“Frontalny upadek” rosyjskiego przemysłu. Dane z kolei ujawniają jego skalę

Nawet transport kontenerowy, który, jak zauważa ekonomista Farid Chusainow, “mimo wszystko rósł z roku na rok”, nie wytrzymał spadku koniunktury. W ubiegłym roku transport kontenerowy wzrósł o sześć proc., ale w pierwszych trzech kwartałach 2025 r. Rosyjskie Koleje odnotowały spadek o cztery proc.

Jest on nierównomierny: transport krajowy spadł o 5,1 proc., podczas gdy eksport wzrósł o 7,8 proc. Transport kontenerowy, podobnie jak cały transport kolejowy, jest coraz bardziej zorientowany na eksport. Na każde dwa kontenery krajowe przypada obecnie nieco ponad jeden kontener przeznaczony na eksport. Udział eksportu rośnie również w innych kategoriach transportu towarowego.

Nie ma już nic do załadowania

Tradycyjnie ponad trzy czwarte ładunków przewożonych przez Koleje Rosyjskie należy do sześciu głównych kategorii. To węgiel, ropa naftowa i produkty ropopochodne, rudy żelaza i manganu, materiały budowlane, nawozy i metale żelazne. W 2025 r. tylko jedna z nich — nawozy — odnotowała niewielki wzrost. Trzy odnotowały umiarkowany spadek, a dwie (materiały budowlane i metale żelazne) uległy znacznemu załamaniu.

Ogólnie rzecz biorąc, spośród 15 kategorii ładunków monitorowanych przez Rosyjskie Koleje tylko dwie wykazują w tym roku pozytywną dynamikę: nawozy oraz rudy metali nieżelaznych i surowce siarkowe.

Największy spadek odnotowano w przypadku ładunków złomu żelaznego (minus 35 proc.), metali żelaznych (minus 17 proc.), zboża (minus 27 proc.), surowców przemysłowych (minus 18 proc.) i koksu (minus 16 proc.). Przewozy tych towarów, wraz z cementem (spadek o 13,8 proc.) i materiałami budowlanymi (minus 13,1 proc.), spadły tak gwałtownie, że wyraźnie wskazuje to na kryzys.

W kategoriach węgla, ropy naftowej i produktów ropopochodnych, rud żelaza i manganu, chemikaliów i sody oraz drewna spadek był umiarkowany — od jednego do sześciu proc. w ujęciu rok do roku.

W ujęciu bezwzględnym ponad połowa całkowitego spadku ładunków pochodziła z czterech grup: materiałów budowlanych, ropy naftowej i produktów ropopochodnych, metali żelaznych oraz węgla. Węgiel i węglowodory stanowią większą część całkowitej ilości przewozów, więc nawet stosunkowo niewielki spadek (2,8 proc w przypadku węgla i 5,4 proc. w przypadku ropy naftowej i produktów ropopochodnych) miał znaczący wpływ. Materiały budowlane i metale żelazne mają mniejszy udział, ale aktywność w tych sektorach spadła zbyt gwałtownie.

Koniec boomu budowlanego

Od stycznia do września 2025 r. Koleje Rosyjskie przewiozły o 11 mln 400 tys. t mniej ładunków budowlanych i o 2 mln 500 tys. t mniej cementu niż w tym samym okresie w 2024 r. Co stoi za tym spadkiem wolumenu przewozów? Dane Rosstatu wskazują na zmniejszenie produkcji. W pierwszych dziewięciu miesiącach roku Rosja wyprodukowała o 8,7 proc. mniej cementu i o 5,6 proc. mniej betonu. Produkcja różnych rodzajów cegieł spadła o 6–13 proc., a produkcja płytek ceramicznych o 5–24 proc.

Spadek ten można łatwo wyjaśnić: nie ma potrzeby produkować tak dużej ilości materiałów budowlanych jak wcześniej, biorąc pod uwagę, że w tym roku liczba ukończonych budów spadła o 5,3 proc., a liczba nowych inwestycji budowlanych spadła o 16 proc. W Moskwie i obwodzie moskiewskim dane dotyczące nowych projektów są jeszcze gorsze — spadły odpowiednio o 31 proc. i 32 proc. Oznacza to, że wkrótce wskaźniki ukończonych budów również odnotują równie gwałtowny spadek.

Łączna wartość udzielonych kredytów hipotecznych spadła o 33 proc. w ujęciu rok do roku, a ogólna liczba kredytów spadła o 44 proc. (co oznacza, że średnia kwota kredytu wzrosła). Rynek skurczył się głównie z powodu zaniku ofert niskobudżetowych. Spośród wszystkich obecnych kredytów 74 procent to kredyty hipoteczne objęte wsparciem państwa.

W ciągu czterech lat masowych programów preferencyjnych kredytów hipotecznych rząd federalny wydał ponad 2 bln 500 mld rubli (prawie 248 mld zł) na subsydiowanie stóp procentowych. Około połowy tej kwoty trafiło do banków i deweloperów, a druga połowa została rozdzielona między około 3 mln 500 tys. rodzin w kraju, które otrzymały dotowane kredyty. W wyniku tego transferu ogromne kwoty kapitału zostały przekierowane z sektorów, w których mogłyby generować rzeczywiste zyski, do niekonkurencyjnej gospodarczo budowy mieszkań.

Obecnie, gdy preferencyjne programy kredytów hipotecznych zostały w większości wycofane, bańka mieszkaniowa powoli się kurczy. W rezultacie spadek koniunktury w sektorze budowlanym prawdopodobnie się utrzyma.

Rafinerie w remoncie

Spadek przewozów kolejowych ropy naftowej i produktów ropopochodnych jest stosunkowo niewielki — wynosi 5,4 proc. — ale nadal to 8,4 mln t, czyli 14 proc. całkowitego spadku przewozów towarowych.

“Z powodu remontów rafinerii zmniejszyły się przewozy ładunków naftowych” — wyjaśniają Rosyjskie Koleje Państwowe, nie wspominając, że przyczyną tego spadku są zniszczenia spowodowane atakami ukraińskich dronów. Jak wcześniej informował serwis The Insider, w ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy roku Ukraina przeprowadziła 45 udanych ataków na 22 obiekty związane z rafinacją i magazynowaniem ropy naftowej. Eksperci szacują, że w rezultacie produkcja rafinerii spadła o 10–17 proc.

Rosstat publikuje jedynie wskaźnik produkcji “koksu i produktów naftowych”. Od stycznia do września 2025 r. ten złożony wskaźnik spadł o pół proc. Jednak dane dotyczące koksu w ujęciu fizycznym wskazują na spadek o siedem proc., co oznacza, że dynamika dla samego koksu jest gorsza niż dla “koksu i produktów naftowych”. Dlatego też w przypadku produktów naftowych wyniki muszą być lepsze — a nawet nieznacznie dodatnie.

Zamknięte pompy na stacji benzynowej w Moskwie – skutek ukraińskich ataków na rosyjskie rafinerie, które doprowadziły do niedoborów paliwa, Rosja, 26 września 2025 r.MAXIM SHIPENKOV / PAP

Załamanie produkcji stali

Transport żelaza, surówki i stali przez Koleje Rosyjskie spadł aż o 17 proc. Dlaczego tak bardzo? Według Rosstatu produkcja metalurgiczna — obejmująca zarówno metale żelazne, jak i nieżelazne — spadła o 3,7 proc. w ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy roku. Spadła również produkcja wszystkich kluczowych produktów — surówki, walcowanej stali, rur. Największy spadek odnotowano w przypadku stali — minus 15 proc.

Ubiegły rok został już określony jako “najgorszy rok dla hutników”, ponieważ produkcja stali spadła o 6,6 proc., osiągając najniższy poziom od siedmiu lat. Obecnie analitycy branżowi opisują sytuację w hutnictwie żelaza jako pełnoprawny kryzys, a nawet “doskonałą burzę”.

Analitycy opisują sytuację w hutnictwie żelaza jako kryzys, a nawet “katastrofę”.

Popyt na stal spada zarówno w Rosji, jak i za granicą. W pierwszym roku wojny rosyjska stal została objęta sankcjami Unii Europejskiej — był to poważny cios, ponieważ UE była jej głównym zagranicznym nabywcą. W rezultacie eksport w 2023 r. spadł o ponad jedną trzecią. Eksport do Chin również spadł prawie o połowę. Tymczasem światowy rynek od kilku lat jest pogrążony w wojnie cenowej, napędzanej agresywnym dumpingiem ze strony chińskich producentów.

W Chinach bańka budowlana pękła po upadku największego dewelopera w kraju, Evergrande. Jednak moce produkcyjne chińskich producentów stali pozostają niezmienne — nadal produkują oni połowę światowej stali — a ponieważ są własnością państwa, działają zgodnie z logiką, która faworyzuje sprzedaż ze stratą zamiast ograniczania nierentownej produkcji.

Według rosyjskiego stowarzyszenia stalowego około 45 proc. mocy produkcyjnych rosyjskiego hutnictwa żelaza było pierwotnie przeznaczone na eksport. W tym roku stowarzyszenie prognozuje jednak niewielkie odbicie od zeszłorocznych minimów — o około 2,5 proc.

Spadek na rynku krajowym jest bezpośrednio związany ze zmniejszonym popytem ze strony sektora budowlanego, który stanowi 78 proc. zużycia stali w Rosji. Kolejny ważny konsument, przemysł maszynowy — w szczególności motoryzacyjny — również się kurczy.

Węgiel na minusie

Załamanie w budownictwie naturalnie doprowadziło do spadku produkcji stali. A im mniej stali się produkuje, tym mniej potrzeba węgla koksowego. W rezultacie ogólna produkcja węgla w 2025 r. pozostała mniej więcej na niezmienionym poziomie, ale produkcja węgla koksowego spadła o 9,1 proc. Węgiel koksowy stanowi około jednej czwartej całego węgla wydobywanego w Rosji, ale problemy w przemyśle węglowym wykraczają poza ten segment.

Przemysł węglowy jest w kryzysie już drugi rok z rzędu. Ministerstwo Energii prognozuje, że do końca roku łączne straty osiągną 300 mld rubli (13 mld 546 mln zł) — prawie trzykrotnie więcej niż w ubiegłym roku.

Co ciekawe, dynamika produkcji węgla różni się w zależności od regionu: produkcja w Kuzbasie [Kuźnieckim Zagłębiu Węglowym] spada, podczas gdy na Dalekim Wschodzie rośnie. Basen Kużniecki jest szczególnie uzależniony od rynku krajowego, na którym koncentruje się wykorzystanie węgla metalurgicznego. Zagraniczni nabywcy są daleko, a linie kolejowe prowadzące na wschód są przeciążone.

Frontalny upadek

Warto zauważyć, że podczas gdy ładowność towarów spadła, średnia odległość transportu wzrosła, co oznacza, że ruch na krótkich trasach spada szybciej niż na długich. Wynika to z faktu, że transport na krótkich trasach odzwierciedla popyt krajowy, podczas gdy transport na długich trasach jest powiązany z eksportem. Rynki krajowe się kurczą, podczas gdy Kolej Transsyberyjska, magistrala Bajkalsko-Amurska oraz trasy prowadzące do Chin lub portów na Pacyfiku działają na pełnych obrotach.

Transport kolejowy do Chin jest prawie całkowicie jednokierunkowy: od stycznia do września 28 mln 600 tys. t ładunków zostało wysłanych z Rosji, podczas gdy całkowity ruch dwustronny wyniósł 30 mln 400 tys. t — co oznacza, że tylko 1 mln 800 tys. t towarów przebyło odwrotną drogę. Eksport na wschód stał się dla wielu przedsiębiorstw ostatnią deską ratunku, ponieważ rynki krajowe coraz częściej odnotowują straty, anulują projekty i zmniejszają dostaw. Ponadto na początku przyszłego roku ma wejść w życie podwyżka podatku VAT.

Nawet według oficjalnych danych Rosstatu produkcja przemysłowa stale spada. — W kategoriach ekonomicznych to, co dzieje się w rosyjskim przemyśle, nazywa się “frontalnym upadkiem” — wyjaśnia ekonomista Siergiej Aleksaszenko. — Dane Rosstatu pokazują, że po dziewięciu miesiącach wszyscy “grają w tę samą grę” — czyli odnotowują spadki w ujęciu rok do roku — z wyjątkiem producentów tytoniu, tekstyliów i tych sektorów, w których w danych jest ukryta produkcja wojskowa.

“Przemysł znajduje się w stanie granicznym między stagnacją a upadkiem” — pisze Rosyjskie Centrum Analiz Makroekonomicznych i Prognoz Krótkoterminowych (CMASF). “Produkcja spada od czterech miesięcy z rzędu, średnio o 0,3 proc. miesięcznie”. Analitycy centrum opisują to jako “dynamikę bliską stagnacji” i ostrzegają przed “ryzykiem popadnięcia w recesję”.

Bank Rosji nie uważa jednak, że przemysł kraju doświadcza właśnie “frontalnego upadku”. W październiku szefowa banku centralnego Elwira Nabiullina obniżyła podstawową stopę procentową z 17 do 16,5 proc., stwierdzając, że gospodarka “wychodzi z okresu poważnego przegrzania”. Przemawiając przed Dumą Państwową, powiedziała, że nie ma oznak recesji.

“Jeśli mechanicznie ekstrapolujemy stan pojedynczej branży lub przedsiębiorstwa, nawet dużego, na całą gospodarkę, obraz staje się zniekształcony. Stąd biorą się rozmowy o recesji, o byciu na skraju recesji. Zachęcam ludzi do odpowiedzialnego podejścia do takich stwierdzeń. Ponieważ w czasie recesji dwie rzeczy są nieuniknione: gwałtowny wzrost bezrobocia, a następnie spadek realnych wynagrodzeń. Żadna z tych rzeczy nie ma obecnie miejsca” — zapewniła Nabiullina przed parlamentarzystami.

Bezrobocie rzeczywiście jest na historycznie niskim poziomie, a płace rosną szybciej niż wydajność pracy. Niskie bezrobocie i wysoka inflacja są, zgodnie z podręcznikowymi definicjami, oznakami przegrzania gospodarki — “nadmiernego popytu zagregowanego”, jak podkreśla bank centralny. Jednak głębsza, bardziej merytoryczna analiza gospodarki musi uwzględniać nie tylko wykorzystanie siły roboczej i mocy produkcyjnych, ale także zakres dostępnych możliwości inwestycyjnych, średni horyzont planowania oraz poziom ryzyka, jakie przedsiębiorstwa są skłonne podjąć. Z takiej wielowymiarowej perspektywy pełne zatrudnienie i rosnące płace wydają się być raczej wynikiem interwencji rządowej niż dowodem prawdziwego ożywienia gospodarczego.