Jeszcze w trakcie II wojny światowej panowało oczywiste przekonanie w koalicji antyhitlerowskiej, że dygnitarzy III Rzeszy, jak i inne osoby odpowiedzialne za rozmaite zbrodnie wojenne, należy ukarać. Powstała wówczas Komisja Narodów Zjednoczonych do spraw Zbrodni Wojennych. Również polski rząd na uchodźstwie starał się dokumentować zbrodnie niemieckie. Wydano wówczas “The Black Book of Poland”, czarną księgę opisującą terror niemiecki na okupowanych ziemiach polskich. Zamierzeniem było m.in. to, by w przyszłości sprawcy tych zbrodni zostali ukarani.
Były też jednak — co zostało mocno podkreślone w filmie — pomysły, by tych głównych odpowiedzialnych za zbrodnie rozstrzelać bez sądu. Pojawiały się wątpliwości, czy taki proces nie posłuży nazistom do głoszenia swoich rasistowskich idei na forum międzynarodowym i do pozyskania sympatii części opinii publicznej, jeśli wymknęłoby się to spod kontroli sędziów i prokuratorów.
Główny proces toczył się przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym, który sądził najważniejszych dygnitarzy Rzeszy, choć to dosyć umowne pojęcie. Wybór tych osób, które zasiadły na ławie oskarżonych, był bowiem, jak twierdzi wielu historyków, trochę przypadkowy. Takie postaci jak wspomniany już Hermann Göring czy Rudolf Hess oczywiście należały do najbliższego otoczenia Adolfa Hitlera, ale można się spierać, czy wśród oskarżonych rzeczywiście byli wyłącznie ci najbardziej odpowiedni do tego, by zasiąść akurat przed tym Trybunałem. Ostatecznie w głównym procesie norymberskim mieliśmy na ławie oskarżonych 22 osoby, wliczając w to sądzonego zaocznie Martina Bormanna. 12 z nich zostało skazanych na karę śmierci, siedem na karę więzienia, w tym trzy na dożywocie. Trzy zostały uniewinnione.
Oprócz głównego procesu było jeszcze 12 tak zwanych procesów następczych, ale one toczyły się już nie przed międzynarodowym trybunałem, lecz przed trybunałami amerykańskimi. Tam w stan oskarżenia zostało postawionych 185 osób i o ile w pierwszych procesach zapadały dość surowe wyroki, łącznie z karami śmierci, o tyle w kolejnych były już łagodniejsze.
Nie powiem, że to błąd, ale film pokazuje tylko pewien wycinek procesu norymberskiego. Takie uproszczenie jest oczywiście zrozumiałe w przypadku filmu fabularnego. Chodzi chociażby o to, ilu oskarżonych zobaczymy w filmie. Jednym z głównych protagonistów jest oczywiście Göring. W tle pojawia się kilku innych oskarżonych, m.in. Robert Ley, który popełnił samobójstwo jeszcze przed rozpoczęciem procesu, są też Rudolf Hess i wydawca antysemickiego pisma “Der Stürmer” Julius Streicher.
Jednak wielu innych oskarżonych w filmie praktycznie zabrakło. Nie padają ich nazwiska. Z naszej perspektywy tym oskarżonym, którego brak najbardziej, jest Hans Frank, generalny gubernator okupowanych ziem polskich i symbol niemieckiego terroru w tej części Europy.
Mam też wrażenie, że chociaż film pokazuje wydarzenia z lat 1945-1946, to da się odczuć, iż czyni to z perspektywy Amerykanina żyjącego w 2025 r., jego wrażliwości i patrzenia na II wojnę światową. Bardzo mocno wyeksponowany jest wątek Holokaustu. On oczywiście — jeszcze nie pod tą nazwą — pojawił się w głównym procesie norymberskim, ale był traktowany przez oskarżycieli jako jedna z wielu zbrodni niemieckich. Natomiast oglądając film, można odnieść wrażenie, że Göring został skazany przede wszystkim właśnie za udział w zagładzie Żydów.
Proces w Norymberdze. Na ławie oskarżonych siedzą: Hermann Göring, Rudolf Hess, Joachim von Ribbentrop, Wilhelm Keitel i Ernst Kaltenbrunner. W tylnym rzędzie: Karl Dönitz, Erich Raeder, Baldur von Schirach i Fritz Sauckel.PAP
Jak Göring i pozostali bronili się na sali rozpraw?
Oskarżeni nie przyznawali się do winy i bronili w różny sposób. Niekiedy bardzo inteligentnie, jak chociażby Albert Speer, nazywany ulubionym architektem Hitlera. Był on człowiekiem odpowiedzialnym w ostatnich latach wojny za funkcjonowanie niemieckiego przemysłu zbrojeniowego oraz wykorzystanie robotników przymusowych i więźniów obozów koncentracyjnych, a więc także za śmierć wielu z nich. Starał się on dość skutecznie przekonać sędziów, że dystansował się wobec poczynań Hitlera, i mam wrażenie, że Trybunał ogólnie skłonny był łagodniej potraktować tych oskarżonych, którzy demonstrowali pewien dystans wobec reżimu.
Ciekawa wydaje mi się też taktyka Hansa Franka. O ile niektórzy oskarżeni całkowicie odpierali wszelkie zarzuty, o tyle Frank w pewnym momencie wypowiedział słowa, które wówczas zrobiły na sali sądowej duże wrażenie — że minie jeszcze tysiąc lat i wciąż nie zostanie zmazana niemiecka wina. Mówił to krótko po zeznaniach złożonych przez Rudolfa Hössa, nie tego z otoczenia Hitlera, ale tego, którego nazwisko jest trochę inaczej pisane — byłego komendanta Auschwitz, który wprost powiedział o planie zgładzenia europejskich Żydów i swoim udziale w realizacji tego planu.
Składając wyjaśnienia przed Trybunałem, Frank wypowiedział słowa, które mogły zostać odebrane jako wyraz głębokiej skruchy, chociaż w innych momentach w zasadzie sam sobie zaprzeczał, bo te słowa relatywizował i starał się np. bezskutecznie przekonać sędziów, iż działał na korzyść ludności polskiej, wspierał życie kulturalne Polaków.
Zatem mimo że deklaratywnie wziął na siebie pewnego rodzaju odpowiedzialność za popełnione przez Niemców zbrodnie, to osobistą odpowiedzialność jak najbardziej umniejszał.
W jednej ze scen filmu widzimy przesłuchanie Göringa. Jest bardzo pewny siebie, wypiera się tego, że wiedział o niemieckich zbrodniach, i w pewnym momencie zaczyna wygrywać słowny pojedynek z amerykańskim prokuratorem. W końcu jednak zostaje zaszachowany — brytyjskiemu oskarżycielowi udaje się go podejść i wymusić na nim przyznanie, że popierałby Hitlera, nawet gdyby miał wiedzę o losie 6 milionów Żydów. Czy taka wymiana zdań faktycznie miała miejsce?
W rzeczywistości ten dialog wyglądał trochę inaczej. Göring był co prawda wypytywany o zagładę Żydów, ale w tym konkretnym momencie, kiedy zapytano go, czy dalej jest skłonny usprawiedliwiać i gloryfikować Hitlera, brytyjskiemu oskarżycielowi Davidowi Maxwellowi Fyfe’owi chodziło o inne wydarzenie — w czasie wojny Niemcy z rozkazu Hitlera zamordowali przetrzymywanych w stalagu 50 alianckich lotników, w tym kilku Polaków.
Russell Crowe w filmie “Norymberga”SCOTT GARFIELD, Monolith Films / mat. prasowe
Jaki naprawdę był Göring? Co opowiadał w celi i jak się tłumaczył?
Osobom, które miały okazję obserwować Göringa jako więźnia, trudno było zrozumieć, jak człowiek numer dwa w Rzeszy Niemieckiej, odpowiedzialny za tak poważne zbrodnie, jednocześnie potrafił być tak czarujący. Zaprzyjaźnił się ze strażnikami więziennymi i przypuszcza się, że to właśnie dzięki jednemu z nich wszedł w posiadanie ampułki z cyjankiem, dzięki której uniknął szubienicy i sam odebrał sobie życie.
Jednocześnie był megalomanem, narcyzem, przekonanym, że historia przedstawi go kiedyś w pozytywnym świetle. Mówi się zresztą, że liczył jeszcze do pewnego momentu na to, iż napięcia między aliantami zachodnimi a Związkiem Sowieckim doprowadzą do wstrzymania procesu, że alianci być może docenią go i w potencjalnej wojnie z sowietami będą skłonni sięgnąć po niego jako sojusznika.
Spore kontrowersje wzbudziła scena, w której amerykański oskarżyciel zjawia się w Watykanie i niejako szantażuje papieża, chcąc uzyskać jego aprobatę dla przeprowadzenia procesów. Sugeruje przy tym, że Kościół odegrał negatywną rolę w relacjach z Niemcami i wskazuje, że kilka lat przed wojną Stolica Apostolska podpisała konkordat z III Rzeszą.
Zachowane źródła nie pozwalają stwierdzić, by rzeczywiście miało dojść do spotkania amerykańskiego prawnika z papieżem. Można przyjąć, że w filmie oglądamy fikcyjną rozmowę Roberta H. Jacksona z Piusem XII. Prawdą jest natomiast, że w 1933 r. ten drugi — jeszcze jako kardynał Eugenio Pacelli — w imieniu Stolicy Apostolskiej złożył podpis pod konkordatem z Rzeszą Niemiecką. Krytycy podnoszą, że tego rodzaju umowa pozwalała reżimowi Hitlera na pewne przełamanie izolacji międzynarodowej. Papież w filmie broni się, że Kościół chciał jedynie chronić katolików w Niemczech. Taka zresztą do dziś jest interpretacja Kościoła.
Mam nadzieję, że odtajnione dopiero niedawno archiwa watykańskie z okresu pontyfikatu Piusa XII pozwolą rzucić więcej światła na postawę papieża i hierarchii Kościoła w czasie rządów NSDAP, a także później, podczas ucieczek nazistów do Ameryki Południowej z pomocą niektórych księży. Jednocześnie trzeba pamiętać o represjach, które spadały na Kościół w Niemczech i na terenach zajętych przez Wehrmacht. Mogę się tu odwołać do historii rodziny, bo brat mojej prababci, ksiądz Antoni Kozłowski, był jedną z wczesnych ofiar okupacji niemieckiej w Polsce. Widnieje on na liście ofiar Selbstschutzu, czyli niemieckiej formacji paramilitarnej odpowiedzialnej za zbrodnie m.in. na zachodnich ziemiach podbitej Polski. Zginął jesienią 1939 r. tak jak wielu innych polskich duchownych.
Adam Ziemienowicz / PAP
Głównym bohaterem filmu jest amerykański psychiatra Douglas Kelley, który miał przeprowadzić rozmowy z uwięzionymi nazistami. Na ekranie, oprócz niego, widzimy jeszcze jednego takiego lekarza. Ilu specjalistów faktycznie pracowało przy procesach?
Było ich więcej. Częściowo ich praca rozpoczęła się jeszcze w Luksemburgu, gdzie nazistowscy dygnitarze byli więzieni, zanim trafili do Norymbergi. Chyba najmocniej w historii zapisali się właśnie Douglas Kelley i Gustave Gilbert. Warte wspomnienia jest to, że również w Polsce przy dochodzeniach poprzedzających procesy zbrodniarzy niemieckich pracował psychiatra, który odgrywał podobną rolę. Myślę o profesorze Stanisławie Batawii, który otrzymał zgodę na rozmowy z nazistami osadzonymi w więzieniu w Krakowie. Wśród nich był m.in. wspomniany wcześniej Rudolf Höss, komendant Auschwitz.
Profesor Batawia wydał później obszerny artykuł naukowy, będący czymś w rodzaju portretu psychologicznego Hössa. Dostał też zgodę na zbadanie innych zbrodniarzy przetrzymywanych w Krakowie, m.in. komendanta obozu płaszowskiego Amona Götha. Oczywiście na Zachodzie dużo bardziej przebiły się publikacje wydane w języku angielskim przez psychiatrów i psychologów amerykańskich.
Rami Malek (Douglas Kelley) i Russell Crowe (Hermann Göring) w filmie “Norymberga”SCOTT GARFIELD, Monolith Films / mat. prasowe
Dlaczego to właśnie Douglas Kelley został wyznaczony jako psychiatra mający wydać opinię na temat sądzonych Niemców?
Myślę, że było w tym sporo przypadku, ale zapewne zwrócono uwagę na jego wcześniejsze publikacje, choćby na temat tzw. testów Rorschacha. Później w ten właśnie sposób testował zbrodniarzy oczekujących na proces. Poza tym w czasie wojny służył w armii amerykańskiej w Europie, gdzie zajmował się żołnierzami zmagającymi się ze stresem bojowym.
Co ustalił zespół psychiatrów w Norymberdze? Jaki był portret psychologiczny nazistowskich przywódców?
Główne wnioski, które sformułował Kelley, były takie, że oskarżeni w głównym procesie norymberskim to nie ludzie, w przypadku których można mówić o jakiegoś rodzaju poważnych zaburzeniach psychicznych lub niepoczytalności. Okazało się przede wszystkim, że byli bardzo ambitni, oddani swojej pracy, dążący do celu bez względu na zastosowane środki, nie respektowali norm moralnych.
Charakterystyczna jest filmowa scena, kiedy Kelley już jakiś czas po wojnie występuje w radiu i stara się przekonać słuchaczy, że ludzi o takich cechach można spotkać wszędzie, że ktoś podobny może się objawić w innym kraju niż Niemcy i niekoniecznie musi nosić mundur. Było to pewne ostrzeżenie, wskazanie, że musimy zawsze uważać, by zło się nie powtórzyło, choć niekoniecznie dokładnie w tej samej formie.
Jak na te ostrzeżenia Kelley’a reagowano w USA?
W filmie pada delikatna sugestia ze strony radiowego dziennikarza, że Kelley powinien uważać, bo jeśli będzie wygłaszał tezy, które mogą być odbierane jako uderzające w naród amerykański, to jego książka dobrze się nie sprzeda. Być może jego bezkompromisowość miała wpływ na ostatecznie kiepskie wyniki sprzedażowe.
Jak skazani na śmierć naziści zachowywali się, gdy prowadzono ich na śmierć?
Mamy wiele relacji i zachowanych materiałów filmowych, które wskazują, że jeszcze na sali sądowej często reagowali dosyć demonstracyjnym znużeniem, niekiedy wybuchali śmiechem. Zdarzało się jednak — np. podczas wyświetlania nagrań z obozów koncentracyjnych — że kryli twarze w dłoniach, zasłaniali się też okularami przeciwsłonecznymi.
Jeśli chodzi o moment ogłoszenia wyroku czy wykonywania kar śmierci, to niewątpliwie był to dla oskarżonych — tych najsurowiej potraktowanych — duży wstrząs. Na przykład admirał Erich Raeder, skazany na dożywotnie więzienie, nie chciał przyjąć tej kary i domagał się rozstrzelania. Oczywiście nie zgodzono się na to żądanie i pozostał za kratkami, choć ze względu na stan zdrowia wyszedł później na wolność. Z kolei dla władz więziennych w Norymberdze wstrząsem było np. to, że Göring popełnił samobójstwo i ostatecznie nie zawisł na szubienicy.
Filip Gańczak — dziennikarz, doktor nauk politycznych, pracownik IPN. Autor książek o tematyce niemieckiej i polsko-niemieckiej, m.in. “Jan Sehn. Tropiciel nazistów”, “Polski nie oddamy. Władze NRD wobec wydarzeń w PRL 1980–1981”, czy “Polakożerca”.
