz Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) w 2025 r. jego wielkość w państwach europejskich spadnie o 9 proc. do 17 proc. W 2024 r. pomoc spadła już o 9 proc. Jeśli prognozy OECD okażą się trafne, będzie to pierwszy przypadek w historii, kiedy Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja i Niemcy ograniczą wsparcie przez dwa lata z rzędu.

Jak bardzo kraje europejskie ograniczą swoje budżety na oficjalną pomoc rozwojową (ODA)?

Holandia: rząd ogłosił zmniejszenie pomocy o 350 mln euro (1,4 mld zł) w 2025 r., a do 2027 r. przewiduje się spadek do 2,5 mld euro (10 mld zł) rocznie.

Niemcy: budżet federalny na 2025 r. przewiduje znaczne cięcia w agencjach zajmujących się oficjalną pomocą zagraniczną, a łączna redukcja wyniesie 19,8 mld euro (83 mld zł). Budżet federalnego ministerstwa współpracy gospodarczej i rozwoju zostanie zmniejszony o 937 mln euro (3,9 mld zł), a budżet ministerstwa spraw zagranicznych o 836 mln euro (3,5 mld zł).

Francja: projekt budżetu na 2025 r. przewiduje cięcia w oficjalnej pomocy rozwojowej o wartości 1,3 mld euro (5,5 mld zł), co stanowi spadek o ok. 23 proc. w porównaniu z 2024 r.

Rządy europejskie oficjalnie podkreślają potrzebę skupienia się na wyzwaniach krajowych. Krytycy twierdzą jednak, że “cięcia w ODA stały się łatwym sposobem na wypełnienie luk budżetowych, mimo że w dłuższej perspektywie są one bardziej kosztowne niż wykorzystanie ODA do zapobiegania konfliktom i kryzysom”.

Niestety, prywatne darowizny nie są w stanie wypełnić rosnącej luki finansowej. Na przykład Fundacja Gatesów przeznaczyła 1,6 mld dol. (5,8 mld zł) na szczepienia w najbiedniejszych krajach, ale taka kwota nie wystarczy, aby zrekompensować niedobór pomocy ze strony rządów krajowych.

Ratujące życie szczepionki

W ciągu ostatnich dwóch dekad GAVI i Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF) całkowicie przekształciły rynek szczepionek dla dzieci. Wcześniej to poszczególne kraje samodzielnie zamawiały szczepionki. Obecnie jednak funkcjonuje system długoterminowych umów zbiorczych, który konsoliduje popyt i wielokrotnie obniża ceny.

System działa w następujący sposób: zamówienia z kilku (lub kilkudziesięciu) krajów są łączone w jedną dużą umowę, z ustalonymi ilościami i harmonogramami dostaw na okres od trzech do pięciu lat. Pozwala to producentom zmniejszyć ryzyko, a tym samym znacznie obniżyć ceny. Kraje z kolei otrzymują nieprzerwane dostawy w ramach długoterminowych umów.

W związku z cięciami budżetowymi w UNICEF i GAVI umowy na produkcję szczepionek po prostu nie są podpisywane, a najbardziej cierpią na tym dzieci poniżej piątego roku życia. Każdego roku UNICEF zaopatruje w szczepionki 45 proc. wszystkich małych dzieci na całym świecie. W 2023 r. dostarczył prawie 2,8 mld dawek do 105 krajów. Obecnie sytuacja wygląda jednak zupełnie inaczej. Jak ostrzegła WHO w lipcu 2025 r.:

“W ubiegłym roku prawie 20 mln niemowląt nie otrzymało co najmniej jednej dawki szczepionki zawierającej DTP, w tym 14,3 mln dzieci, które nigdy nie otrzymały ani jednej dawki żadnej szczepionki. To o 4 mln więcej niż cel na 2024 r. niezbędny do realizacji celów programu szczepień na 2030 r. i o 1,4 mln więcej niż w 2019 r., roku bazowym dla pomiaru postępów”.

GAVI szacuje, że w ciągu najbliższych pięciu lat nastąpi ok. 1,2 mln potencjalnych zgonów dzieci, jeśli Stany Zjednoczone zaprzestaną wsparcia dla zakupu szczepionek.

AIDS, gruźlica i malaria

Globalny Fundusz na rzecz Walki z AIDS, Gruźlicą i Malarią jest utworzonym w 2002 r. międzynarodowym mechanizmem finansowania zbiorowego. Instytucja zbiera pieniądze od rządów, prywatnych fundacji i firm, a potem przeznacza je na leczenie, diagnostykę i zapobieganie trzem najbardziej śmiercionośnym chorobom zakaźnym — HIV, gruźlicy i malarii. Fundusz działa głównie w krajach o niskim i średnim dochodzie. Według organizacji od 2002 r. uratował ponad 70 mln istnień ludzkich.

Fundusz potwierdził obecnie cięcia w wysokości 1,43 mld dol. (5 mld zł) w bieżącym cyklu finansowania. Stanowi to ok. 11 proc. kwoty pierwotnie przeznaczonej na lata 2024-2026.

Przedstawiciele funduszu twierdzą, że będzie on nadal wspierał niezbędne programy, ale organizacje pozarządowe obawiają się powtórki kryzysu z 2025 r., kiedy to administracja amerykańska zamroziła fundusze Agencji Stanów Zjednoczonych ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID), powodując załamanie programów medycznych i humanitarnych na całym świecie.

Opieka nad noworodkami i matkami

Najskuteczniejsze działania mające na celu ratowanie życia matek i noworodków obejmują opiekę prenatalną, leczenie krwotoku poporodowego, odżywianie matek, antybiotyki dla noworodków oraz terapię nawadniającą w przypadku biegunki. Każde z tych działań jest niedrogie i pozwala uratować ogromną liczbę istnień ludzkich. Każdy zainwestowany dolar przynosi 83-krotny zwrot, mierzony w latach wolnych od poważnych chorób lub niepełnosprawności.

Szpital w SudanieGiles Clarke / Getty Images

Jednak według raportu WHO tego typu opieka jest jedną z pierwszych, które ulegają cięciom. “Cięcia funduszy humanitarnych mają poważny wpływ na podstawową opiekę zdrowotną w wielu częściach świata, zmuszając kraje do ograniczenia niezbędnych usług w zakresie zdrowia matek, noworodków i dzieci” — podaje organizacja.

Analitycy WHO ostrzegają przed ponurymi konsekwencjami. Państwa o niskich dochodach stracą dostęp do szczepionek, pomocy położniczej w nagłych wypadkach i podstawowych usług neonatologicznych, co spowoduje wybuch epidemii chorób i wzrost śmiertelności niemowląt i matek.

Dlaczego cięcia budżetowe są tak niebezpieczne

Ograniczenie wydatków na opiekę zdrowotną w krajach o niskich dochodach nieuchronnie zaszkodziłoby grupom znajdującym się w trudnej sytuacji w każdym momencie, ale to, co dzieje się obecnie, ma krytycznie niebezpieczne konsekwencje. Winne są trzy czynniki: wpływ pandemii COVID-19, coraz bardziej widoczne skutki zmian klimatycznych oraz masowe przesiedlenia ludności.

W latach 2020–2022, w czasie pandemii, biedniejsze państwa zaciągnęły pożyczki, aby zapewnić swoim obywatelom niezbędne środki, takie jak testy, respiratory i tlen. Teraz muszą spłacić długi, co ogranicza ich budżety, w tym wydatki na opiekę zdrowotną.

Kolejnym ważnym czynnikiem są zmiany klimatyczne. Według prognoz WHO w latach 2030-2050 spowodują one ok. 250 tys. dodatkowych zgonów rocznie, wyłącznie z powodu wzrostu głodu, malarii, biegunki i stresu cieplnego. Bezpośredni koszt dla systemów opieki zdrowotnej do 2030 r. szacuje się na 2-4 mld dol. (7-14 mld zł) rocznie. “Obszary o słabej infrastrukturze zdrowotnej — głównie w krajach rozwijających się — będą najmniej zdolne do radzenia sobie bez pomocy w przygotowaniach i reagowaniu” — ostrzega organizacja.

Według UNHCR do końca 2024 r. ok. 123,2 mln osób zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów z powodu prześladowań, konfliktów, przemocy lub łamania praw człowieka.

Tłumy ludzi w obozach i strefach tranzytowych powodują wybuchy chorób zakaźnych, w tym cholery, w czasie, gdy zasoby środków zapobiegawczych są już ograniczone.

Niepewna przyszłość

Obecnie, niecałe dwa lata po wejściu w życie większości cięć budżetowych, świat już obserwuje powrót lokalnych epidemii. Najbardziej cierpią kraje afrykańskie, ponieważ gorący klimat przyspiesza rozprzestrzenianie się infekcji, takich jak malaria. Liczba zgonów spowodowanych tą chorobą w Kamerunie spadła z 1519 w 2020 r. do 653 w 2024 r., ale obecnie ponownie rośnie — podaje agencja Reutera.

Oczekuje się również dalszego wzrostu śmiertelności matek. ONZ ostrzega, że cięcia budżetowe mogą zniweczyć wszystkie postępy osiągnięte w tej dziedzinie, mimo że w latach 2000-2023 globalna śmiertelność matek spadła o 40 proc.

W ciągu najbliższych trzech do pięciu lat zakłócenia w szczepieniach spowodują, że całe grupy dzieci i nastolatków będą narażone na zwiększone ryzyko zachorowań. Niekompletne cykle leczenia gruźlicy i malarii, wywołane brakiem funduszy, doprowadzą do wzrostu oporności na leki i wyższej śmiertelności. Konsekwencje wykroczą poza epidemiologię — zaufanie do oficjalnej medycyny wśród ubogich społeczności zostanie zagrożone, co spowoduje dalszy wzrost zachorowań i zgonów.

Naukowcy przewidują, że jeśli finansowanie ze strony Stanów Zjednoczonych zostanie całkowicie wstrzymane w latach 2025-2030 (bez zastąpienia go środkami z innych źródeł), można spodziewać się następujących skutków na całym świecie:

• 1,6-6,6 mln dodatkowych zgonów z powodu HIV/AIDS;

• 466 tys.-768,8 tys. dodatkowych zgonów z powodu gruźlicy;

• 1,3-4,5 mln dodatkowych zgonów dzieci z innych przyczyn;

• 40-55 mln nieplanowanych ciąż i 12-16 mln niebezpiecznych aborcji.

Spadek zasięgu szczepień i rosnąca oporność na antybiotyki doprowadzą do znacznego spowolnienia gospodarczego. Według szacunków Banku Światowego infekcje oporne na leki mogą zniweczyć dziesięciolecia postępów, ponieważ w regionach endemicznych sama malaria historycznie zmniejszała wzrost PKB o 1,3 proc. rocznie.

Jednak wynikające z tego problemy nie będą ograniczone do krajów rozwijających się. Ubóstwo i zmiany klimatyczne powodują migrację, co oznacza, że wkrótce jeszcze więcej zdesperowanych ludzi będzie szukało schronienia w tych samych krajach, które obecnie ograniczają pomoc medyczną.