Wicher zasysał ludzi do serca burzy ogniowej. Trzy fale apokalipsy w Dreźnie
Mieszkańcy Drezna usłyszeli syreny ostrzegawcze krótko przed godziną 22. Miasta w zasadzie nie broniła ani artyleria przeciwlotnicza, bo tę przeniesiono bliżej linii frontu, ani myśliwce. Rolę schronów na wypadek nalotu pełniły głównie piwnice. Nie wszyscy mieszkańcy zdążyli się w nich ukryć, zresztą wkrótce miało się okazać, że piwnica może się stać śmiertelną pułapką.
Jak zauważył już po wszystkim Victor Klemperer (słynny filolog; ocalał z pożogi), pierwsza fala nalotu zupełnie wystarczyła, by wywołać w mieście kataklizm. Ale nad Drezno miały nadciągnąć jeszcze dwie fale bombardowania.
Prawie natychmiast po nalocie władze Drezna musiały się zająć tysiącami ludzkich ciał i szczątków. Trzeba je było pogrzebać lub skremować – inaczej przez miasto, już doświadczone ogniem, przetoczyłaby się jeszcze zaraza.
W czasie tzw. burzy ogniowej, którą wywołał nalot, część mieszkańców Drezna została dosłownie upieczona w ceglanych piwnicach – te zadziałały jak piece. Ich zwłoki następnego dnia wyglądały jak skurczone “do rozmiaru lalki”. Kurt Vonnegut, później słynny pisarz, jako jeniec brał udział w wydobywaniu i grzebaniu zwłok. Użył określenia: “kopalnia trupów”.
650-tysięczna stolica Saksonii długo pozostawała na uboczu alianckiej ofensywy bombowej (ta trwała już wówczas blisko trzy lata) jako potencjalny cel. Drezno było po prostu za daleko i zdawało się mało “atrakcyjne” w porównaniu z innymi niemieckimi ośrodkami przemysłowymi, wartymi obrzucenia setkami ton bomb. Te rachuby zmieniły się na przełomie 1944 i 1945 r., a to z uwagi na kilka okoliczności.
Najważniejsza z nich: ruszyła wielka ofensywa Armii Czerwonej i zachodni alianci zastanawiali się, jak ją wspomóc. Doszli do wniosku, że Drezno odgrywa dla Niemców rolę istotnego węzła transportowego – tzn. i dla uchodźców, uciekających masowo przed Sowietami, i dla Wehrmachtu, przerzucającego oddziały na front wschodni. Nalot miał zdezorganizować oba te procesy.
Poza tym na Zachodzie ciągle się obawiano (jak miało się potem okazać – na wyrost), że Niemcy spróbują utworzyć gdzieś w Alpach “ostatni bastion” oporu. Alianci nie zamierzali pozwalać Niemcom na przedłużanie wojny, więc uznali za sensowne sparaliżować przerzut ich oddziałów w stronę Bawarii, m.in. przez Drezno.
Jest i trzeci wątek, nie najmniej tutaj ważny. W tamtym czasie przywódcy brytyjskiego lotnictwa bombowego zaczęli podsuwać SHAEF (czyli dowództwu sił alianckich w Europie) pomysły, by przyspieszyć kapitulację Rzeszy poprzez potężne naloty na te miasta, które ich dotychczas nie doświadczały.
Porzucanie pozorów
Przyznawano już niemal wprost, że chodzi o uderzenie w morale ludności cywilnej i wywołanie wśród niej paniki. Krótko mówiąc: o efekt terrorystyczny. Było w tym jednak więcej odchodzenia od pozorów niż rzeczywistej zmiany strategii.
Wcześniej brytyjscy przywódcy i dowódcy, w tym Ministerstwo Lotnictwa, łudzili własną opinię publiczną, że RAF – w przeciwieństwie do barbarzyńskiej Luftwaffe – bombarduje wyłącznie centra przemysłowe. Była to iluzja: kiedy takie miasto doświadczało tzw. nalotu powierzchniowego, realizowanego przez “procesję” kilkuset bombowców, to śmierć licznych cywilów i destrukcja tkanki miejskiej była nieuchronna.
Blisko 40 tys. Niemców zginęło w nalotach na Hamburg na przełomie lipca i sierpnia 1943 r., podczas których wywołano burzę ogniową. Nocne naloty powierzchniowe – choć cywile nie ginęli w nich aż tak masowo – dotknęły Lubekę, Kolonię, Rostock, Duisburg czy Brunszwik. Swoje do tego bilansu dokładali Amerykanie, choć ich bombardowania, prowadzone w dzień, były przynajmniej w założeniu bardziej precyzyjne.
Zachodni alianci długo i konsekwentnie przedstawiali bombardowania “w świetle powodującym minimum publicznych kontrowersji”. Ale nie były one przez to mniej śmiercionośne.
Kto sieje wiatr, a kto zbiera burzę
Zwolennikiem odrzucenia tej hipokryzji był choćby marszałek Arthur Harris, stojący na czele brytyjskiego Dowództwa Bombowego. Nie tylko był orędownikiem takich nalotów. Chciał również, aby alianccy przywódcy wojskowi i polityczni nazywali rzeczy po imieniu. Harris uważał, że odpowiednio liczne i brutalne naloty obrócą w gruzy porządek społeczny w III Rzeszy.
W jego wspomnieniach widać zresztą także “chłopięcą fascynację” skalą destrukcji, którą te bombardowania wywoływały. Nawet jeśli tego szczególnego sposobu myślenia w alianckich sztabach nie podzielano, to losem niemieckich cywilów przejmowano się tam stopniowo coraz mniej.
Sam Hitler zresztą przyłożył do tego rękę. I nie chodziło tu nawet o potrzebę natychmiastowego “ukarania” Niemców za zbrodnie w Europie Środkowo-Wschodniej, o których coraz więcej się wówczas dowiadywano. Prędzej o to, że Niemcy nie zamierzali składać broni, za to zaczęli atakować Wielką Brytanię, tym razem przy użyciu nowych pocisków V-1 i V-2. To było jak “sianie wiatru” – a “zebrać burzę” mieli niemieccy cywile, m.in. właśnie z Drezna.
“Wszyscy się modlili, nawet jeśli nie wierzyli w Boga”
Wieczorem 13 lutego 1945 r. pierwsze nad Dreznem znalazły się samoloty Mosquito. Miały oznaczyć cele przy pomocy “lampek choinkowych” – wiązek różnokolorowych rac. Za nimi nadciągnęły czterosilnikowe bombowce typu Lancaster.
Najpierw spadały blisko dwutonowe bomby burzące. Eksplozje rozrywały budynki, czasem demolowały nawet całą niewielką ulicę, a co nie mniej istotne: zrywały dachy.
— wspominała jedna z mieszkanek Drezna. Pośród gwizdu bomb trzęsły się ściany, sypał się tynk, pył i kawałki gruzu.
To była tylko wstępna faza destrukcji – bo jednocześnie sypały się z nieba “kiście” niewielkich bomb zapalających. Wywoływały one setki niewielkich pożarów. Jeszcze nie dobiegła końca pierwsza fala nalotu (trwała jakiś kwadrans), kiedy te pożary zaczęły się przenosić — z ulicy na ulicę, z budynku na budynek – i zlewać ze sobą.
Topi się asfalt, wicher zasysa ludzi
Kto zdołał w tamtych chwilach wydostać się z domu czy piwnicy, ze zdumieniem dostrzegał, że jest jasno jak w dzień. Na ulicach topił się asfalt, grzęzły w nim buty ludzi — którzy próbowali uciekać.
– relacjonowała jedna z ocalałych.
Rozszalała się burza ogniowa – zjawisko, które wywoływano bombardowaniami już wcześniej, choćby podczas nalotu na Hamburg. Nad drezdeńskim Altstadt wyrósł wielki słup ognia, a gorejący wicher, który gnał z prędkością dochodzącą do 150 km/godz., zasysał do niego szczątki miejskiej tkanki: meble, sprzęty domowe, fragmenty aut, gałęzie, gruz.
Ludzi także. Ten wiatr rozrzucał również tysiące “robaczków świętojańskich” – rozpalonych drobin, które wzniecały kolejne pożary i podpalały ubrania czy włosy. Jeśli ktoś przewrócił się na ulicy, grzązł w asfalcie – i już nie było dlań ucieczki.
W tym piekielnym żarze ludziom, którzy nie doznali jeszcze fizycznych obrażeń i szukali schronienia, coraz trudniej było oddychać. Tlenu w powietrzu było coraz mniej, bo “żywił się” nim ogień. Jednocześnie przybywało tlenku węgla i przeróżnych toksycznych oparów, które powstawały ze spalania wszystkiego, co tylko ogień mógł pochłonąć.
Jeden z ocalałych zobaczył tramwaj wypełniony ciałami dzieci, kobiet i żołnierzy – zapewne ofiar zatrucia lub uduszenia. Wyglądali, jakby zasnęli na miejscu.
Trzy fale apokalipsy
Około pierwszej w nocy, nadciągnęła nad Drezno druga fala lancasterów. Nie działały już wtedy nawet syreny – eksplozje i pożary uszkodziły ich zasilanie – więc tych, którzy próbowali się ukryć, szukali bliskich albo próbowali pomagać rannym czy poparzonym, nie było jak ostrzec. Druga fala była dwukrotnie liczniejsza niż pierwsza (obie liczyły w sumie prawie 800 samolotów) i zrzuciła ponad dwa razy więcej bomb.
Zdjęcie wykonane w 1952 r. w Dreźnie przedstawia ludzi pracujących przy usuwaniu gruzu przed ruinami kościoła
Zapadła się katedra. Unicestwiono barokowy pałac Zwinger. Nieodwracalnych uszkodzeń od pożarów doznał Kościół Marii Panny (Frauenkirche) — miał się zawalić kilkanaście godzin później. Przed nalotem ta barokowa świątynia z imponującą kopułą, wzniesiona w pierwszej połowie XVIII w., była nie tylko symbolem miasta, ale i jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków sakralnych w Europie.
Destrukcja dosięgła sięgnęła także dworca wraz ze stojącymi na torach pociągami – i ludźmi w tunelach. Wielu ocalałych z pierwszej fali próbowało się ukryć w parku Grosser Garten – druga fala zmieniła go w płonący las.
– pisze Sinclair McKay w książce “Drezno 1945”.
Gdy następnego dnia ocalali błąkali się po ruinach i szukali bliskich, nad miasto dotarła – tuż po południu – trzecia fala nalotu.
Celem ponad 300 amerykańskich bombowców była wielka stacja rozrządowa. Tyle że celowanie poprzez dym, który spowijał wciąż płonące miasto, trudno było nazwać dokładnym. Część bomb zniszczyła cel, jak również uszkodziła drezdeńskie fabryki, które przestawiono w minionych latach na produkcję zbrojeniową. Ale część ładunku latających fortec spadła też na dzielnice mieszkalne, których nocne ataki nie dotknęły.
Kopalnia trupów
Dym, gruz i popiół. Trzask i huk ciągle walących się budynków. Smród zwłok i kawałków ciał, które było widać wszędzie: na drzewach, na ulicach, w oknach – tak wyglądało Drezno po nalotach. Altstadt, historyczne centrum, w zasadzie zrównano z ziemią. Ponad połowa budynków nieprzemysłowych uległa zniszczeniu, 80 tys. mieszkań po prostu znikło.
Władze natychmiast musiały się zająć zwłokami. Zrzucono ten wysiłek na robotników przymusowych i jeńców wojennych, których w Dreźnie wciąż było pełno. Jednym z tych jeńców był wspomniany Kurt Vonnegut. Z jego drezdeńskich doświadczeń miała się lata później zrodzić “Rzeźnia numer pięć”, jedna z najważniejszych powieści XX w.
Vonnegut wspominał (takich relacji jest więcej), co się działo, kiedy próbowano wydobywać ludzi z piwnic-schronów. Z wnętrza buchał niewysłowiony smród i fala gorąca, z trudem można było wejść do środka, bo cegły nadal parzyły. Martwi, którzy byli w środku, wyglądali jakby medytowali – jeśli umarli wskutek uduszenia. Zwłoki nieraz się rozpadały.
Często nie sposób było ich wydobyć. Wtedy wzywano ludzi w mundurach z miotaczami ognia. Palili oni ciała na miejscu. W miejscu domu towarowego zbudowano upiorne, prowizoryczne krematorium – stalowe pręty, które jako jedyne z całej konstrukcji oparły się płomieniom, wykorzystano jako ruszt do układania zwłok.
Drezno po nalotach alianckich na fotografii Richarda Petera wykonanej z wieży ratuszowej w kierunku południowym (1945)
Liczba ofiar pomnożona przez dziesięć
Cegły w drezdeńskich piwnicach pełnych zwłok nie zdążyły jeszcze dobrze ostygnąć – a już zasiano pierwsze ziarna fałszywego mitu. Joseph Goebbels, nazistowski minister propagandy, równie sprytnie co bezczelnie wrzucił w obieg 10-krotnie zawyżoną liczbę ofiar nalotu: 250 tys. zamiast w przybliżeniu 25. Po prostu dodano do prawdopodobnego bilansu ofiar jedno zero.
Adresował z pewnością ten przekaz do Niemców – po to, by mocniej “zwarli szeregi” w obronie Rzeszy. Ta liczba dotarła też jednak do zachodniej prasy i do opinii publicznej na Wyspach Brytyjskich, gdy powtórzył ją m.in. tamtejszy Komitet na rzecz Ograniczenia Bombardowań (The Bombing Restriction Committee).
Członkowie tego pozarządowego ciała właściwie od początku alianckich nalotów na III Rzeszę domagali się ich ograniczenia, w oparciu o pacyfistyczne i humanitarne pryncypia. Rząd w Londynie nie przeszkadzał zbytnio działaniom tej organizacji. A jednak ministrowie i generałowie wściekli się, kiedy Komitet publicznie wziął propagandę Goebbelsa za dobrą monetę.
Wyjaśnijmy dla porównania: podczas całego Blitzu (wielomiesięczne naloty niemieckie na Anglię) zginęło nie więcej niż 45 tys. Brytyjczyków. Drezno zostało zniszczone jeszcze przed spaleniem Tokio przez amerykańskie superfortece (marzec 1945), a w stolicy Japonii miało w ciągu jednej nocy zginąć kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Nie wiedziano jeszcze, jak niszczycielską siłę przyniosą bomby atomowe. Liczba 250 tys. ofiar nalotu musiała w tamtym momencie zrobić olbrzymie wrażenie.
Ile jest warte niemieckie miasto
Zniszczenie Drezna rozpoczęło więc w Anglii publiczną dyskusję, zaczęto wręcz głośno mówić o “terrorze bombowym”. Był to spór, jak już wspomnieliśmy, naznaczony ślepotą na jedno oko. Mało tego: jak zauważał historyk Max Hastings, niektórzy uczestnicy tej debaty “byli bardziej przejęci niszczeniem architektury niż zabijaniem istot ludzkich” – i właśnie los Drezna, jako perły barokowego budownictwa i sztuki, dobrze tę tezę ilustruje.
W Stanach ten spór miał znaleźć odzwierciedlenie choćby w raportach Biura Badań nad Bombardowaniami Strategicznymi. Niektórzy eksperci tego ciała (jak znany ekonomista John Kenneth Galbraith) wprost przyznawali, że bombardowanie Drezna na tym etapie wojny było okrutne i bezcelowe. Takie głosy jeszcze w trakcie wojny nie były dobrze słyszalne – choćby dlatego, że Amerykanie kwestionowaliby w ten sposób sens własnej kampanii nalotów na Japonię.
Wątpliwości nie ominęły wszakże samego Winstona Churchilla. Przez pośredników ze sztabu lotnictwa premier przekazał Harrisowi rozkaz ograniczenia “okrutnej destrukcji” miast na rzecz celów jednoznacznie wojskowych – “w naszym własnym interesie, nie w interesie wroga”.
Harris był oburzony sugestią, że bombardowania miały na celu “sianie terroru”. Ale zaznaczył:
Po wojnie miał za złe politykom i kronikarzom, że sukcesy jego Bomber Command nie zostały należycie docenione. Jednym z dowodów miał tu być choćby fakt, że Churchill w swojej monumentalnej historii II wojny światowej w ogóle nie wspomniał o nalocie na Drezno.
Liczyli, że wojna oszczędzi Florencję nad Łabą
Czy był on militarnie uzasadniony? Jeśli tak – to czy użyto proporcjonalnych środków? Czy zrealizował swoje cele? Czy był “tylko” niszczycielski, czy też był “aż” zbrodnią wojenną? – tymi pytaniami historycy, prawnicy i dyplomaci przerzucali się jeszcze długo po wojnie.
Ocalali mieli poczucie, że padli ofiarą wyjątkowego barbarzyństwa. Było w tym tyle samo prawdy (obiektywny ogrom zniszczeń), ile niepełnej wiedzy – nie orientowali się przecież, jak wyglądały bombardowania innych miast w Rzeszy. Zbiorowa trauma była tym większa, że przez większość wojny mieszkańcy saksońskiej stolicy uważali ją za miasto w jakimś sensie “chronione”.
Drezno było bowiem architektoniczną i kulturalną perełką – nazywano je “Florencją nad Łabą” – a zarazem miastem bardzo gościnnym dla turystów. Wśród tych ostatnich było mnóstwo Anglosasów, i to już od połowy XVIII stulecia.
Regularnie odwiedzali miasto politycy, pisarze czy podróżnicy z Wysp czy Ameryki. Jeszcze w latach 30. dziewczęta z Wysp wysyłano do stolicy Saksonii, by “szlifowały etykietę i chłonęły kulturę”. Można było się łudzić, że akurat takiemu miastu zachodni alianci oszczędzą bombardowania – i ta iluzja rozpadła się w straszliwych okolicznościach.
“Przemysłowa, beznamiętna produkcja trupów”
Jeszcze w lutym 1945 zaczęły krążyć po Niemczech relacje, według których alianckie samoloty podczas bombardowania Drezna ostrzeliwały niemieckich cywilów z niskiego pułapu. Te historie nie znajdowały potwierdzenia w faktach — były raczej wyrazem psychologicznej potrzeby racjonalizacji.
“Lepiej wymyślić sobie mściwy sadyzm, niż zmierzyć się z prawdą, z przemysłową, beznamiętną produkcją trupów”– pisze Sinclair McKay.
Zachodziła tu swoją drogą ciekawa zbiorowa projekcja: Niemcy oskarżali alianckie lotnictwo o praktykę “polowania na cywilów”. A tę stosowała przecież sama Luftwaffe podczas niemieckich podbojów, choćby w 1939 r. w Polsce.
Może się wydawać zaskakujące, że tego pokroju resentymenty podsycano w czasach Niemieckiej Republiki Demokratycznej (Drezno znalazło się na jej terytorium). Saksońska stolica była przez komunistyczne władze ustawiana w roli ofiary “anglosaskich podżegaczy wojennych” – co w zimnowojennych realiach miało istotny wymiar propagandowy.
Kreowanie Niemców na “naród ofiar”
Powinniśmy wrócić do liczb – wszak to, jak nimi już po wojnie manipulowano, pokazuje, że nie chodziło tu bynajmniej o prawdę czy uczciwość historyczną.
Nieświadomie zresztą do tych manipulacji przyłożył rękę Kurt Vonnegut. To ironiczne, bo przecież właśnie dzięki pisarzowi i “Rzeźni numer pięć” (1969) tragedia Drezna znalazła swoje trwałe miejsce w kulturze. W tej powieści kilkakrotnie wymieniana jest liczba 130 tys. ofiar bombardowania. Te szacunki uwiarygadniało osobiste doświadczenie Vonneguta – przypomnijmy: jako amerykański jeniec przeżył nalot i własnymi rękami wydobywał zwłoki spod ruin.
Skąd Vonnegut wziął tę liczbę? Najprawdopodobniej oparł się na pracy Davida Irvinga, wydanej kilka lat wcześniej (polskie wydanie nosi tytuł: “Drezno. Apokalipsa 1945”). Historyk szacował tam bilans ofiar na 100-250 tys.
Kariera Irvinga dopiero się wówczas rozkręcała, szybko zdobywał sobie reputację eksperta od historii III Rzeszy. Stopniowo jednak zwracano coraz większą uwagę na ujawniającą się w jego książkach fascynację “życiem i dziełem” Adolfa Hitlera.
Irving dopiero w latach 80. dał się poznać jako pupilek neonazistów i negacjonista Zagłady, który m.in. przedstawiał Auschwitz jako “obóz pracy”. Ale już znacznie wcześniej zaczął relatywizować Holocaust, a Niemców kreować na “naród ofiar”. Jak? Choćby poprzez zestawianie zagłady Żydów z alianckimi nalotami na III Rzeszę.
Fałszywe symetrie i prawdziwe liczby
To rewizjonistyczne nadużycie powracało przez lata w sloganach niemieckiej skrajnej prawicy. Ukuto nawet w tych kręgach pojęcie Bombenholocaust.
Apologeci zbrodniczych reżimów po dziś dzień wybierają sobie osie symetrii i dane do porównań wybiórczo i bałamutnie. Nawet gdybyśmy pominęli inne zbrodnie III Rzeszy w państwach, które ta zaatakowała, same tylko naloty Luftwaffe pochłonęły tam życie większej liczby cywilów niż alianckie bombardowania Niemiec.
Historyk Antony Beevor zauważył jednak zarazem, że nie wynika z tego, iż “samoloty Bomber Command mogły wygrać wojnę, zrównując z ziemią niemieckie miasta”.
Jeszcze 20 lat temu pewien historyk twierdził, że 40 tys. ciał ofiar nalotu zostało potajemnie pogrzebanych w lesie pod Dreznem. To pokazuje, że zakłamane dane dotyczące nalotu krążyły w całkiem poważnym obiegu jeszcze nie tak dawno. W Saksonii powołano w końcu specjalną komisję historyczną. Ta po wnikliwych badaniach orzekła, że w Dreźnie zginęło nie więcej niż 25 tys. ludzi.
Ruina-symbol zamiast cmentarza
Miasto dekadami podnosiło się z ruin. Odbudowa monumentalnego Frauenkirche zakończyła się dopiero w XXI w. Część budulca, którego do niej użyto, to oryginalne kamienie – wyraźnie ciemniejsze od pozostałych, naznaczone przez burzę ogniową tamtej lutowej nocy.
Do Frauenkirche po odbudowie trafił jeden z “krzyży pojednania”. Wzorowano je na krzyżu, który Brytyjczycy wydobyli onegdaj z ruin katedry w Coventry – po tym, jak miasto zostało straszliwie zbombardowane przez Niemców (1940). Wspólnota losów obu miast sprawiła zresztą, że Coventry i Drezno już od połowy lat 50. pozostają miastami partnerskimi.
Zanim Frauenkirche odbudowano, szczątki świątyni pełniły rolę przerażającego pomnika-memento. Wielu mieszkańców miasta przychodziło tu przez lata, by wspominać ofiary. Spośród ludzi, którzy zginęli w nalocie, tysięcy nie można było przecież odnaleźć i zidentyfikować. Nie wyprawiono im więc prawdziwych pogrzebów i nie złożono do grobów. Dla ich bliskich odwiedzanie ruin Frauenkirche było jedynym dostępnym substytutem wizyty na cmentarzu.
