Rosja w Afryce rozpycha się łokciami. Jej wpływ stopniowo rośnie. Trzy scenariusze

Zaangażowanie militarne Rosji w Afryce realizowane jest głównie przez prywatne firmy wojskowe. Początkowo odpowiadała za to już nieistniejąca Grupa Wagnera, którą następnie zastąpił Korpus Afrykański – jednostka bezpośrednio podległa rosyjskiemu ministerstwu obrony. Grupy te świadczą usługi ochrony, szkolenia wojskowego i doradztwa politycznego dla afrykańskich rządów w zamian za dostęp do surowców naturalnych i strategicznych obiektów.

W 2024 r. przejście z Grupy Wagnera do Korpusu Afrykańskiego oznaczało istotną zmianę w rosyjskim zaangażowaniu militarnym – teraz operacje podlegają bezpośrednio państwu. Transformacja nastąpiła po śmierci Jewgienija Prigożyna, szefa Grupy Wagnera, i podkreśliła wolę Moskwy do przejęcia kontroli nad działaniami w Afryce w miejsce polegania na prywatnych kontraktorach.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Poza świadczeniem usług ochrony najważniejszym celem militarnym Rosji jest utworzenie bazy morskiej w Sudanie, by uzyskać dostęp do szlaku żeglugowego na Morzu Czerwonym. Byłaby to pierwsza stała rosyjska baza wojskowa w Afryce od czasów ZSRR. Obecnie długo planowana baza logistyczna w Port Sudan została zawieszona z powodu trwającej tam wojny domowej.

Rosatom, Gazprom i inni giganci chcą rozmościć się w Afryce

Zaangażowanie Rosji w afrykańską energetykę skupia się przede wszystkim na rozwoju energetyki jądrowej oraz wydobyciu paliw kopalnych.

Rozwój energetyki jądrowej: Państwowa spółka Rosatom podpisała umowy ramowe z ponad 20 krajami afrykańskimi, w tym zawarła kontrakty na budowę elektrowni jądrowych w Egipcie oraz trwałe porozumienia z Nigerią. W ubiegłym roku rozszerzono współpracę o Etiopię (we wrześniu) i Niger (w sierpniu). Rosatom promuje także pływające jednostki jądrowe jako szybkie rozwiązanie – wdrożenie w ciągu 5 lat, wobec 10-15 lat dla klasycznych elektrowni.

Sektor ropy i gazu: Rosyjskie firmy są aktywne w Afryce Północnej i Zachodniej. Najwięksi gracze, tacy jak Gazprom, Łukoil czy Rosnieft, obecni są m.in. w Algierii, Angoli, Egipcie i Nigerii. Przykładem była kontrowersyjna decyzja o powierzeniu Gazprombankowi (trzeciemu co do wielkości rosyjskiemu bankowi) ponownego uruchomienia zakładów przerobu gazu na paliwo w Mossel Bay w RPA. Rok później południowoafrykańska spółka PetroSA zerwała jednak umowę z afrykańską filią Gazprombanku. Obecnie Rosja dostarcza także ok. 80 proc. importowanego węgla do Maroka.

Rosyjska strategia energetyczna realizuje dwa cele: generowanie przychodów oraz budowanie długoterminowych zależności. Umowy jądrowe obejmują zazwyczaj wieloletnie kontrakty na dostawy paliwa, a projekty naftowo-gazowe zapewniają szybki przepływ gotówki i strategiczne partnerstwa z krajami bogatymi w surowce.

Zaangażowanie Rosji w afrykańską infrastrukturę pozostaje ograniczone, ale skupia się na najważniejszych obszarach. Koleje Rosyjskie uczestniczą w projektach budowy i modernizacji linii w czterech państwach, a szerzej współpraca infrastrukturalna dotyczy transportu i energetyki.

Rosyjscy urzędnicy proponują utworzenie wspólnych mechanizmów finansowych, w tym Rosyjsko-Afrykańskiego Banku Rozwoju, by ułatwić finansowanie infrastruktury (o czym debatowano podczas Szczytu Rosja–Afryka). W praktyce realizacja projektów jest jednak minimalna w porównaniu z szeroko zakrojonymi inwestycjami w ramach chińskiej Inicjatywy Pasa i Szlaku.

Władimir Putin macha podczas zdjęcia z szefami państw w trakcie pierwszego szczytu Rosja-Afryka. Soczi, 24 października 2019 r.EPA/SERGEI CHIRIKOV / POOL / PAP

Takie podejście podkreśla retorykę „równego partnerstwa” – rosyjskie zaangażowanie kontrastowane jest z relacjami z czasów kolonialnych. Przekaz ten trafia do rządów afrykańskich poszukujących alternatywy dla warunkowej pomocy Zachodu oraz chińskiego modelu zadłużenia.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz? Krok po kroku ku dominacji na kontynencie

Wojskowy wymiar: Korpus Afrykański konsoliduje obecność w Sudanie, Republice Środkowoafrykańskiej, Libii i Mali bez znaczącej ekspansji. Poziom personelu stabilizuje się na poziomie 5–6 tys. osób we wszystkich operacjach. Baza morska w Sudanie staje się operacyjna do 2027 r. Działania koncentrują się na zabezpieczeniu istniejących koncesji surowcowych i wspieraniu relacji z dotychczasowymi partnerami.

Programy szkoleniowe lokalnych wojsk się rozrastają, pogłębiając współpracę między rosyjskimi doradcami a siłami zbrojnymi krajów afrykańskich. Operacje antyterrorystyczne w Mali trwają, lecz z mniejszą intensywnością w miarę stabilizacji sytuacji. W Libii działania Rosji nadal wspierają siły Chalifa Haftara, unikając konfrontacji z rządem porozumienia narodowego wspieranym przez Turcję.

Rozwój sektora energetycznego: Rosatom do 2029–2030 kończy budowę elektrowni w Egipcie i Nigerii, pokazując skuteczne wdrożenie projektów. Sukcesy te prowadzą do kolejnych kontraktów w Rwandzie, Ghanie i Zambii. Pływające jednostki jądrowe trafiają do trzech kolejnych krajów, oferując łączną moc 600–800 megawatów.

Operacje naftowo-gazowe umiarkowanie rosną w istniejących rynkach. Gazprom uzyskuje nowe licencje poszukiwawcze w Algierii i Angoli, a Łukoil zwiększa wydobycie w Nigerii. Łączne rosyjskie inwestycje energetyczne w Afryce do 2030 r. sięgają 8–10 mld dol. [30-36 mld zł], głównie w sektorach jądrowym i naftowym.

Projekty infrastrukturalne: Modernizacja kolei rusza w Sudanie i prawdopodobnie w Etiopii lub Tanzanii. Koleje Rosyjskie kończą studia wykonalności trzech dużych projektów, z potencjalnymi inwestycjami rzędu 2–3 mld dol. [ok. 7,2-11 mld zł]. Proponowany Rosyjsko-Afrykański Bank Rozwoju uzyskuje początkową kapitalizację na poziomie 500 mln dol. [ok. 1,8 mld zł], wspierając mniejsze projekty infrastrukturalne.

Udział w projektach portowych ogranicza się głównie do doradztwa i dostaw sprzętu, bez angażowania się w duże kontrakty budowlane. Modernizacja lotnisk trwa w Sudanie i Republice Środkowoafrykańskiej, wspierając potrzeby lotnictwa cywilnego i wojskowego.

Faustin-Archange Touadera, prezydent Republiki Środkowoafrykańskiej, i Władimir Putin, prezydent Rosji, podczas spotkania w Moskwie, 16 stycznia 2025 r.PAP/EPA/EVGENIA NOVOZHENINA / POOL / PAP

Skutki gospodarcze i dyplomatyczne: Wolumen handlu rośnie do ok. 30 mld dol. [ok. 109 mld zł] do 2030 r., napędzany głównie eksportem energii i importem minerałów. Wpływy dyplomatyczne stabilizują się – Rosja utrzymuje wsparcie 15–20 krajów afrykańskich w kluczowych głosowaniach ONZ. Umowy o ruchu bezwizowym obejmują od 8 do 10 krajów, ułatwiając kontakty biznesowe i turystyczne.

Szansa realizacji tego scenariusza: 60 proc.

Główne ryzyka: Sankcje gospodarcze ograniczające finansowanie, niestabilność polityczna w krajach partnerskich i konkurencja ze strony Chin i państw zachodnich.

Mniej prawdopodobny scenariusz: Rosja gwałtownie przyspiesza

Wojskowy wymiar: Korpus Afrykański rozszerza działania do 8–10 krajów, z liczbą personelu sięgającą 12–15 tys. Nowe rozmieszczenia obejmują Burkina Faso, Niger, Gwineę, być może Senegal w Afryce Zachodniej. We wschodniej Afryce ekspansja dotyczy Somalii, Erytrei i wzmocnionej obecności w Sudanie. Bazy morskie powstają nie tylko w Sudanie, ale potencjalnie także w Libii i Erytrei.

Umowy o współpracy wojskowej obejmują ponad 35 państw, a Rosja zostaje głównym dostawcą broni dla ponad 15 krajów afrykańskich. Programy szkoleniowe zostają znacznie rozszerzone – rosyjskie akademie wojskowe otwierają filie w całej Afryce. Operacje prywatnych firm wojskowych wykraczają poza Korpus Afrykański, obejmując jednostki wyspecjalizowane w ochronie szlaków morskich i surowców.

Ekspansja sektora energetycznego: Rosatom podpisuje umowy jądrowe z 15 dodatkowymi krajami i realizuje aktywne budowy w 8–10 lokalizacjach jednocześnie. Łączna moc pod rosyjskim zarządzaniem w Afryce sięga 8–10 tys. megawatów. Pływające elektrownie jądrowe trafiają do ponad ośmiu krajów, zwłaszcza wyspiarskich i nadbrzeżnych.

Operacje naftowo-gazowe rozwijają się gwałtownie – rosyjskie firmy zabezpieczają duże bloki poszukiwawcze m.in. w Mozambiku, Tanzanii i Senegalu. Gazprom zakłada regionalne centrale w Nigerii i Algierii. Inwestycje energetyczne Rosji sięgają 25–30 mld dol. [ok. 90-110 mld zł], czyniąc ją drugim co do wielkości inwestorem energetycznym w Afryce po Chinach.

Rozwój infrastruktury: Projekty kolejowe obejmują ponad osiem państw, a zobowiązania inwestycyjne sięgają 15–20 mld dol. [ok. 55-70 mld zł]. Rosyjsko-Afrykański Bank Rozwoju podnosi kapitalizację do 5 mld dol. [ok. 18 mld zł] i współfinansuje duże projekty infrastrukturalne. Prace przy rozbudowie portów ruszają w czterech lub pięciu strategicznych lokalizacjach, w tym w obiektach podwójnego przeznaczenia (cywilno-wojskowego).

Nową dziedziną staje się infrastruktura telekomunikacyjna – rosyjskie firmy oferują sieci 5G i systemy komunikacji satelitarnej. Rozwój infrastruktury górniczej przyspiesza, wspierając zwiększone wydobycie surowców.

Malijczycy niosą rosyjską flagę podczas protestu przeciwko Organizacji Narodów Zjednoczonych i Francji, dawnemu okupantowi, oraz w ramach poparcia dla Rosji podczas obchodów Dnia Niepodległości. Bamako, 22 września 2022 r.EPA/HADAMA DIAKITE / PAP

Przekształcenia gospodarcze i dyplomatyczne: Wolumen handlu rośnie do 60–80 mld dol. [ok. 220-290 mld zł] do 2035 r., w niektórych sektorach zbliżając się do poziomów chińskich. Rosja inwestuje w strefy ekonomiczne w ponad pięciu krajach, ułatwiając produkcję i montaż. Wpływy dyplomatyczne znacząco rosną – Rosja zyskuje poparcie ponad 30 państw afrykańskich w kluczowych kwestiach międzynarodowych.

Zwiększa się współpraca walutowa – kilka państw przyjmuje rubla w rozliczeniach za energię. Wymiana edukacyjna radykalnie rośnie – ponad 10 tys. studentów z Afryki studiuje rocznie na rosyjskich uczelniach.

Szansa realizacji tego scenariusza: 25 proc.

Główne warunki: Pomyślne zakończenie konfliktu w Ukrainie, poprawa sytuacji gospodarczej, utrzymujące się wysokie ceny surowców i długotrwała uwaga Zachodu skierowana na inne regiony.

Najmniej prawdopodobny scenariusz: Rosjanie wracają z podkulonym ogonem

Redukcja wojskowa: Korpus Afrykański wycofuje się z Mali, Libii i okolicznych terenów, koncentrując siły w Sudanie i Republice Środkowoafrykańskiej. Liczba personelu spada do 2–3 tys. i skupia się na ochronie strategicznych aktywów i miejsc wydobycia. Budowa bazy morskiej w Sudanie napotyka na poważne opóźnienia, prawdopodobnie przesuwając jej otwarcie na 2030 r. lub później.

Umowy wojskowe pozostają w mocy, lecz wsparcie praktyczne jest ograniczone. Sprzedaż broni maleje z powodu trudności finansowych i komplikacji związanych z sankcjami. Programy szkoleniowe są mocno ograniczone – większość działań przenosi się do Rosji lub odbywa się zdalnie.

Ograniczenia sektora energetycznego: Projekty jądrowe w Egipcie i Nigerii trwają, ale z wydłużonymi terminami ze względu na trudności finansowe. Nowe umowy jądrowe pojawiają się rzadko – maksymalnie dwa lub trzy nowe kraje podpisują takie porozumienia. Wdrażanie pływających elektrowni jądrowych zostaje wstrzymane na czas nieokreślony.

Działalność naftowo-gazowa ogranicza się do istniejących rentownych inwestycji, nowe poszukiwania są porzucane. Gazprom i Łukoil zmniejszają nakłady w Afryce, koncentrując się na rynku krajowym i azjatyckim. Całkowite inwestycje w sektorze energetycznym stagnują na poziomie 3–4 mld dol. [ok. 11-14,5 mld zł].

Ograniczenia infrastrukturalne: Projekty kolejowe są zawieszone, z wyjątkiem tych, które od razu przynoszą przychody. Rosyjsko-Afrykański Bank Rozwoju nie osiąga planowanej kapitalizacji, co ogranicza jego możliwości finansowania. Udział w rozwoju portów kończy się na dostawach sprzętu.

Istniejące zobowiązania infrastrukturalne napotykają na opóźnienia i przekroczenia kosztów. Kilka ogłoszonych projektów zostaje po cichu anulowanych lub odłożonych na czas nieokreślony.

Regres gospodarczy i dyplomatyczny: Handel utrzymuje się na obecnym poziomie lub spada do 15–18 mld dol. [ok. 55-65 mld zł] w wyniku sankcji i ograniczonej zdolności inwestycyjnej. Wpływy dyplomatyczne maleją – Rosja nie jest w stanie realizować dotychczasowych zobowiązań. Część krajów afrykańskich dywersyfikuje partnerstwa, by zmniejszyć zależność od Rosji.

Umowy o ruchu bezwizowym przynoszą ograniczone korzyści ze względu na spadek aktywności biznesowej i ograniczenia w podróżowaniu. Wymiana edukacyjna maleje wraz ze zmniejszeniem funduszy stypendialnych.

Implikacje regionalne: Wycofanie rosyjskich sił z Mali i Libii tworzy luki w bezpieczeństwie, zwiększając niestabilność. Część tych luk wypełniają Chiny i kraje Zachodu. Partnerzy afrykańscy poszukują alternatywnych opcji w zakresie bezpieczeństwa i rozwoju.

Xi Jinping, prezydent Chin, podczas otwarcia szczytu Forum Współpracy Chińsko-Afrykańskiej. Pekin, 5 września 2024 r.EPA/ANDRES MARTINEZ CASARES / PAP

Eksploatacja surowców trwa nadal, ale ze zmniejszoną efektywnością z powodu ograniczonego wsparcia ochrony i infrastruktury. Część koncesji może zostać renegocjowana lub przekazana innym operatorom.

Szansa realizacji tego scenariusza: 15 proc.

Czynniki wywołujące: Głęboki kryzys gospodarczy w Rosji, poważne niepowodzenia militarne w Ukrainie, znaczne zaostrzenie sankcji oraz wewnętrzna niestabilność polityczna.

Potencjał odbudowy: Scenariusz przewiduje możliwość ponownego zaangażowania, jeśli sytuacja gospodarcza Rosji się poprawi, a ograniczenia międzynarodowe zostaną złagodzone. Kluczowe relacje z Sudanem i Republiką Środkowoafrykańską mogą być podstawą do wznowienia ekspansji po 2030 r.