Wybrali trudną drogę. Mogli wszystkich rozstrzelać

Chociaż już od jesieni 1941 r. sojusznicy antyhitlerowskiej koalicji wielokrotnie deklarowali, że ich celem jest nie tylko pokonanie nazistowskich Niemiec, ale także ukaranie zbrodniarzy wojennych, aż do 1945 r. brakowało jasnego zrozumienia mechanizmów i podstaw prawnych. Deklaracja moskiewska z 1943 r. zakładała osądzenie zwykłych zbrodniarzy wojennych w miejscach popełnienia zbrodni, ale nie było jasne, co zrobić z najwyższymi przywódcami politycznymi.

Przywódcy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych przez długi czas opowiadali się za rozwiązaniem politycznym lub sądem wojskowo-politycznym. Co dziwne, w październiku 1942 r. jako pierwszy publicznie wystąpił z ideą trybunału Związek Radziecki — z powodów politycznych, bo nieco wcześniej alianci ogłosili gotowość do utworzenia komisji ds. zbadania zbrodni nazistów, więc należało przejąć inicjatywę. Pomijając żart Stalina podczas konferencji w Teheranie, że łatwiej byłoby stracić 50 tys. nazistów [niż postawić ich przed sądem], pozostał on wierny tej idei. Po prawdzie, postrzegał trybunał jako teatralną inscenizację z z góry ustalonym finałem — na wzór procesów z lat 30.

I faktycznie, do osądzenia nazistowskich zbrodniarzy wysłano tych, którzy sami mieli na sumieniu krzywdy wyrządzone podczas stalinowskich represji.

Głównym radzieckim kuratorem przyszłego procesu norymberskiego był Andriej Wyszyński — w tym czasie zastępca ministra spraw zagranicznych, w latach 1935–1939 pełnił funkcję prokuratora ZSRR i zasłynął jako oskarżyciel w procesach moskiewskich (w latach 1936–1938). Wiosną i latem 1945 r. negocjatorem podczas spotkań aliantów w sprawie opracowania statutu Międzynarodowego Trybunału Wojennego (MTW) był Iona Nikitczenko, który również zrobił karierę dzięki represjom: był członkiem wielu kolegiów wydających wyroki śmierci. Z powodu ciągłych podróży, często [wydawał je] za pośrednictwem telegrafu. W rezultacie Stalin mianował go radzieckim sędzią trybunału, a głównym oskarżycielem został Mikołaj Rudenko, ówczesny prokurator generalny Ukrainy, który w latach Wielkiego Terroru pełnił funkcję prokuratora w obwodach stalinowskim i donieckim, a także był zamieszany w śmierć dziesiątek tysięcy niewinnych ludzi.

To właśnie Wyszyński był jednym z tych, którzy jesienią 1942 r. brali udział w przejęciu międzynarodowej inicjatywy. W listopadzie tego samego roku pomagał w utworzeniu Nadzwyczajnej Komisji Państwowej ds. Ustalenia i Zbadania Zbrodni Niemieckich Najeźdźców. Od 1943 r. jej materiały stanowiły podstawę pierwszych publicznych procesów przeciwko schwytanym kolaborantom (pierwszy taki proces odbył się latem w Krasnodarze) i jeńcom niemieckim (po raz pierwszy osądzono ich w Charkowie pod koniec tego samego roku). W sierpniu 1944 r., zaraz po wyzwoleniu obozu zagłady KL Majdanek, zbrodnie popełnione w nim badała wspólna komisja radziecko-polska.

W tym samym czasie na Zachodzie toczyły się ożywione dyskusje na temat pojęć prawnych, które byłyby adekwatne do opisania masowego terroru nazistów: Gersh Lauterpacht rozwinął pojęcie “zbrodni przeciwko ludzkości”, Raphael Lemkin zaproponował “genocyd” (unicestwienie grup), a radziecki prawnik międzynarodowy Aron Trainin — “zbrodnię przeciwko pokojowi”, bezpośrednio związaną z wojną agresywną.

Jesienią 1944 r. termin ten przydał się pracownikom amerykańskiego Departamentu Obrony, którzy zaczęli lobbować na rzecz utworzenia międzynarodowego trybunału. Najpierw memorandum przedstawił prawnik wojskowy Murray C. Bernays (nawiasem mówiąc, rosyjski Żyd-emigrant). Na początku 1945 r. sekretarz wojny Henry Stimson, sekretarz stanu Edward Stettinius i prokurator generalny Francis Biddle przekonali prezydenta F. D. Roosevelta o konieczności otwartego procesu. Po samobójstwie Hitlera zniknęły również zastrzeżenia Brytyjczyków.

Na początku maja, z polecenia prezydenta Harry’ego Trumana, przygotowaniem Międzynarodowego Trybunału Wojskowego zajął się sędzia Sądu Najwyższego Robert Jackson. Wierząc w możliwość radykalnej zmiany prawa międzynarodowego, zapewnił sobie poparcie Brytyjczyków i faktycznie kierował wszystkimi pracami przygotowawczymi.

Widok zniszczonego starego miasta Norymbergi ze zbombardowanymi budynkami, kościołami i wieżami murów miejskich, Niemcy, czerwiec 1945 r.Zdjęcie: U.S. Air Force / National Archives and Records Administration / U.S. Air Force / National Archives and Records Administration

Droga do trubynału

Założenia przyszłego Międzynarodowego Trybunału Wojskowego zostały uzgodnione latem 1945 r. w Londynie. Zgodnie z regulaminem nazistowska elita miała być sądzona za spisek i planowanie wojny agresywnej, zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Strony uzgodniły, że oskarżeni nie będą wykorzystywać sądu jako trybuny politycznej i nie będą mogli usprawiedliwiać się “wykonywaniem rozkazów”. Delegacja radziecka uzyskała możliwość przedstawienia zbrodni popełnionych na terytorium państw bałtyckich (ich aneksja nie została uznana przez aliantów) oraz automatycznego przyjęcia dokumentów Międzynarodowego Trybunału Karnego.

Ósmego sierpnia Stany Zjednoczone, ZSRR, Wielka Brytania i Francja podpisały porozumienie o utworzeniu Międzynarodowego Trybunału Karnego. Do porozumienia przystąpiło jeszcze 19 krajów, co zwiększyło jego międzynarodową legitymizację. Wkrótce zatwierdzono statut, a pod koniec sierpnia zatwierdzono listę 24 oskarżonych, którym 18 października przedstawiono akt oskarżenia. Został on przetłumaczony na język niemiecki i rozdany każdemu z oskarżonych. Jednego oskarżonego, szefa Kancelarii Rzeszy [Martina] Bormanna, nie znaleziono i osądzono go zaocznie, przemysłowca wojskowego [Alfrieda] Kruppa, ku rozczarowaniu strony radzieckiej, uznano za zbyt chorego, a trzeci, przywódca związków zawodowych Robert Ley, wkrótce popełnił samobójstwo. Tak więc osądzono tylko 21 osób.

Sekretariat trybunału mieścił się w Berlinie, a sam proces, wbrew woli ZSRR, odbył się w Norymberdze, “stolicy partii” nazistów. Na wniosek Amerykanów przewodniczącym trybunału został wybrany brytyjski lord sędzia Geoffrey Lawrence, ze strony USA — wspomniany już [Francis] Biddle, a ze strony Francji — profesor de Wabr. Głównym oskarżycielem amerykańskim został Jackson, brytyjskim — minister sprawiedliwości William Shawcross, ale aktywną rolę odegrał jego asystent David Maxwell Fife.

Proces rozpoczął się 20 listopada 1945 r. Przez kilka miesięcy występowała prokuratura, od marca — obrona, sierpień poświęcono na sądzenie organizacji nazistowskich, a wrzesień — na uzgodnienie ostatecznego wyroku. W sumie 403 posiedzenia trwały prawie rok, z uwzględnieniem dwóch przerw — na święta Bożego Narodzenia i Wielkanoc.

Sąd zwycięzców

Niezależnie od tego, jak wiele mówi się o Norymberdze jako o triumfie sprawiedliwości, Amerykanie i Brytyjczycy dołożyli starań, aby proces taki nie był. Każdy oskarżony miał adwokata, którego wynagrodzenie pokrywał sam sąd, a stanowisko to mogli zajmować również członkowie partii nazistowskiej. Adwokaci mieli prawo wzywać własnych świadków i dołączać swoje materiały do sprawy. Jeśli oskarżenie wezwało do sądu 33 świadków, adwokaci wzywali 61. Obrona przedstawiła również kwestionariusze od 143 świadków i pisemne zeznania, spisane przed upoważnionymi osobami, od 101 osób. Ponadto przedstawiła jeszcze 1809 zeznań innych świadków.

Wszystkie zeznania i materiały dokumentacyjne zostały przetłumaczone na cztery języki (rosyjski, angielski, francuski, niemiecki), a podczas posiedzenia zapewniono tłumaczenie symultaniczne. Do sali wpuszczano szeroką publiczność, stale obecni byli dziennikarze, odbywała się transmisja radiowa. Posiedzenia trwały zazwyczaj od rana do godziny 17, a wieczorem centrum życia przenosiło się do Grand Hotelu i różnych piwiarni, gdzie odpoczynkowi towarzyszył alkohol i rozrywki.

Jednak diabeł tkwił w szczegółach.

Kluczowymi zarzutami były zmowa i zbrodnia przeciwko pokojowi, podczas gdy pozostałe zbrodnie: wojenne i przeciwko ludzkości, były rozpatrywane wyłącznie w kontekście wojny agresywnej. Nikt nie zamierzał sądzić nazistów na przykład za prześladowania niemieckich Żydów: w przeciwnym razie zarówno ZSRR z represjami, jak i Stany Zjednoczone z segregacją rasową stworzyłyby precedens dla samych siebie.

Co więcej, jeszcze w Londynie delegaci odmówili zdefiniowania agresji i wojny agresywnej — częściowo ze względu na trudność w znalezieniu odpowiednich sformułowań, a częściowo w nadziei, że uda im się je wypracować w trakcie postępowania. W pierwszych dniach obrona wykorzystała tę kwestię. W szczególności adwokat Geringa, dr Otto Stamer, stwierdził, że prawa nie mają mocy wstecznej, a ponieważ prawo międzynarodowe nie zawiera ani zakazu prowadzenia wojen agresywnych, ani ich definicji, ani odpowiedzialności za nie, to sam sąd jest nielegalny. Członkowie trybunału odwoływali się jednak do międzynarodowego zwyczaju i podpisanego przez Niemcy weimarskie paktu Briana-Kelloga, potępiającego wykorzystywanie wojny jako środka politycznego. Jurysdykcja międzynarodowego trybunału wynikała z artykułu 228 traktatu wersalskiego z 1919 r., który przewidywał sądzenie niemieckich zbrodniarzy wojennych.

Polityczne trupy w szafie

Przez cały proces zarówno obrońcy, jak i oskarżeni nie tylko zaprzeczali lub bagatelizowali osobistą odpowiedzialność, ale także nieustannie atakowali oskarżycieli, twierdząc, że ogólnie rzecz biorąc, Niemcy nie zrobili nic, czego nie zrobiliby ich przeciwnicy. Zasada “zbrodnie jednych nie usprawiedliwiają zbrodni innych” jest słuszna, ale ciągłe odwoływanie się do niej podważało legitymację MTK.

Każdy z krajów zwycięskich miał swoje trupy w szafie.

Jackson chciał podkreślić moralną wyższość Ameryki i zapewnić maksymalnie obiektywny proces, aby nie przypominał on “sprawiedliwości według zwycięzców”. Dlatego krytycznie odnosił się do Francji i ZSRR, uważając, że ich doświadczenia współpracy z Hitlerem tylko szkodzą reputacji MTK. Bombardowania lotnicze i podobne do niemieckich praktyki floty podwodnej, a także rasizm nie należały do najwygodniejszych tematów.

Wielka Brytania przedstawiała się jako obrońca małych krajów i narodów przed uciskiem nazistów, co budziło wątpliwości w kontekście jej własnej polityki kolonialnej.

Przedwojenna polityka pacyfikacji i porozumienie monachijskie, na mocy którego Hitler otrzymał Czechosłowację, również podważały wizerunek bojownika Londynu z nazizmem. Kiedy w październiku Rudenko zaproponował włączenie do oskarżenia również bombardowań angielskich miast, Brytyjczycy rozsądnie odmówili: byłoby to zbytnią hipokryzją na tle zniszczonych Niemiec. Historia kolaboracji była bolesnym tematem również dla Francuzów.

Jednak najwięcej trupów w szafie miał ZSRR i wszystkie one wyszły na jaw podczas procesu w Norymberdze. Nie chodziło tu tylko o aktywność obrony lub nasilające się podziały związane z “zimną wojną”.

“Podwójny materac”

Problem leżał w braku profesjonalizmu.

Po pierwsze, zarówno Rudenko, jak i Nikitczenko byli związani z Moskwą rękami i nogami: wystąpienia, przemówienia, podpisy, a nawet wyroki — wszystko musiało być uzgadniane z komisją Wyszyńskiego. Pułkownik Michaił Lichaczew, kierujący grupą SMIERSZ [kontrwywiadem Armii Czerwonej], obserwował wszystkich i już w grudniu szef grupy śledczej Georgij Aleksandrow musiał się tłumaczyć: rzekomo nie reagował wystarczająco ostro na ataki oskarżonych podczas wstępnych przesłuchań, czyli jeszcze przed rozprawami.

Nikitczenko i Rudenko nie mieli doświadczenia międzynarodowego. Jeszcze latem pierwszy uzgodnił podział materiałów: Amerykanie dowodzą zmowy, Brytyjczycy — zbrodni przeciwko pokojowi, Francuzi zajmują się zbrodniami w Europie Zachodniej, a delegacja radziecka — w Europie Wschodniej. Jednak później okazało się, że ten, kto przygotował materiały, ten je przedstawia, a to oznacza, że ZSRR wystąpi na końcu. Próby włączenia się do innych oskarżeń nie powiodły się, dlatego przez kilka miesięcy delegacja radziecka siedziała jako statyści: proces rozpoczął się 20 listopada, a wystąpienie Rudenki — 8 lutego.

Roman Rudenko podczas procesu norymberskiego, 27 lutego 1946 r.PAP/CTK / PAP

W październiku Rudenko sam narobił bałaganu: zgodził się na propozycję Jacksona, aby wszystkie zarzucane przestępstwa uznać za część zmowy. W rezultacie Amerykanin po prostu przedstawił wszystkie punkty oskarżenia, w tym również te przeciwko obywatelom radzieckim. Delegacja radziecka, a raczej jej moskiewscy kuratorzy, musieli pilnie poszukać nowych dokumentów.

Po drugie, delegacja radziecka miała problemy z tłumaczeniem. Nikitczenko i Rudenko nie znali ani angielskiego, ani niemieckiego. Zespoły tłumaczy ustnych i pisemnych pozostawiały wiele do życzenia: właśnie z powodu niezdolności delegacji radzieckiej do przeczytania pierwszej wersji aktu oskarżenia jego ogłoszenie musiało zostać odłożone. Jak pisze historyczka Francine Hirsch (w monografii “Proces w Norymberdze”), podczas negocjacji Amerykanie z trudem rozumieli tłumacza Rudenki Dmitriewa, mówiąc, że komunikowanie się z nim jest jak rozmowa “przez podwójny materac”. Problemy te utrzymywały się również podczas procesu. Pod koniec grudnia dziennikarz Michaił Dolgopolow poinformował Moskwę, że wszyscy mówią o tym, że radzieckim tłumaczom symultanicznym trudno jest przetłumaczyć nawet najprostsze terminy prawnicze.

Po trzecie, delegacja radziecka nie była przygotowana do procesu kontradyktoryjnego [przeciwstawnego]. Fakt, że oskarżonym dano możliwość obrony, był szokiem dla Rudenki. Wielu oskarżonych było niezłymi mówcami, a niektórzy znali się nawet na subtelnościach międzynarodowej polityki przed wojną, w przeciwieństwie do radzieckiego oskarżyciela. W końcu podczas jednej z imprez, na której obficie spożywano alkohol, Rudenko uzgodnił z innymi oskarżycielami “dżentelmeńską umowę”: nie poruszać swoich trupów w szafie i powstrzymywać nazistów przed tym samym. Ogólnie rzecz biorąc, porozumienie było mniej więcej przestrzegane: na przykład Shawcross dał Rudence do przeczytania projekty oskarżenia i na jego prośbę usunął wszystko, co dotyczyło współpracy radziecko-niemieckiej.

Kto jest prawdziwym agresorem?

Pierwszy problem stworzył feldmarszałek Keitel, który za pośrednictwem adwokata udzielił wywiadu, który ukazał się w amerykańskiej prasie: wojna przeciwko ZSRR była rzekomo prewencyjna. Na żądanie Moskwy i osobiście Stalina przemówienie Rudenki zostało ponownie przepisane, a świadkiem oskarżenia został feldmarszałek Paulus, który brał udział w opracowaniu planu operacji “Barbarossa”. Hitler ogłosił jego śmierć, dlatego pojawienie się niefortunnego zdobywcy Stalingradu wywołało prawdziwą sensację. Dzięki przygotowaniom oskarżenie radzieckie zabrzmiało jasno. Rudenko był dobrym mówcą, a emocjonalny ton nadały mu filmy dokumentalne Romana Karmana o zbrodniach nazistowskich i zniszczonych wartościach kulturowych. Strona radziecka położyła również nacisk na historię Holokaustu: jako żywych świadków wezwano poetę Abrahama Suckewera, który przebywał w getcie w Wilnie, oraz Samuela Reizmana, więźnia obozu zagłady w Treblince.

Podczas przesłuchania świadków pod koniec marca pojawił się drugi problem — “tajne protokoły”. Nie byłoby to takie straszne, gdyby mówił o nich tylko Ribbentrop lub jego sekretarka, którą wezwał adwokat.

Nieoczekiwanie dla delegacji radzieckiej w sprawę włączył się adwokat Alfred Seidel, broniący Rudolfa Gessa (zastępcy Hitlera w NSDAP). Najpierw Seidel przygotował pisemne zeznania byłego dyplomaty Friedricha Gausa, który w 1939 r. towarzyszył Ribbentropowi w Moskwie. “To zupełnie nieznany dokument” — to jedyne, co wymamrotał Rudenko. Następnie adwokat zdobył kopie samych protokołów, ale odmówił ujawnienia źródła ich pochodzenia, co pozwoliło sądowi je odrzucić. Nieoczekiwanie Seidel pojawił się miesiąc później, kiedy podczas przesłuchania admirała Redela jako świadka wezwano sekretarza stanu niemieckiego MSZ Ernsta von Weizsaeckera. Sąd nie dał mu możliwości potwierdzenia autentyczności kopii, jednak Weizsaecker opowiedział treść “tajnych protokołów” na wniosek asystenta amerykańskiego oskarżyciela Thomasa Dodda. W prywatnej korespondencji pisał, że nie widzi różnicy między Sowietami a nazistami, dlatego przyczynił się do tego, że wkrótce teksty tych protokołów pojawiły się w amerykańskiej prasie.

Wreszcie delegacja radziecka sama skomplikowała sobie życie, decydując się przerzucić winę za swoje zbrodnie na Niemców. W 1940 r. pod Katyniem organy NKWD rozstrzelały ponad 4000 polskich jeńców. Trzy lata później naziści znaleźli groby i wywołali skandal. ZSRR natychmiast zrzucił na nich winę. Po wyzwoleniu terytorium do grobów wrzucono potrzebne dokumenty, a następnie zaproszono komisję Burdenki, która je “odkryła”. Sojusznicy wiedzieli o tym, ale publicznie milczeli. Jednak fałszerze nie poprzestali na tym i postanowili utrwalić swoją narrację w Norymberdze (liczba zabitych w Katyniu Polaków wzrosła do 11 tys.), mając nadzieję, że trybunał nie pozwoli zakwestionować dokumentów.

Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu, 10 kwietnia 2015 r.Radek Pietruszka / PAP

Jednak wszystko poszło niezgodnie z planem. Obrona wezwała trzech niemieckich oficerów, na których zrzucono winę za tę zbrodnię. Przesłuchujący ich Lew Smirnow (przyszły przewodniczący Sądu Najwyższego ZSRR) nieco uratował narrację: udowodnił, że świadkowie przybyli tam jesienią 1941 r., a “polskich jeńców” Niemcy pojmali latem, więc teoretycznie pozostał jeszcze czas na ich rozstrzelanie. Co więcej, częściowo zadziałało “przygotowanie się w domu [w ZSRR]”: Sowieci przygotowali swoich świadków: odpowiednie zeznania m.in. złożył bułgarski lekarz, który brał udział w niemieckim śledztwie w 1943 r. Obrona nie była w stanie w pełni się bronić, ale zasiała wątpliwości co do wersji radzieckiej (a jednocześnie także co do dokumentów). Katyń również nie został uwzględniony w wyroku.

Przesłuchania krzyżowe

Wizerunek “sądu zwycięzców” dominował nad trybunałem, dlatego też, gdy rozpoczęła się obrona, sędziowie pozwolili oskarżonym odpowiadać na pytania tak, jak chcieli i ile chcieli. Szczególnie wyróżniał się “nazista nr 2” Hermann Goering. Otyły morfinista, który stracił władzę, w ciągu sześciu miesięcy niewoli pozbył się uzależnienia, znacznie schudł i odzyskał dawną charyzmę. Delegacji radzieckiej było szczególnie trudno, ponieważ nie miała doświadczenia w przesłuchaniach krzyżowych. Francine Hirsch cytuje amerykańską dziennikarkę Rebeccę West, która zauważyła: “Naziści nie przejmują się przesłuchiwaniem przez rosyjskiego prawnika, ponieważ widzą, że nie ma on żadnych umiejętności”. Niestety, oskarżeni nie tylko często unikali odpowiedzi na pytania, ale także robili z radzieckich oskarżycieli na głupców.

Kiedy Rudenko oskarżył Goeringa o wykorzystywanie pracy niewolniczej deportowanych ludzi, ten ripostował: to Sowieci sami wywieźli Polaków i Ukraińców z terytoriów zachodnich. Rudenko nie miał na to nic do powiedzenia. Podczas przesłuchania niemieckiego propagandysty radiowego Hansa Fritschego [Rudenko] próbował skłonić go do usprawiedliwienia niemieckiej agresji na Polskę, na co były pracownik ministerstwa Goebbelsa zauważył: to ona sama sprowokowała Niemcy, a on “był bardzo zadowolony”, gdy radzieckie gazety podały tę samą ocenę.

Podczas przesłuchania ministra uzbrojenia Alberta Speera inny członek delegacji radzieckiej, Mark Rogiński, próbował oskarżyć go o zmowę w sprawie agresji, ponieważ idee te zostały przedstawione w “Mein Kampf”.

Wydanie “Mein Kampf” Adolfa Hitlera z 1938 r., sfotografowane 19 stycznia 2016 r. w Kassel w NiemczechFRANZ-PETER TSCHAUNER / PAP

Speer oświadczył, że nie czytał tej książki, i dodał: dlaczego więc radzieccy dyplomaci, którzy ją czytali, sami podpisali z nim [Hitlerem] pakt o nieagresji?

Jako przykład różnicy strategii Francine Hirsch podaje przesłuchanie Keitla. Mając w rękach jego rozkaz zezwalający żołnierzom Wehrmachtu na popełnianie zbrodni przeciwko obywatelom radzieckim, Rudenko zadowolił się wymówkami feldmarszałka na wszystkie swoje pytania, nie naciskając ani razu. Na koniec oskarżył Keitla, że podporządkowywał się Hitlerowi wyłącznie ze względu na nazistowskie przekonania, na co otrzymał odpowiedź: “Byłem lojalnym i posłusznym żołnierzem mojego fuhrera. Nie sądzę, aby w Rosji byli generałowie, którzy nie podporządkowywali się bezwarunkowo marszałkowi Stalinowi”. Inaczej zachował się Brytyjczyk Maxwell-Fife. Przypominając o honorze wojskowym, zadał pytanie: dlaczego Keitel nie wykazał się odwagą i nie sprzeciwił się zabijaniu niewinnych ludzi? W rezultacie uzyskał od niego przyznanie, że Keitel musiał postępować wbrew sumieniu, podpisując zbrodnicze rozkazy.

Wyrok

Dyskusja nad wyrokiem rozpoczęła się pod koniec czerwca, ale główne rozmowy wybuchły we wrześniu. Francuski sędzia Henri Donnedieu de Vabres wypowiedział się przeciwko zmowie: uważał ją za zbędną i kompromitującą sam trybunał ze względu na oskarżenie z mocą wsteczną. Pod koniec sierpnia osiągnięto kompromis: spisek dotyczył wyłącznie prowadzenia wojny agresywnej, a punktem odniesienia nie był rok 1919, jak w akcie oskarżenia, ale 5 listopada 1937 r. — spotkanie w Hossbach, podczas którego Hitler ogłosił plany ekspansji.

Strona radziecka bezskutecznie nalegała, aby w tekście znalazło się potępienie niemieckich przedsiębiorców [współpracujących z nazistami]. Jednak później udało jej się doprowadzić do tego, że w tekście nie wspomniano ani o związku niemiecko-radzieckiego traktatu z 23 sierpnia 1939 r. z późniejszym atakiem na Polskę, ani o “tajnych protokołach”.

Po długich dyskusjach 12 oskarżonych zostało skazanych na karę śmierci, trzech na dożywocie, czterech na długoletnie więzienie, a trzech uniewinniono.

Hjalmar Schacht (do 1938 r. kierował niemieckim Ministerstwem Gospodarki, a do początku 1939 r. — Reichsbankiem) został oskarżony o pomoc w dojściu Hitlera do władzy i późniejszej remilitaryzacji gospodarki. Ponieważ spisek rozpoczął się w 1937 r., Brytyjczycy i Amerykanie uznali za dziwne skazywanie człowieka za to, że przyczynił się do wzmocnienia swojego państwa. Wzięli również pod uwagę, że Schacht został zwolniony przed rozpoczęciem wojny, a następnie sprzeciwiał się jej, był blisko kręgów spiskowców, którzy próbowali zabić Hitlera w 1944 r., i trafił do obozu koncentracyjnego. Podczas procesu Schacht przedstawiał się niemal jako uczestnik ruchu oporu, co doprowadziło do szału Goeringa. Jednak na korzyść byłego ministra Rzeszy zeznał jeden z uczestników spisku z 1944 r., Hans Gisevius, były pracownik Gestapo i Abwehry, zwerbowany w 1943 r. przez Amerykanów.

Od odpowiedzialności zwolniono Franza von Papena, niemieckiego konserwatywnego polityka, który również przyczynił się do dojścia Hitlera do władzy i do 1934 r. był jego wicekanclerzem, a następnie ambasadorem w Austrii. Sąd wziął pod uwagę dowody, że Papen próbował reprezentować umiarkowane siły, a na stanowisku ambasadora po prostu służył swojemu krajowi, nawet jeśli przyczyniał się do aneksji.

Spośród dwóch propagandystów oszczędzono Hansa Fritschego. Był znanym propagandystą radiowym, zajmował odpowiedzialne stanowiska w ministerstwie Goebbelsa. Na jego korzyść przemawiało to, że na tle innych oskarżonych wyglądał na marginalną postać i po prostu wykonywał w ministerstwie zadania, które zlecali mu przełożeni. Nie udało się również znaleźć bezpośrednich wezwań Fritschego do masowych mordów. Jak zauważył sędzia Biddle, “Hitler nie poświęciłby mu nawet pięciu minut”. Zgodził się z nim francuski kolega, pomimo protestów Lawrence’a i Nikitczenki.

Nawiasem mówiąc, innego propagandystę, Juliusa Streichera, sędziowie skazali na śmierć przez powieszenie. Jego magazyn “Sturmvogel” [niem. burzyk, gatunek ptaka] wyróżniał się wręcz prymitywnym antysemityzmem i łatwiej było go powiązać ze sprawą niż audycje radiowe Fritschego. Oskarżenie udowodniło, że jednoznaczne wezwania do eksterminacji Żydów były drukowane już w czasie masowych rozstrzeliwań i funkcjonowania komór gazowych.

Sam Streicher wiedział, że jego słowa zamieniają się w śmierć ludzi: znaleziono u niego zagraniczne gazety żydowskie, które prenumerował ze Szwajcarii i w których stale drukowano informacje o zabitych Żydach.

Nie mniej dyskusji wywołały organizacje nazistowskie. Zachodni sędziowie wysłuchali opinii obrońców NSDAP, że nie można uznać całej partii za zbrodniczą: niższy szczebel kierownictwa nie miał uprawnień policyjnych, a biorąc pod uwagę masowość członkostwa, oznaczałoby to zbiorową winę. Dlatego za przestępców uznano tylko najwyższe kierownictwo, robiąc dodatkowo wyjątek dla tych, którzy opuścili partię przed 1939 r. Za przestępcze uznano SS i gestapo, jednak zarówno Lawrence, jak i Biddle i de Warb uznali za nieudowodnione, że najwyższe dowództwo i sztab generalny działały jako odrębne organizacje. Co więcej, za przestępcze nie uznano imperialnego gabinetu ministrów (ze względu na jego niewielki skład) i oddziałów szturmowych Sturmabteilung (sędziowie oczywiście nie uwierzyli obronie, która próbowała przedstawić je jako zwykłe kluby sportowe, ale wskazali, że po 1934 r. nie odgrywały one znaczącej roli w życiu nazistowskich Niemiec).

Wyrok ogłoszono 30 września, a werdykty — 1 października. Nikitczenko, z inicjatywy Moskwy, zgłosił zdanie odrębne przeciwko wyrokom uniewinniającym. Za radą radzieckich dyplomatów niemieccy komuniści zorganizowali masowe wiece popierające to stanowisko.

Winston Churchill, Franklin Roosevelt i Józef Stalin na konferencji w Jałcie, luty 1945 r.PAP/Reprodukcja / PAP

Norymberga i porządek światowy

Trudno jest oczyścić proces norymberski z piętna “sądu zwycięzców”. Ostatecznie nikt nie przeszkadzał “wielkiej trójce” w zaproszeniu do pracy trybunału przedstawicieli krajów neutralnych, a delegacji radzieckiej nie nakłaniano do przerzucenia winy za swoje zbrodnie na nazistów.

Jednak trudno nazwać Norymbergę “politycznym sądem”: oskarżeni aktywnie się bronili, a sędziowie odmówili poparcia oskarżycieli w wielu kwestiach i wydali nawet wyroki uniewinniające. Zwycięzcy wybrali trudną drogę tworzenia wielostronnej instytucji międzynarodowej, a mogli wszystkich rozstrzelać.

Kluczowy problem leżał gdzie indziej: przez pryzmat ustanawianych norm zwycięzcy sami nie wyglądali na takic bez zarzutu. Obrona słusznie wskazywała, że Wielka Brytania i Francja przyczyniły się do agresji przeciwko Czechosłowacji (porozumienia monachijskie), a ZSRR w ogóle uczestniczył w agresywnej wojnie przeciwko Polsce (tajne protokoły).

Niestety, prawo i wola polityczna zawsze idą w parze. Prawo krajowe nie będzie funkcjonować, jeśli nie będzie woli politycznej państwa do stworzenia instytucji, które je zapewnią. Na poziomie międzynarodowym nie ma takiego podmiotu politycznego. Prawo międzynarodowe (międzypaństwowe) jest zawsze umowne i do tej pory nie jest łatwo z instytucjami zapewniającymi przestrzeganie podjętych zobowiązań. Z międzynarodowym prawem karnym jest jeszcze trudniej. Wyraźnie widać tu problem podwójnej odpowiedzialności: dlaczego politycy, którzy bronią interesów narodowych i są odpowiedzialni przed społeczeństwem (wyborcami), nagle mieliby składać sprawozdania grupie zagranicznych prawników lub jakimś zewnętrznym instytucjom?

Należy przeformułować to pytanie. Czy uważamy za konieczny rozwój międzynarodowego prawa karnego i humanitarnego? Czy ściganie polityków, którzy rozpoczynają wojny lub wydają okrutne rozkazy, jest sprawiedliwe?

Jeśli tak, to w rzeczywistości nie należy oczekiwać szybkiej drogi, a raczej skokowej, kiedy rażące wydarzenia (takie jak nazistowska polityka eksterminacji) tworzą precedensy, które skłaniają cynicznych polityków (takich jak Stalin, Roosevelt i Churchill) do podejmowania decyzji otwierających możliwości ustanowienia nowych norm.

Paradoks Norymbergi polega właśnie na tym, że prawnicy przekształcili ideę teatralnego, represyjnego sądu w precedens dla dalszego rozwoju prawa międzynarodowego. Zaskoczenie nazistowskich przywódców, że postanowiono osądzić ich za to, co robili jako mężowie stanu, było całkowicie szczere. Norymberga stała się prekursorem przyjęcia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania zbrodniom ludobójstwa (obie z 1948 r.) oraz konwencji genewskich (1949 r.). W ciągu następnych 80 lat nastąpił znaczny rozwój odpowiednich instytucji i norm prawnych, a także zmiany w opinii publicznej wielu krajów.

Oczywiście brak woli politycznej jest główną przeszkodą na drodze do sprawiedliwości, zwłaszcza jeśli w grę wchodzą wielkie mocarstwa. Nikt też nie zrezygnował z oportunistycznego wykorzystywania agendy. Trudno jednak zaprzeczyć, że w porównaniu z latami 40. żyjemy w znacznie bardziej cywilizowanym świecie, w którym nikt nie słuchałby tylu wymówek nazistów.