Na początek garść podstawowych informacji. Biuro Informacji Kredytowej (BIK) to kluczowa instytucja polskiego systemu finansowego, pełniąca funkcję centralnej bazy danych o historii kredytowej klientów indywidualnych i firm oraz o ich zobowiązaniach finansowych.
BIK zostało powołane w 1997 r. na mocy Prawa bankowego z inicjatywy banków oraz Związku Banków Polskich (ZBP). Akcjonariuszami spółki BIK jest dziewięć polskich kredytodawców (PKO BP, Pekao, Santander, ING, mBank, Millennium, BNP Paribas, Handlowy i DNB) oraz ZBP.
Dalsza część artykułu materiałem pod wideo:
Dane pochodzące od BIK (w tym tzw. scoring BIK) banki i firmy pożyczkowe wykorzystują przy podejmowaniu własnych decyzji o udzielaniu kredytów i pożyczek. Jednak trzeba rozróżnić BIK od Biur Informacji Gospodarczych (BIG).
BIK w Polsce jest jeden, ale BIG-ów działa parę, np. BIG InfoMonitor, Krajowy Rejestr Długów czy ERIF. W praktyce BIG-i rejestrują przeterminowane należności z wielu sektorów gospodarki, takich jak media, telekomunikacja, czynsze czy mandaty. Jednak nie mają automatycznego wglądu w nowe kredyty i pełnej historii spłat, czym dysponuje tylko BIK i tego dotyczy problem zgłaszany przez przedstawicieli BIG-ów oraz niektórych polityków.
Obecna sytuacja wynika wprost z przepisu art. 105 ust. 4 Prawa bankowego, który de facto blokuje powołanie konkurencyjnych wobec BIK-u, alternatywnych instytucji.
Jakie korzyści przyniesie koniec monopolu BIK?
Pomysły “demonopolizacji” BIK pojawiają się od kilkunastu lat, ale teraz okazją do tego są prace nad nowelizacją ustawy o kredycie konsumenckim, wdrażającej unijną dyrektywę CCD2.
Za takim rozwiązaniem opowiada się m.in. Związek Przedsiębiorstw Finansowych (ZPF, zrzesza sektor pożyczkowy i windykacyjny). Również przedstawiciele KRD głośno postulowali zmianę przepisów, które pozwoliłyby na powstanie konkurencyjnych do BIK baz informacji kredytowej.
Ministerstwo Finansów w odpowiedzi na nasze pytania wskazało, że obecnie nie prowadzi prac w zakresie zmian w przywołanym przepisie ustawy Prawa bankowego (art. 105. ust. 4).
Zwolennicy “demonopolizacji” rynku biur informacji kredytowej w Polsce przedstawiają argumenty, wśród których jest m.in. zmniejszenie kosztów udzielania kredytów, na czym mieliby skorzystać kredytobiorcy.
Przekonują, że BIK ma obecnie monopol na informacje w zakresie zobowiązań finansowych klientów, a w dodatku jest to instytucja, której jedynymi właścicielami są banki (ale tylko niektóre, co ma dyskryminować pozostałe). Twierdzą, że “demonopolizacja” zwiększy konkurencję i poprawi bezpieczeństwo wszystkich stron (banków i klientów).
Zobacz też: Prezes Biura Informacji Kredytowej: nie powinniśmy dopuścić do rozszczelnienia systemu
Eksperci Instytutu Sobieskiego, pod kierunkiem prezesa Leszka Skiby (były szef Banku Pekao i wiceminister finansów), opracowali raport na temat ochrony interesów konsumentów na rynku informacji kredytowej. Wskazali, że instytucje finansowe są zmuszone korzystać z usług podmiotu (mowa o BIK), na który nie mają żadnego wpływu, a który w zakresie usług scoringu kredytowego ma pozycję monopolistyczną.
Ich zdaniem większa konkurencyjność na rynku biur informacji kredytowych przełożyłoby się na poprawę jakości modeli, przez co banki podejmowałyby bardziej świadome i trafne decyzje kredytowe. Jednocześnie — jak twierdzą autorzy raportu Instytutu Sobieskiego — miałoby to doprowadzić do ograniczenia wykluczenia finansowego, czyli sytuacji, gdy klient nie otrzymuje kredytu z powodu “niedoskonałości modeli oceny ryzyka kredytowego”.
Według autorów raportu Instytutu Sobieskiego po “demonopolizacji” koszt zapytania kredytowego, zakładając spadek kosztów o 37 proc., miałby przynieść 30 zł oszczędności. Pytanie jednak brzmi, czy gra jest warta podejmowania ryzyka. A nim mogłoby być “rozszczelnienie” systemu: obecnie wszystkie dane o historii kredytowej są w BIK. Powstanie nowych graczy mogłoby oznaczać, że instytucje finansowe — aby mieć pewność objęcia całego rynku — musiałyby odpytywać kilka podmiotów.
BIK przedstawia swoje argumenty
Przedstawiciele biura prasowego BIK wskazali w odpowiedzi na nasze pytania, że propozycje w zakresie “demonopolizacji” rynku biur informacji kredytowej nie obniżą kosztów dostępu do informacji kredytowych.
“Wręcz przeciwnie, rozproszenie danych pomiędzy różne bazy spowoduje wzrost kosztów weryfikacji zdolności kredytowej zarówno dla kredytodawców, jak i klientów. Konieczność korzystania z wielu źródeł informacji skomplikuje proces oceny oraz zwiększy opłaty związane z dostępem do danych. W efekcie klient będzie miał utrudniony dostęp do swoich danych, a także musiał ponosić wyższe koszty związane z uzyskaniem informacji o swojej historii kredytowej. Weryfikacja wielu źródeł powoduje wzrost kosztu i tworzy dodatkowe ryzyka” — odpowiedzieli przedstawiciele BIK.
Dodali, że takie rozwiązanie ponadto może wpłynąć negatywnie na możliwość świadomego zarządzania zobowiązaniami przez konsumentów, co byłoby bezpośrednią konsekwencją rozproszenia baz danych, w których gromadzone są informacje kredytowe.
BIK podkreśla, że nie jest jedynym źródłem danych w obszarach oceny ryzyka kredytowego i zdolności kredytowej. W przypadku oceny ryzyka kredytowego instytucje finansowe korzystają z wielu danych, takich jak: historia spłat kredytów i pożyczek, analiza transakcji płatniczych, a także informacje pochodzące z BIG-ów czy rejestrów publicznych — które również są udostępniane przez różne, komercyjne, podmioty funkcjonujące na rynku.
“W procesie oceny zdolności kredytowej, przeprowadzanym przez kredytodawcę, oprócz wyżej wymienionych źródeł, niezbędne są także dane dotyczące dochodów i wydatków konsumenta, które mogą być pozyskiwane od innych instytucji działających w sektorze finansowym. Dane gromadzone w bazie BIK umożliwiają konsumentom i kredytodawcom dostęp do kompletnego obrazu historii kredytowej. Pozwalają instytucjom analizować ich sytuację finansową i ograniczać ryzyko, które wystąpiłoby w przypadku niepełnych informacji” — czytamy w odpowiedzi biura prasowego.
Podobne argumenty przedstawiał Mariusz Cholewa, prezes BIK, w niedawnej rozmowie z Business Insiderem.
Według BIK obecna działalność i struktura właścicielska tej spółki nie prowadzi do dyskryminacji klientów instytucjonalnych.
“Każdy bank, SKOK czy instytucja pożyczkowa może korzystać z usług BIK na równych zasadach, niezależnie od tego, czy jest jego akcjonariuszem. Struktura właścicielska nie ma wpływu na jakość, zakres ani terminowość przekazywanych informacji. Warunki współpracy, dostęp do danych i algorytmy scoringowe są takie same dla wszystkich uprawnionych podmiotów. Działalność BIK opiera się na obowiązujących przepisach prawa. Co więcej, już obecnie zarówno instytucje raportujące, korzystając z zasady wzajemności, jak i biura informacji gospodarczej mogą korzystać ze zgromadzonych w bazie BIK danych i informacji. Gwarantuje to dodatkowo transparentność działań i zapewnia równość w traktowaniu wszystkich uczestników rynku” — argumentuju BIK.
Stawką może być bezpieczeństwo klientów i banków
Przedstawiciele BIK ocenili, że rozproszenie obowiązku raportowania informacji stanowiących informacje wrażliwe, w tym tajemnicę bankową, na różne bazy danych niesie poważne ryzyka zarówno dla instytucji finansowych, jak i klientów.
“Przede wszystkim utrudniony dostęp klientów do pełnych i aktualnych danych może sprawić, że ocena zdolności kredytowej będzie mniej precyzyjna. To z kolei może prowadzić do sytuacji, w której osoby z wysokimi zobowiązaniami otrzymają kolejne finansowanie, przekraczając swoje realne możliwości spłaty, co zwiększa ryzyko popadnięcia w spiralę zadłużenia. Z drugiej strony, klienci z dobrą historią kredytową mogą zostać niesłusznie pominięci i nie otrzymać potrzebnego finansowania, ponieważ ich pozytywne dane nie zostaną uwzględnione przez instytucje finansowe” — wskazują pracownicy BIK.
Zobacz też: UOKiK bada działalność banków i BIK. Klienci powinni zwrócić uwagę na ważny termin
Dodatkowo zdaniem BIK rozdzielenie informacji oznacza dla klientów dłuższy czas oczekiwania na decyzję kredytową oraz wyższe koszty związane z pozyskiwaniem danych, co najprawdopodobniej zostanie przerzucone na klienta i może negatywnie wpłynąć na ich bezpieczeństwo finansowe i komfort korzystania z usług bankowych.
“BIK, gromadząc dane ze wszystkich instytucji finansowych, tworzy pełny obraz sytuacji kredytowej konsumenta. Rozproszenie informacji może prowadzić do luk, błędnych decyzji i ryzyka zarówno dla instytucji finansowych, jak i dla konsumentów. Z perspektywy rozwoju rynku kredytowego kluczowym wyzwaniem jest zapewnienie szczelności i spójności systemu wymiany informacji kredytowych. BIK jest instytucją zaufania publicznego, którego właścicielami w większości są banki, również instytucje zaufania publicznego. Rodzi się pytanie, komu zależy na tym, aby tak wrażliwe dane trafiały do baz zarządzanych przez prywatne i komercyjnie działające podmioty, w których pochodzenie kapitału i dostęp do gromadzonych danych można łatwo zmienić” — czytamy w odpowiedzi na pytania Business Insidera.
BIK powinien być objęty ściślejszym nadzorem?
BIK formalnie nie jest nadzorowany, w przeciwieństwie do BIG-ów, które podlegają Ministerstwu Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwu Sprawiedliwości. Pojawiają się także takie postulaty, aby objąć BIK kontrolą Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego lub innego organu (nieoficjalnie pojawiał się też pomysł przejęcia BIK przez państwo).
Zobacz też: Raty hipotek mogą być niższe. Sprytny sposób Polaków podbija bankowe statystyki
“W razie ewentualnego podjęcia decyzji o objęciu BIK nadzorem publicznym, uzasadnione byłoby — ze względu na analogiczny charakter prowadzonej działalności — skorzystanie ze sprawdzonych wzorców nadzoru nad biurami informacji gospodarczej i poddanie działalności BIK nadzorowi na tych samych zasadach, przez ten sam organ. Przemawia za tym w szczególności analogiczny charakter działalności prowadzonej przez te podmioty oraz główny obszar troski nadzorczej, jakim jest ochrona oraz należyte zabezpieczenie i przetwarzanie gromadzonych masowo danych o klientach” — odpowiedział UKNF na nasze pytanie, sugerując, że to MRiT powinien być ewentualnym nadzorcą BIK-u.
Sama spółka wskazała, że “spełnia najwyższe standardy ciągłości działania i ochrony danych, które siłą rzeczy wynikają z charakteru prowadzonej działalności i regulacji, którymi objęte jest gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie wrażliwych danych i informacji”.
“BIK działa w sposób transparentny, na bieżąco współpracuje z regulatorami. Wprowadzenie nadzoru regulacyjnego nad działalnością BIK nie jest konieczne, ale mogłoby przyczynić się do wzmocnienia zaufania klientów i instytucji finansowych do gromadzonych i przetwarzanych danych. Objęcie BIK kontrolą przez niezależny organ, taki jak KNF, mogłoby zapewnić dodatkową warstwę bezpieczeństwa oraz transparentności w funkcjonowaniu rejestrów kredytowych. Dodatkowy nadzór sprzyjałby jeszcze większej przejrzystości procesów, co mogłoby pozytywnie wpłynąć na postrzeganie BIK jako instytucji zaufania publicznego” — dodali przedstawiciele BIK.
Stanowisko UKNF dla Business Insidera
“Toczące się prace nad implementacją dyrektywy CCD2, które dotyczą m.in. kręgu podmiotów ustawowo zobowiązanych do raportowania do Biura Informacji Kredytowej (BIK) oraz kręgu podmiotów ustawowo zobowiązanych do pozyskiwania danych z BIK na potrzeby udzielania kredytu konsumenckiego, stwarzają naturalną okazję do refleksji nad optymalnym kształtem rynku informacji kredytowej. Uwagi zgłoszone przez UKNF w ramach prac legislacyjnych zmierzających do implementacji dyrektywy CCD2 miały na celu zainicjowanie dyskusji w tej materii, stąd też UKNF z satysfakcją przyjmuje duże zainteresowanie tym tematem ze strony wielu interesariuszy procesu legislacyjnego
UKNF zwraca uwagę, że możliwych jest wiele modeli funkcjonowania baz informacji kredytowej — począwszy od scentralizowanej bazy prowadzonej przez podmiot publiczny, po zdecentralizowane bazy prowadzone przez konkurujące ze sobą podmioty prywatne; oczywiste jest przy tym, że w każdym przypadku kluczowe jest zapewnienie odpowiedniej jakości i wiarygodności danych oraz konkurencyjności rynku.
Z perspektywy nadzoru finansowego, optymalny model rynku informacji kredytowej powinien gwarantować realizację dwóch wartości: po pierwsze, powinien zapewniać najwyższą jakość i wiarygodność danych; po drugie, jego funkcjonowanie nie powinno ograniczać ani zaburzać konkurencji na rynku finansowym, w tym konkurencji między poszczególnymi segmentami tego rynku. Mając na uwadze, że dyskusja w tej materii toczy się w ramach publicznej debaty dotyczącej implementacji dyrektywy CCD2, a proces legislacyjny dotyczący tej implementacji prowadzi — na mocy stosownego upoważnienia od Prezesa Rady Ministrów — Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, to Prezes UOKiK jest naturalnym gospodarzem dyskusji toczącej się w tym przedmiocie”.
Autor: Maciej Rudke, dziennikarz Business Insider Polska
