Wszyscy patrzą na Grenlandię i USA. A u bram Północy spokojnie stoją Chiny

W chińskiej tradycji, podobnie jak w antycznej Grecji czy Indiach, istniało wyobrażenie idealnych krain położonych poza strefą skrajnego zimna. Filozof Liezi, taoistyczny myśliciel z IV–V w. p.n.e., pisał w tym kontekście o “Ekstremalnej Północy” jako miejscu łagodnym, harmonijnym i wolnym od chorób. To zaś zaskakująco przypomina greckie opisy Hiperborei czy ziem z indyjskiej legendy o Uttarakuru, które również miały znajdować się daleko na północy. Te zbieżności pokazują, że ten kierunek świata inspirował najstarsze i największe kultury.

W Chinach przez długi czas mity te nie przekładały się na realne kontakty. Od pierwszego tysiąclecia p.n.e. pas stepowy i ludy koczownicze oddzielały kraj od syberyjskiej tundry i tajgi, co symbolicznie i fizycznie utrwalał Wielki Mur. Dopiero podboje mongolskie XIII w. przełamały tę barierę. Imperium Czyngis-chana i jego następców połączyło strefy umiarkowane Azji Wschodniej z obszarami subpolarnymi, umożliwiając pierwsze systematyczne wyprawy w głąb Syberii.

W czasach dynastii Yuan (1271–1368) Północ (np. wzdłuż Angary i Jeniseju do Morza Karskiego) została włączona do projektu imperialnego: powstawały stacje obserwacji astronomicznych i podejmowane były próby racjonalnego pomiaru przestrzeni, dotąd znanej głównie z legend. Ekspedycje wysyłane przez wnuka Czyngis-chana, Godana (1206–1251), dotarły do “góry, na której słońce nigdy nie zachodzi” — zapewne działo się to w czasie polarnego lata. Inna wyprawa, księżniczki Sorkaktani-beki (1190–1252), miała szukać srebra, ale zakończyła się tragicznie śmiercią większości uczestników. Mimo to takie wysiłki, podejmowane przez Mongołów, torowały drogę racjonalnemu zrozumieniu Północy.

W kolejnych wiekach niewiele się zmieniało i w jezuickiej kartografii z XVII w. włoski misjonarz Matteo Ricci zapełniał północne obszary Azji mitycznymi wyspami, o których wspominano w chińskiej księdze Tongdian (VIII w.). A białe plamy uzupełniał szczegółami m.in. z Geranomachy, czyli bitwy Pigmejów z żurawiami, opisanej przez Homera.

Chińskie relacje z Arktyką już rzetelniej zostały opisane w źródłach sięgających końca XIX w. Mimo to wciąż miały charakter incydentalny. W 1882 r. chińscy badacze wzięli udział w Pierwszym Międzynarodowym Roku Polarnym. Był to symboliczny epizod: Chiny, osłabione po wojnach opiumowych i działające jeszcze w ramach schyłkowej dynastii Qing, dołączyły do międzynarodowej inicjatywy badawczej. Władze kraju nie miały jednak żadnych ambicji politycznych wobec regionów polarnych. Arktyka pozostawała dla Pekinu przestrzenią odległą i abstrakcyjną i w kolejnych dekadach nie było podobnych aktywności. Państwo było pochłonięte kryzysami wewnętrznymi, cesarstwo się chwiało.

Dopiero w 1925 r. Republika Chińska, rządzona przez tzw. rząd Beiyang, słaby, zlepiony z reprezentantów rywalizujących ze sobą frakcji wojskowych i podatny na naciski zagraniczne, przystąpiła do Traktatu Spitsbergeńskiego, ale nie w momencie jego podpisania, a tuż przed samym wprowadzeniem jego postanowień w życie. Umowa ta gwarantowała sygnatariuszom równy dostęp do archipelagu Svalbard (głównie wyspy Spitsbergen) i jego zasobów, ale bynajmniej nie zobowiązywała do aktywnego udziału. Na dodatek nie była to suwerenna decyzja Pekinu. Akces nastąpił z inicjatywy Francji, która w ramach międzywojennej dyplomacji poszukiwała sojuszników spoza Europy, by równoważyć norweskie roszczenia do archipelagu Svalbardu oraz wpływy innych mocarstw.

Chiny, pozbawione floty i realnych możliwości działania poza Azją Wschodnią, przyjęły zaproszenie bez zamiaru aktywnego wykorzystania traktatu. W latach 30. i 40. XX w., za sprawą wojny domowej, japońskiej agresji i II wojny światowej Arktyka zniknęła z pola zainteresowania Pekinu. Kluczowe nie jest to, jak intensywna była ta obecność, lecz to, że dziś może zostać użyta jako argument ciągłości.

Wielki Mur na Antarktydzie

Pierwsze dekady po 1949 r. były dla nowej komunistycznej władzy w Pekinie czasem konsolidacji oraz wielkich kampanii polityczno-gospodarczych, od Wielkiego Skoku po Rewolucję Kulturalną. Te doświadczenia pochłaniały zasoby, uwagę i energię aparatu państwowego. Źródła z tego okresu milczą o jakichkolwiek projektach polarnych, a Arktyka nie pojawia się ani w dokumentach strategicznych, ani w planach badawczych. Priorytety Mao Zedonga były jednoznacznie azjatyckie, a północne peryferia pozostawały poza horyzontem politycznej wyobraźni Pekinu.

Eksplorację regionów polarnych dodatkowo utrudniał kontekst międzynarodowy. Zimna wojna uczyniła Arktykę obszarem niemal wyłącznej rywalizacji Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Blokowy podział świata oraz izolacja dyplomatyczna ChRL znacząco ograniczały możliwości współpracy naukowej z państwami zachodnimi i uczestnictwa w międzynarodowych programach badawczych. Po zaangażowaniu Chin po stronie Korei Północnej w latach 1950–1953 dostęp do wielu gremiów i forów naukowych pozostawał zamknięty na lata.

Równie istotne były ograniczenia wewnętrzne. Chiny nie dysponowały ani polarną flotą, ani infrastrukturą pozwalającą na prowadzenie regularnych operacji dalekomorskich w warunkach arktycznych. Brak lodołamaczy, doświadczenia i zaplecza logistycznego sprawiał, że nawet potencjalne zainteresowanie naukowe nie mogło przełożyć się na trwałą obecność na Północy.

Dopiero przełom lat 70. i 80., wraz z reformami Deng Xiaopinga i stopniowym otwieraniem się Chin na świat, stworzył warunki do zmiany dotychczasowego podejścia do regionów polarnych. Charakterystyczne jest jednak to, że pierwszym obszarem, w którym Pekin zaczął budować realną i trwałą obecność, była nie Arktyka, lecz Antarktyda. Chiny nie uczestniczyły w Międzynarodowym Roku Geofizycznym (1957–1958) i nie należały do grona pierwotnych sygnatariuszy Traktatu Antarktycznego, ustanawiającego Antarktydę strefą pokojową, naukową i wolną od broni jądrowej, jednak od początku lat 80. konsekwentnie rozwijały własny program badań antarktycznych.

Przystąpienie Chińskiej Republiki Ludowej do Traktatu Antarktycznego w 1983 r. uruchomiło mechanizm, w którym działalność naukowa stała się podstawowym narzędziem legitymizowania obecności międzynarodowej. Już rok później wyruszyła pierwsza chińska ekspedycja antarktyczna, a w 1985 r. na Wyspie Króla Jerzego powstała całoroczna stacja badawcza “Wielki Mur”. W 1989 r. uruchomiono drugą bazę Zhongshan, koncentrującą się na badaniach glacjologicznych i meteorologicznych. Na początkowym etapie Chiny w dużym stopniu opierały się na współpracy z Australią, obejmującej wymianę personelu, wsparcie logistyczne i wspólne projekty badawcze. Pozwalało to rozwijać program mimo braku własnej floty i doświadczenia operacyjnego w warunkach polarnych.

Ten proces miał wyraźnie kilkuetapowy charakter. Najpierw dominowała faza uczenia się i adaptacji, oparta na korzystaniu z wiedzy i infrastruktury partnerów. Następnie faza budowy własnych baz i organizowania samodzielnych ekspedycji, a w kolejnym etapie przesunięcie akcentów w stronę pogłębionych badań naukowych. Celem oczywiście nie było wyłącznie poznanie klimatu i ekosystemów Antarktydy, lecz także budowa prestiżu, kompetencji instytucjonalnych oraz zaplecza logistycznego. Choć działania te miały charakter cywilny, niosły ze sobą potencjał strategiczny, wynikający z rozwoju technologii, infrastruktury i zdolności operacyjnych w ekstremalnych warunkach.

I — jak można sądzić — brak analogicznej aktywności w Arktyce nie był więc przejawem braku zainteresowania, lecz efektem uwarunkowań politycznych i strukturalnych. Antarktyda była dla Pekinu przestrzenią łatwiejszą dyplomatycznie: pozbawioną suwerenności państwowej, regulowaną przez traktat i otwartą na uczestnictwo nowych aktorów bez roszczeń terytorialnych. Arktyka, zdominowana przez państwa regionu pozostawała poza zasięgiem chińskich możliwości aż do lat 90. Doświadczenia zdobyte na Południu stały się jednak fundamentem, na którym Chiny mogły później budować swoją obecność również na Północy.

Śnieżny Smok z Chersonia w Tuktoyaktuk

Pod koniec lat 80. zapomniany traktat niespodziewanie powrócił do gry. Stało się to przy okazji międzynarodowej wyprawy naukowej na Biegun Północny, w której uczestniczyli badacze z całego świata. Wśród nich wyróżniał się chiński fizyk atmosfery Gao Dengyi. Podczas ekspedycji, przeglądając archiwa, natknął się na oryginalny tekst traktatu i ze zdumieniem stwierdził, że Chiny już dawno były jego sygnatariuszem. Raporty akademickie z tą informacją dotarły do Pekinu: najpierw poruszyły środowiska naukowe, a wkrótce potem uruchomiły zainteresowanie urzędników ds. polityki zagranicznej i badań.

Owo zaskakujące znalezisko stało się ważnym punktem odniesienia dla późniejszych narracji. Dokument zaczął funkcjonować jako dowód historycznej obecności Chin w sprawach polarnych nie w sensie roszczeń terytorialnych, lecz jako podstawa do uzasadnienia udziału w debatach i mechanizmach zarządzania regionem.

Ten wątek zaczął regularnie pojawiać się w oficjalnych dokumentach i analizach, dzięki czemu Pekin konsekwentnie budował narracyjną ciągłość między dawnymi prawami a nową, aktywną polityką.

Równolegle Arktyka zaczęła funkcjonować w chińskiej refleksji przede wszystkim jako obszar badań klimatycznych. Zmiany środowiskowe, topnienie lodów i globalne konsekwencje stanowiły politycznie neutralne uzasadnienie ich obecności. Ten język nauki maskował szerszą zmianę perspektywy: po raz pierwszy region Północny zaczęto postrzegać nie tylko jako przestrzeń badawczą, lecz także jako element przyszłego porządku geopolitycznego, w którym Chiny, jako rosnące mocarstwo, nie chciały pozostać biernym obserwatorem.

Na fali tej zmiany Pekin zamówił w Chersoniu na Ukrainie wielozadaniowy lodołamacz Xue Long (Śnieżny Smok). Statek został zakupiony w 1994 r. i przebudowany na pełnoprawną platformę badawczą, zdolną do długotrwałych rejsów w wodach polarnych, z zapleczem laboratoryjnym, lądowiskiem dla śmigłowca oraz autonomicznym pojazdem podwodnym. Dla Chin był to jakościowy skok: po raz pierwszy dysponowały jednostką pozwalającą samodzielnie planować i realizować ekspedycje polarne.

Znaczenie Xue Longa ujawniło się w 1999 roku, podczas pierwszej chińskiej wyprawy arktycznej, gdy statek zawinął do niewielkiej kanadyjskiej osady Tuktoyaktuk nad Oceanem Arktycznym. Jego pojawienie się zaskoczyło nie tylko lokalnych mieszkańców, ale i władze z Ottawy. Incydent ten wywołał debatę na temat zdolności Kanady do kontroli północnych akwenów i do dziś bywa przywoływany jako symboliczny moment uświadamiający, że Arktyka przestaje być wyłączną domeną państw arktycznych. Dla Pekinu był to sygnał, że nauka może pełnić funkcję praktycznego instrumentu dojścia do dostępu do regionu pozostającego dotąd poza zasięgiem strategicznym Chin.

Aktywne ćwierćwiecze

W 2000 r. Chiny rozpoczęły regularne ekspedycje lodołamacza Xue Long, a już w 2003 r. jednostka po raz pierwszy zbliżyła się do Bieguna Północnego. W 2004 r. Pekin, powołując się na Traktat Spitsbergeński, otworzył na Svalbardzie stację badawczą Żółta Rzeka. Był to pierwszy stały punkt chińskiej obecności na arktycznym lądzie.

Stacja umożliwiała prowadzenie obserwacji środowiskowych, ale równie istotna była jej funkcja logistyczna oraz szkoleniowa: pozwalała kształcić personel zdolny do pracy w ekstremalnych warunkach polarnych, co stanowiło niezbędny fundament dalszej aktywności w regionie. Oficjalnie badania miały charakter cywilny i obejmowały m.in. zagadnienia klimatyczne, w praktyce jednak dostarczały także danych istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego, takich jak analiza wpływu zmian klimatycznych na system monsunowy w Chinach.

Od połowy pierwszej dekady XXI w. chińska obecność w Arktyce zaczęła nabierać charakteru systematycznego i instytucjonalnego. W 2005 r. Chiny przystąpiły do International Arctic Science Committee (Międzynarodowy Komitet Nauk Arktycznych), co umożliwiło im regularną współpracę z państwami nordyckimi oraz integrację z istniejącymi strukturami naukowymi. Kluczowe znaczenie miała modernizacja Xue Long w 2007 r., która pozwoliła na dłuższe rejsy i realizację coraz bardziej złożonych misji badawczych, w chińskiej literaturze określanych jako wejście na “nowy poziom” zaangażowania w Arktyce.

W 2008 r., podczas trzeciej ekspedycji arktycznej, statek wyruszył z portu w szanghajskiej dzielnicy Pudong z załogą składającą się ze 110 chińskich naukowców oraz 12 badaczy zagranicznych z USA, Finlandii, Japonii, Korei Południowej i Francji. Rejs trwał 75 dni i objął ponad 10 tys. mil morskich, podczas których przeprowadzono badania na 35 stacjach monitoringowych na Morzu Beringowym. Jednostka weszła na Morze Beringa po przejściu przez Aleuty, jednak wyjście w Ocean Arktyczny zostało opóźnione z powodu silnego cyklonu w rejonie Nome na Alasce, co dobrze ilustruje skalę wyzwań logistycznych, z jakimi mierzyli się Chińczycy w trakcie budowania własnych kompetencji polarnych.

W tym samym roku w Szanghaju oddano do użytku pierwszy na świecie specjalnie zaprojektowany port dla statków polarnych: o długości 250 m, szerokości 28 m, z dwoma nabrzeżami przeznaczonymi dla jednostek o wyporności 20 tys. i 3 tys. ton. Inwestycja ta symbolicznie domknęła etap improwizacji. Wcześniej Xue Long przez 7-8 miesięcy w roku cumował przy wynajmowanych nabrzeżach.

Choć ekspedycje arktyczne nadal miały charakter cywilny, w kolejnych latach konsekwentnie rozwijano zdolności typu dual-use (podwójnego zastosowania). Dane naukowe, rozbudowa zaplecza logistycznego, modernizacja floty oraz rosnące doświadczenie personelu stopniowo składały się na potencjał o znaczeniu strategicznym.

Przełomowym momentem był rok 2013, kiedy Chiny uzyskały status obserwatora w Radzie Arktycznej, forum skupiającym osiem państw arktycznych (Kanadę, Danię wraz z Grenlandią, Finlandię, Islandię, Norwegię, Rosję, Szwecję i Stany Zjednoczone) oraz sześć organizacji rdzennych. To był ich “Manhattan” i od tej pory Pekin uczestniczy w wielostronnych debatach politycznych i naukowych, a jednocześnie może pozycjonować się jako “państwo bliskie Arktyce” (near-Arctic state). W tym samym roku Arktyka została włączona do dokumentów strategicznych w ramach Inicjatywy Pasa i Szlaku, gdzie pojawiła się koncepcja Polarnego Jedwabnego Szlaku. Połączenie interesów gospodarczych z kwestiami politycznymi i bezpieczeństwa było tu wyraźne: inwestycje w szlaki żeglugowe, w tym we współpracę z Rosją na Północnym Szlaku Morskim, skracały transport do Europy o około 20 dni, a jednocześnie wymagały własnych zdolności operacyjnych, przede wszystkim lodołamaczy.

W tym okresie Xue Long przeszedł kolejną modernizację, a w 2019 r. do służby wszedł Xue Long 2, zbudowany już w całości w Chinach. Obecnie Pekin dysponuje najprawdopodobniej kilkoma lodołamaczami, a od 2023 r. prowadzi budowę jednostki atomowej, co pokazuje skalę rozwoju floty formalnie cywilnej, lecz posiadającej wyraźny potencjał militarny.

Zgromadzone zdolności i doświadczenie umożliwiły Chinom przejście do fazy inwestycyjnej. Jednym z kluczowych kierunków była Grenlandia, gdzie Pekin próbował zaangażować się w wydobycie strategicznych surowców, zwłaszcza metali ziem rzadkich i uranu. Projekty realizowane przez firmę Shenghe Resources w rejonie Kvanefjeld w latach 2015–2021 napotkały jednak silny opór lokalny i państwowy, co ostatecznie doprowadziło do ich wstrzymania i unaoczniło ograniczenia chińskiej strategii inwestycyjnej w regionie.

Równolegle współpraca z Rosją po 2014 r., szczególnie w sektorze gazowym, umożliwiła Chinom wzmocnienie swojej pozycji w Arktyce poprzez finansowanie projektów takich jak Yamal LNG. Po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r. Pekin dodatkowo zacieśnił relacje z Moskwą, wykorzystując powstałą “strategiczną możliwość” do rozbudowy infrastruktury i obchodzenia sankcji, co wyraźnie podniosło geopolityczny wymiar chińskiej aktywności.

Kulminacją dotychczasowej obecności był rok 2024, kiedy w Arktyce jednocześnie operowały trzy chińskie lodołamacze: Xue Long 2, Ji Di oraz Zhong Shan Da Xue Ji Di, które m.in. zawinęły do grenlandzkiego Nuuk. Pekin wysłał w ten sposób czytelny sygnał: legitymację mamy za sobą, teraz gramy o “Berlin” — o realny, wymierny wpływ na przyszłość regionu. Misje te miały formalnie charakter cywilny i naukowy, lecz towarzyszył im wyraźny potencjał wojskowy. Równocześnie testy dronów arktycznych oraz projekty logistyczne realizowane wspólnie z Rosją w 2023 r. potwierdziły utrwalający się trend fuzji cywilno-wojskowej, stanowiący jeden z kluczowych elementów chińskiej strategii w regionie.

Ostateczna rozgrywka

Ostateczny kształt arktycznej gry może zależeć od jednego czynnika: czy amerykańskie ambicje wobec Grenlandii pozostaną polityczną retoryką, czy przerodzą się w realną próbę zmiany status quo.

Polacy ocenili działania Donalda Trumpa w sprawie Grenlandii [SONDAŻ]

Jeśli Grenlandia pozostanie duńska, chińska metoda “miękkiej infiltracji” zyska idealne warunki. Pekin będzie realizował wypróbowany model: subtelne inwestycje, nauka jako furtka dostępu i zacieśnianie współpracy z Rosją na Północnej Drodze Morskiej. Arktyka pozostanie przestrzenią podzielonych wpływów, a strategiczne pozycje Chin będą się wzmacniały niepostrzeżenie, krok po kroku — zgodnie ze sprawdzoną taktyką “najpierw Manhattan”.

Jeśli Grenlandia zostanie przez Trumpa zaanektowana, to paradoksalnie ruch ten przyspieszy chińskie działania. Jawny, militarny ruch Waszyngtonu zmobilizuje Moskwę do otwarcia całej swej arktycznej strefy dla Pekinu w ramach antyzachodniego sojuszu.

Niezależnie od scenariusza, chińska metoda pozostaje niezmienna. Nie chodzi w niej o spektakularne zdobycze, lecz o budowę funkcjonalnej zależności i nieodwracalnej obecności. To strategia na dziesięciolecia, gdzie “piękną bronią” nie są czołgi, lecz traktaty, lodołamacze, stacje badawcze i długoterminowe inwestycje. Cicha, systematyczna praca Pekinu sprawiła, że to, co jeszcze ćwierć wieku temu było zaskakującym epizodem w Tuktoyaktuk, dziś jest trwałym elementem arktycznego porządku. Śnieżny Smok nie szturmuje bram. On już w nich spokojnie stoi, a jego cień, sięga od Svalbardu po Grenlandię i systematycznie się wydłuża.