Nowe przepisy o SKD chroniące klientów banków. Kredyt za pół ceny albo nawet za darmo
Klienci mają być chronieni nie tylko sankcją darmowego, ale i darowanego kredytu. Branża finansowa ma jednak obawy.
Niedawno przedstawiona została druga wersja projektu ustawy o kredycie konsumenckim. To bardzo ważne przepisy, które wdrażać będą do polskiego porządku prawnego unijną dyrektywę (2023/2225) o kredycie konsumenckim (CCD II) w tym zakresie. Pierwotny projekt opublikowano w lipcu 2025 r. Nowa wersja zawiera zmiany wypracowane w trakcie uzgodnień międzyresortowych i konsultacji publicznych.
Jedna z kluczowych zmian dotyczy tzw. sankcji kredytu darmowego (SKD). To forma kary, która może być nałożona przez sąd na bank, jeśli stwierdzone zostały uchybienia podczas udzielania kredytu. Zgodnie z art. 45 wciąż obowiązującej ustawy o kredycie konsumenckim konsument może w razie naruszenia przez kredytodawcę przepisów zwrócić kapitał bez odsetek i innych kosztów w terminie umowy.
Dotychczasowe przepisy pozwalały na skorzystanie z SKD w wysokości do 255 tys. zł, o ile od wykonania umowy nie minął rok.
Czytaj także w BUSINESS INSIDER
Sankcja kredytu darmowego to jedno z ważniejszych wyzwań stojących przed polskimi bankami, według Związku Banków Polskich na początku stycznia toczyło się ok. 11-12 tys. spraw związanych z SKD. Większość wyroków (ok. 80 proc.) jest korzystna dla instytucji finansowych. Wcześniej banki przekonywały, że sankcja ta powinna być prosta do zastosowania i argumentowały, że obecnie jest instrumentalnie wykorzystywana przez kancelarie prawne.
Zmiany w nowym projekcie ustawy o kredycie konsumenckim dotyczące SKD
Dla porządku przypomnijmy, że w pierwszym projekcie SKD została rozszerzona o kwestie dotychczas nią nieobjęte, takie jak m.in.: badanie zdolności kredytowej, uchybienia w treści umowy o kredyt wiązany (np. zakupu telewizora na raty), nieprzekazanie informacji o zmianie umowy (np. w związku ze zmianą regulaminu) na minimum 30 dni przed wejściem ich w życie, brak odpowiednich informacji dotyczących przekroczenia (debetu) w ROR
Jednym z kluczowych postulatów branży było tzw. miarkowanie, czyli wprowadzenie takich przepisów, aby sądy miały możliwość nałożenia kary proporcjonalnej w stosunku do naruszenia. Zdaniem banków niedopuszczalna była sytuacja, gdy drobne błędy powodowały zastosowanie dotkliwej kary w postaci utraty przez bank wszelkich odsetek od kredytu konsumenckiego.
W pewnym sensie postulaty te zostały wysłuchane. Projektowana ustawa przewiduje trzy rodzaje sankcji w razie niedopełnienia obowiązków przez bank: od najsurowszej (kredyt darowany), przez “typową” sankcję kredytu darmowego, po sankcję częściową.
Ta ostatnia nazywana jest też sankcją kredytu “półdarmowego”: konsument w takiej sytuacji spłacałby kredyt, ale z odsetkami w wysokości połowy odsetek umownych. Sankcja ta ma obowiązywać m.in. w przypadku naruszenia obowiązku zamieszczania określonych informacji w umowie.
Teraz wprowadzono bardziej szczegółowe i rozszerzone warunki, kiedy przysługują one konsumentowi. Na przykład w kontekście oceny zdolności kredytowej projektodawca sprecyzował, że chodzi o brak uzyskania informacji o dochodach i wydatkach konsumenta, brak sprawdzenia w bazach danych i brak udokumentowania oceny.
— Przedstawiony przez UOKiK nowy projekt ustawy o kredycie konsumenckim w kontekście SKD niewiele różni się od pierwszej wersji. W naszej ocenie nie zostały rozstrzygnięte wątpliwości, które zgłaszaliśmy w zakresie SKD, które mogą skutkować automatycznym nakładaniem sankcji i masowymi pozwami — komentuje Agnieszka Wachnicka, wiceprezes ZBP.
Pozytywnie ocenia fakt, że zmieniono limit kosztów pozaodsetkowych w kartach kredytowych. Wcześniej proponowano 2 proc. miesięcznie, a teraz przewidywane jest na 24 proc. rocznie. — To zmiana w dobrą stronę dla wszystkich, także konsumentów, biorąc pod uwagę specyfikę kart i nierównomiernie rozkładane wydatki w ciągu roku. Poprzednie rozwiązanie mogło narażać banki na nieuzasadnioną SKD, a klientom ograniczać dostęp do finansowania — dodaje.
Obawy wokół badania zdolności kredytowej
Najwięcej kontrowersji od początku budziło wprowadzenie możliwości nałożenia SKD za naruszenia przy badaniu zdolności kredytowej. Banki obawiają się, że klienci mogą instrumentalnie traktować te przepisy. Teraz do projektu wprowadzono definicję oceny zdolności kredytowej: ma to być ocena zdolności konsumenta do spłaty całkowitej kwoty kredytu zgodnie z warunkami umowy.
Badanie zdolności przeprowadzane ma być na podstawie informacji o dochodach i wydatkach konsumenta oraz innych informacji dotyczących jego sytuacji finansowej oraz ekonomicznej, w zakresie niezbędnym i proporcjonalnym do charakteru, okresu obowiązywania i wartości kredytu oraz związanych z nim ryzyk dla konsumenta.
— Niestety UOKiK znacząco ograniczył możliwość miarkowania sankcji. Według obecnego projektu miarkowanie będzie możliwe wyłącznie za naruszenie obowiązku związanego z oceną zdolności kredytowej. W poprzedniej wersji tą konstrukcją objętych było kilkanaście naruszeń. To zmiana całkowicie niezrozumiała i przeciwna od postulowanej przez kredytodawców — mówi Agnieszka Wachnicka.
Dodaje, że nadal możliwa ma być kumulacja sankcji, szczególnie tych za ocenę zdolności kredytowej. Łącznie bank może zostać ukarany trzema sankcjami, takimi jak zakaz rozwiązania umowy, zakaz zbycia wierzytelności i przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego oraz sama SKD w pełnym wymiarze.
— A gdyby doliczyć jeszcze kary administracyjne z UOKiK i KNF, to łącznie nawet pięcioma. To niepotrzebne, biorąc pod uwagę potencjalne skutki. UOKiK, projektując te nadmierne regulacje, nigdy nie udowodnił, że istnieje w Polsce problem z odpowiednią oceną zdolności kredytowej. Kredyty spłacają się coraz lepiej, wskaźnik tych zagrożonych systematycznie spada — zaznacza wiceszefowa ZBP.
Zobacz też: Złoto w skarbcu NBP. Jaki procent rezerw jest w złocie?
Pozytywnie ocenia to, że doszło do pewnego doprecyzowania SKD, która może być przyznana za nieodpowiednią ocenę zdolności kredytowej. Wygląda na to, że UOKiK uwzględnił przynajmniej część wątpliwości banków i próbował zobiektywizować przesłanki, które wskazywać mają na nieodpowiednią procedurę badania zdolności kredytowej konsumenta.
— Są to głównie kwestie czysto formalne, choć niestety UOKiK wplótł w to także elementy subiektywne. Mamy wątpliwości dotyczące wymogu dokumentowania badania zdolności kredytowej. Wprawdzie w bankach proces ten jest sformalizowany i utrwalany, ale pojawia się pytanie, czym ta dokumentacja ma dokładnie być, jaka ma być forma “dokumentu”, co zawierać itp. To stwarza pole kancelariom prawnym, które będą próbowały się zaczepić czegokolwiek, doszukując się nieprawidłowości i dążąc do uzyskania SKD — mówi Agnieszka Wachnicka.
Dodaje, że UOKiK wsłuchał się także w postulaty branży dotyczące przyjęcia konkretnego, wynikającego z umowy momentu, od którego liczy się roczny termin na złożenie oświadczenia o skorzystaniu z SKD. Ale wskazuje, że zagadką jest, dlaczego przewidziany został nowy, aż 10-letni termin na takie oświadczenie w przypadku umów na czas nieoznaczony.
Zapisy o kredycie darowanym mogą otworzyć pole do nadużyć?
W projekcie pozostawiono sankcję kredytu darowanego. Jeśli sąd nałoży taką karę na bank, klient nie zwraca kapitału, odsetek, ani żadnych innych kosztów. Ma być stosowana w przypadku, gdy kredyt został udzielony bez złożenia wniosku i zgody klienta.
— Problem w tym, że takie zjawisko nie występuje, sankcjonujemy problem, którego nie ma. Kłopotliwa jest nie tyle sama sankcja za takie przewinienie, bo ono w zasadzie nie występuje, ale UOKiK wskazał — chcąc jeszcze bardziej chronić konsumentów — że wymagana do udzielenia kredytu jest niejako odrębna — poza zawarciem umowy — zgoda konsumenta. Istnieje zatem poważne ryzyko, że podpisanie umowy kredytowej przez konsumenta może nie być traktowane jako wyrażenie zgody na zaciągnięcie kredytu. To potencjalnie duża przestrzeń do podważania umów — uważa Agnieszka Wachnicka.
Dodaje, że banki nie wiedzą, jak odpowiednia zgoda klienta miałaby być udzielana, być może banki musiałyby uzyskiwać od klientów specjalne oświadczenia, aby zabezpieczyć się przed ryzykiem podważania umowy i przyznaniem SKD.
W przypadku stwierdzenia naruszeń o mniejszej skali ze strony banku, które nie wpływają na sytuację konsumenta, możliwa jest sankcja w postaci kredytu półdarmowego, ale zdaniem ZBP prostszym rozwiązaniem byłoby wprowadzenie przesłanki, która warunkuje zastosowanie sankcji lub jej wysokość od faktycznego naruszenia interesu klienta.
— Jest to konstrukcja, która nie tylko została wskazana przez TSUE, ale jest w praktyce stosowana przez polskie sądy, które, przypomnijmy, w ok. 85-90 proc. prawomocnych wyroków orzekają na korzyść banków. Jednak UOKiK pozostał przy swoim stanowisku, powołując się na wyroki TSUE — mówi wiceprezeska ZBP.
Pełnomocnik kredytobiorców ocenia zmiany wokół SKD
Wojciech Bochenek, radca prawny oraz partner w kancelarii Bochenek, Ciesielski i Wspólnicy, reprezentującej konsumentów w sporach z bankami, ocenia, że procedowane zmiany prawa w zakresie kredytów bardzo duży nacisk kładą na zagadnienie obowiązku informacyjnego względem konsumentów.
— Nie tylko przy reklamowaniu usług kredytowych, ale także informacji przekazywanych konsumentowi przed zawarciem umowy kredytowej. To bardzo dobry ruch, bo element realizacji obowiązku informacyjnego ciążącego na banku względem konsumenta często jest przedmiotem sporu w sądach. Niedopełnienie lub nienależyte przedstawienie przez bank danych obrazujących skutki finansowe kredytu mogą wpływać na decyzje konsumenta o zawarciu umowy — komentuje prawnik.
Dodaje, że TSUE wielokrotnie wskazywał w swoich orzeczeniach, że prawidłowa realizacja obowiązku informacyjnego ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta i oceny jego skutków finansowych zaciąganego zobowiązania. Przypomina, że konsument decyzję o związaniu się umowa podejmuje w oparciu o zakres informacji, jakie otrzymał od kredytodawcy.
— Wprowadzone zmiany znacznie różnią się od aktualnie obowiązującej regulacji, gdzie mamy jasno wskazany katalog naruszeń, za który ustawodawca przewidział sankcję w postaci pozbawienia kredytodawcy wynagrodzenia z odsetek i innych kosztów kredytowych. W tym kontekście sądy nie mają możliwości odstępowania od zastosowania sankcji, nawet jeżeli uznają, że jest ona nieproporcjonalna do wagi naruszenia — mówi Wojciech Bochenek.
Dodaje, że obowiązująca regulacja nie daje sądom możliwości odstąpienia od zastosowania sankcji w przypadku ich wystąpienia w badanej umowie. — To istotne, gdyż na tym tle dochodzi do rozbieżności interpretacyjnych w sądach, co sprawia, że zaciera się sam charakter sankcji, a ochrona konsumentów przestaje być realizowana — uważa prawnik reprezentujący konsumentów.
Zobacz też: Przełomowy wyrok. Banki zyskują nową “amunicję” w walce z kancelariami odszkodowawczymi
Komentując wprowadzenie możliwości, aby sankcja miała różny charakter w zależności od wagi naruszenia, Wojciech Bochenek ocenia, że to ciekawe rozwiązanie, odpowiadające na realia rynkowe, aby z jednej strony nie karać za słynne już “przecinki” w umowach, a z drugiej strony pozostawić sankcję pozbawiania banku wynagrodzenia za najdalej idące naruszenia.
— Jednak zaproponowane zmiany wyraźnie odróżniają sankcję pełną pozbawiającą bank prawa do wynagrodzenia z tytułu umowy oraz sankcję polegającą na pozbawieniu banku połowy odsetek, za naruszenia o charakterze mniejszej wagi. Co jednak istotne, projektowana regulacja w obu przypadkach, tj. art. 66 ust. 4 i 6, nie daje możliwości miarkowania sankcji przez sąd — zaznacza.
— Miarkowania sankcji pojawia się jedynie w zakresie regulacji zawartej w art. 66 ust. 5 w przedmiocie naruszeń związanych z udzieleniem kredytu lub zwiększeniem całkowitej kwoty kredyty z naruszeniem obowiązków związanych z oceną zdolności kredytowej konsumenta. Natomiast miarkowanie sankcji nie działa automatycznie i muszą zostać spełnione dwie przesłanki, czyli bank nie uwzględnił uprawnienia konsumenta o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego, a w procesie sądowym złożył wniosek o skorzystanie z tego mechanizmu — dodaje prawnik kancelarii Bochenek, Ciesielski i Wspólnicy.
— W tym zakresie sam charakter sankcji nie ulegnie zmianie, dalej ma być ona skuteczna, odstraszająca i proporcjonalna do naruszenia, natomiast o tym charakterze decyduje ustawodawca przy pracach legislacyjnych. Po stronie sądów jest jedynie zobowiązanie do stosowania obowiązującego prawa zgodnie z jego brzmieniem i wykładnią, w szczególności tą wypracowana przez TSUE — mówi Wojciech Bochenek.
Autor: Maciej Rudke, dziennikarz Business Insider Polska
