Czy Syria doczeka się demokracji? Kraj znów wpadł w turbulencje
W pośrednich, całkowicie kontrolowanych przez nowe władze kraju wyborach, zgodnie z oczekiwaniami zwyciężyli przedstawiciele nowego establishmentu narodowego. Zgodnie z wynikami głosowania dwie trzecie miejsc w parlamencie zajmą arabscy mężczyźni wyznania sunnickiego, ideologicznie bliscy prezydentowi. Kolejną jedną trzecią parlamentarzystów mianuje osobiście głowa państwa. Oczekuje się, że dołączą do nich kobiety oraz przedstawiciele mniejszości narodowych i religijnych, ale raczej nikt z prawdziwej opozycji.
Od 1963 r., czyli od ponad 60 lat, w Syrii rządziła jedna partia — Baas, czyli Partia Arabskiego Odrodzenia Socjalistycznego. Baas pretendowała do przywództwa w całym świecie arabskim (dlatego na jej logo narysowane są wszystkie kraje regionu), ale podzieliła się na wiele frakcji, była prześladowana i zakazana w Iraku po obaleniu Saddama Husajna i jako rzeczywista siła rządząca do niedawna istniała tylko w Syrii. Baas, której ideolodzy po II wojnie światowej marzyli o zjednoczeniu świata arabskiego pod sztandarem socjalizmu, w latach 70. stała się rodzinną partią Al-Asadów.
Przez dziesięciolecia starannie dobrani według zasady osobistej lojalności wobec przywódcy deputowani Baas głosowali za wszystkimi projektami ustaw spuszczanymi z góry i popierali wszelkie inicjatywy najpierw prezydenta Hafiza al-Asada, a następnie jego syna Baszszara.
Jednocześnie system polityczny pod rządami Al-Asadów nie był jednopartyjny. Baas była częścią zróżnicowanego bloku Narodowego Frontu Postępowego, w skład którego wchodziło jeszcze kilkanaście partii, w tym komunistyczna i otwarcie faszystowska Syryjska Partia Socjal-Nacjonalistyczna. Od momentu powstania na początku lat 70., czyli na początku rządów Hafiza al-Asada, aż do 2012 r., czyli do początku wojny, blok ten stabilnie zajmował wszystkie miejsca w parlamencie.
Po “arabskiej wiośnie” do parlamentu zaczęto w każdych wyborach dopuszczać tzw. kandydatów niezależnych, formalnie niezwiązanych z żadną z partii. W rzeczywistości żadna z partii bloku rządzącego nie miała własnego stanowiska i zawsze głosowała zgodnie z linią Baas. Wszyscy tzw. niezależni kandydaci przechodzili dokładną selekcję, podczas której odrzucano “niepewne” osoby, gwarantując Al-Asadowi całkowite poparcie parlamentu.
Można bez przesady powiedzieć, że w Syrii nie ukształtowała się tradycja demokratyczna, nie ma tam znaczących i wpływowych sił politycznych i — co prawdopodobnie najważniejsze — nie ma jasnych zasad, zgodnie z którymi partie powinny się tworzyć, funkcjonować i rywalizować o miejsca w parlamencie.
Nowe władze obiecują opracować i wdrożyć te zasady w ciągu najbliższych lat, a do tego czasu parlament będzie musiał być tworzony na zasadach bezpartyjnych.
Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo
Wybory pod kontrolą
Nowa tymczasowa konstytucja Syrii nakazuje zmniejszenie liczby deputowanych jednokomorowego parlamentu z 250 za czasów Al-Asada do 210 osób. Tymczasowy prezydent Ahmed asz-Szara otrzymał prawo do mianowania 70 posłów według własnego wyboru. Zgodnie z tymczasowymi zasadami tworzenia parlamentu (nowe stałe reguły muszą jeszcze zostać zatwierdzone przez nowo wybranych posłów) osoby te powinny być teoretycznie wybierane na podstawie profesjonalizmu, a nie osobistej lojalności wobec prezydenta. Pozostałe 140 miejsc jest rozdzielanych na podstawie wyników wyborów — ale nie bezpośrednich, a poprzez kolegium elektorów.
Można by powiedzieć, że pod tym względem wybory w Syrii są podobne do wyborów w Stanach Zjednoczonych, gdzie prezydenta wybierają nie bezpośrednio obywatele, ale ich przedstawiciele. Jednak w przeciwieństwie do USA w Syrii ludzie nie mieli nawet możliwości głosowania na któregoś z elektorów. Wyborów dokonywali pracownicy regionalnych podkomisji, bez bezpośredniego udziału wyborców.
Formalnie każdy Syryjczyk powyżej 18 roku życia i bez wyroków skazujących mógł zgłosić swoją kandydaturę na stanowisko elektora. Nie mogą to być wojskowi, pracownicy służb specjalnych, ministrowie, gubernatorzy i członkowie komisji wyborczych. Osobno uzgodniono zakaz dopuszczenia do wyborów funkcjonariuszy reżimu Al-Asada, chyba że będą oni w stanie udowodnić swoją lojalność wobec odnowionej republiki. Punkt ten jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych, ponieważ ani prawo, ani dekrety prezydenta nie regulują procedury udowadniania lojalności.
Kolejnym spornym punktem jest specjalny status każdego z kandydatów na stanowisko elektora. Na listy wyborcze miały trafić tylko osoby, które mają “znaczący wpływ społeczny”, są uznanymi profesjonalistami w swojej dziedzinie, liderami opinii publicznej lub intelektualistami. I ponownie w oficjalnych dokumentach nie ma żadnych wyjaśnień, jak dokładnie mierzyć profesjonalizm lub wpływ społeczny.
Podobne problemy dotyczą wymagań wobec kandydatów na deputowanych. Nie ma zbyt wielu jasnych przepisów dotyczących tego, kto dokładnie może zostać prawodawcą w nowej Syrii. W ustawie zapisano, że co najmniej 20 proc. miejsc w parlamencie powinny zajmować kobiety, nie mniej niż 3 proc. — osoby z niepełnosprawnościami, 70 proc. deputowanych powinno być znanymi przedstawicielami środowisk zawodowych, a 30 proc. — pracownikami organizacji pozarządowych, liderami społeczności lub przywódcami plemiennymi. Jednak nigdzie nie jest określone, na przykład, jak dokładnie określić “znaczenie” przedstawicieli środowisk zawodowych.
Wybory w Syrii, Ariha, 5 października 2025 r.Omar Albaw / AFP
Ludzie prezydenta
Rozstrzygnięcie wszystkich tych nieokreślonych w dokumentach spornych kwestii pozostaje w gestii członków wspomnianej powyżej syryjskiej komisji wyborczej — Najwyższej Komisji Wyborczej Zgromadzenia Ludowego — oraz ich kolegów w oddziałach regionalnych. To właśnie ci ludzie wybierali zarówno kolegium elektorów, jak i tych, spośród których kolegium wybierało deputowanych. Oznacza to, że zarówno elektorzy, jak i kandydaci nie są po prostu przepuszczani przez ten sam filtr — w rzeczywistości to Najwyższa Komisja Wyborcza Zgromadzenia Ludowego wybiera deputowanych do parlamentu.
Tworzą ją osoby mianowane przez prezydenta. Całe kierownictwo komisji wyborczej składa się z osób mianowanych dekretem Asz-Szary, a stanowisko przewodniczącego komisji zajmuje jego towarzysz z “rewolucyjnej walki” Mohammed al-Ahmed. Osoby mianowane przez prezydenta wyznaczają z kolei swoich przedstawicieli w miastach i prowincjach, a mianowani decydują, kto jest godny kandydowania na elektora lub posła, a kto nie.
Formalnie osoby niezgadzające się z decyzjami któregokolwiek z urzędników odpowiedzialnych za wybory (ich łańcuch decyzyjny sięga samego prezydenta) mają możliwość odwołania się od ich działań do Sądu Najwyższego. Jednak jest mało prawdopodobne, aby to pomogło, ponieważ skład tego sądu również jest w całości tworzony dekretem tego samego Asz-Szary, a sędziowie najprawdopodobniej nie będą wchodzić w konflikt z prezydentem.
Taki system, jak twierdzą jego krytycy, niewiele różni się od systemu Al-Asada i pozwala Asz-Szarze całkowicie kontrolować parlament, mianując 70 deputowanych osobiście, a pozostałych 140 pośrednio, poprzez kontrolowaną przez niego pionową strukturę komisji wyborczych. Władze odpowiadają na to oświadczeniami, że takie podejście jest tymczasowe, że syryjski rząd nie dysponuje obecnie innymi instrumentami wyborczymi i że następne wybory odbędą się już na zupełnie innych zasadach, które ma opracować nowa izba.
Warto przyjrzeć się, kto znajdzie się w tej izbie w wyniku wyborów pośrednich. Nie udało się wybrać wszystkich 140 deputowanych przewidzianych w kwocie, ponieważ nie można było utworzyć podkomisji komisji wyborczej w niespokojnym regionie druzyjskim As-Suwajda, nad którym władze centralne nie sprawują kontroli, oraz na części terytoriów kurdyjskich, gdzie władza Damaszku również nie została jeszcze przywrócona.
“Polityczna farsa”
W ten sposób rozdzielono łącznie 119 mandatów. Spośród nich kobiety i przedstawiciele mniejszości religijnych i narodowych stanowią zaledwie 13 proc. W nowym parlamencie zasiądzie dwóch chrześcijan (mężczyzna i kobieta), jeden szyita-izmailita, dwóch alawitów [prąd religijny wyrosły na gruncie wczesnego szyizmu, do którego należy rodzina Al-Asadów], trzech Kurdów i trzech Turkmenów. Ciekawe, że oficjalni przedstawiciele Najwyższej Komisji Wyborczej Zgromadzenia Ludowego otwarcie wyrazili niezadowolenie z tak niewielkiej liczby kobiet, a także nie-Arabów i nie-sunnitów w nowym parlamencie.
“Wśród najbardziej istotnych niedociągnięć procesu wyborczego można wymienić niewystarczającą reprezentację syryjskich kobiet, a także fakt, że reprezentacja chrześcijan została ograniczona do dwóch miejsc w parlamencie” — powiedział rzecznik komisji Nawar Nadżmeh.
Jednocześnie jedyną posłanką nowego składu syryjskiego parlamentu, o której w momencie podsumowania wyników wyborów opublikowano artykuł w anglojęzycznej Wikipedii, jest dziennikarka Nur al-Dżandali. O większości pozostałych parlamentarzystów poza granicami kraju wiadomo na razie tylko tyle, że byli oni po stronie przeciwników Al-Asada, uczestnikami rewolucji i wojny domowej. Nie jest to zaskakujące, biorąc pod uwagę specyfikę tworzenia parlamentu i szerokie uprawnienia komisji wyborczej, na czele której stoi prawdziwy rewolucjonista.
Międzynarodowe organizacje i ugrupowania — ONZ, Unia Europejska itp. — nie komentują na razie wyników głosowania. Prawdopodobnie oficjalnych oświadczeń od nich należy oczekiwać po mianowaniu przez prezydenta 70 pozostałych parlamentarzystów i utworzeniu w ten sposób pełnoprawnego parlamentu.
W Wyższej Komisji Wyborczej Zgromadzenia Ludowego uważa się, że prezydent Asz-Szara wykorzystuje swoją kwotę, aby zwiększyć liczbę kobiet i nie-Arabów w parlamencie. Jednak jest mało prawdopodobne, aby miało to poważny wpływ na układ sił wśród ustawodawców, ponieważ prawdziwa opozycja odmawia udziału w tworzeniu parlamentu, nazywając pośrednie wybory pod kontrolą rządu “polityczną farsą” i odmawiając uznania ich legalności.
Prezydent Syrii Ahmed asz-Szara, Damaszek, 5 października 2025 r.LOUAI BESHARA / AFP
Asz-Szara może nie chcieć ryzykować
Wyniki wyborów nie zostały uznane również przez przywódców druzyjskiej As-Suwajdy. Część druzyjskiej ludności tego regionu odmówiła podporządkowania się nowym władzom Syrii. Mieszkańcy obawiają się islamizacji i są zmuszeni do przeciwstawiania się przemocy ze strony sympatyzującej z Damaszkiem lokalnej ludności muzułmańskiej. Druzów poparł Izrael, którego armia częściowo zajęła terytorium prowincji, a lotnictwo zbombardowało zarówno pozycje sił rządowych w As-Suwajdzie, jak i dzielnice administracyjne w stolicy Damaszku.
Armia syryjska toczy walki z milicją druzyjską, która oskarża ją o represje wobec ludności cywilnej i inne zbrodnie wojenne. Samozwańcze władze prowincji domagają się m.in., aby Damaszek ukarał winnych rzezi druzyjskiej i znacznie ograniczył uprawnienia władz centralnych.
W połowie września w kilku dzielnicach As-Suwajdy rozpoczęto nawet zbieranie podpisów pod rezolucją o przekazaniu większych uprawnień regionowi. Jej organizatorzy (formalnie zbieranie odbywa się “z inicjatywy wolontariuszy”, ale jest otwarcie wspierane przez samozwańcze władze) poinformowali już, że zebrali pod rezolucją ponad 100 tys. podpisów. Oznacza to, że dokument o wątpliwej legitymacji poparł, jeśli wierzyć jego autorom, co szósty mieszkaniec regionu.
Podobne problemy występują w regionach kurdyjskich. Kontrolująca je niemal od pierwszych lat wojny domowej i do dziś grupa Syryjskie Siły Demokratyczne (SDF) wiosną tego roku oficjalnie ogłosiła gotowość do integracji z “wielką Syrią”. Proces ten przebiega jednak niezwykle powoli i boleśnie. Wpływ na to ma zarówno nieufność SDF wobec nowych władz, których czołowi przedstawiciele walczyli po stronie wrogich siłom kurdyjskim islamistów, jak i wspomniana już masakra Druzów.
Liderzy kurdyjscy uważają, że ich oddziały zbrojne nie mogą być częścią armii odpowiedzialnej za zbrodnie popełnione na tle nienawiści religijnej. Ponadto SDF chciałoby uzyskać uznanie języka kurdyjskiego za język urzędowy w wielu regionach kraju i nie miałoby nic przeciwko zmianie oficjalnej nazwy państwa z obecnej “Syryjska Republika Arabska”, podkreślającej wyższość Arabów nad innymi narodowościami, na “Republika Syryjska”.
Liderzy kurdyjscy uważają, że ich oddziały nie mogą być częścią armii odpowiedzialnej za zbrodnie na tle nienawiści religijnej.
Niekontrolowane przez Damaszek druzyjskie południe Syrii i kurdyjska północ z ich często separatystycznie nastawioną ludnością to niemal stuprocentowa gwarancja, że Asz-Szara nie będzie ryzykował, tworząc swoją część listy deputowanych. Najprawdopodobniej wypełni ją lojalnymi i kontrolowanymi osobami, nawet jeśli formalnie należą one do mniejszości syryjskich. W końcu uspokojenie zbuntowanych prowincji — czy to militarnie, czy dyplomatycznie — jest znacznie łatwiejsze, gdy nie trzeba tracić czasu i energii na polityczne potyczki w stolicy.
