“Powiedziała, że jedziemy się zabawić”. Jak Kadyrow łapie ludzi na wojnę Putina

Pomimo tego, że najprawdopodobniej liczby te są znacznie zawyżone (liczy się nie osoby, ale ponownie zawarte umowy — zauważa Nowa Gazieta), czeczeńskie oddziały nadal regularnie potrzebują nowych rekrutów. Dlatego polowanie na “ochotników” w republice trwa od pierwszego roku wojny.

— Przymuszanie do podpisywania kontraktów rozpoczęło się pod koniec 2022 r. Zauważyliśmy, że w każdym regionie Czeczenii wydano dyrektywę dotyczącą poszukiwania tzw. ofiar — opowiada szef ruchu opozycyjnego NIYSO Said-Ali Abubakirow. Według niego w ujawnionych czatach grupowych, które trafiły do rąk opozycjonistów, sami przedstawiciele sił zbrojnych nazywali przyszłych “ochotników” kandydatami.

A w październiku 2024 r., po ataku ukraińskich dronów na Rosyjski Uniwersytet Sił Specjalnych w Gudermesie, Kadyrow ogłosił wręcz, że w republice jest 84 tys. mężczyzn, których można wezwać do “dobrowolnego udziału w wojnie”.

Wówczas, według danych obrońców praw człowieka, lokalne oddziały policji, pułki i inne jednostki otrzymały polecenie zwerbowania od 25 do 50 “ochotników” każdy. Niektórzy funkcjonariusze sił bezpieczeństwa nawet przekroczyli tę normę, co potwierdza ruch NIYSO. W grupowych czatach dosłownie odsprzedawali sobie nawzajem kandydatów do rekrutacji.

— Tam po prostu handlują: “Za 100 tys. rubli (według aktualnego kursu 4 tys. zł) mam kilka osób, za 200 tys. (8 tys. zł) mam…”. Nawet szefowie kłócą się między sobą: jak to możliwe, że nasz dział nie znalazł ani jednej osoby w ciągu dnia lub tygodnia? W rzeczywistości mają swoje regulaminy, swoje normy, których muszą przestrzegać. A ponad normę zaczynają robić interesy — dosłownie sprzedają ludzi. Było to napisane wprost: “Znalazłem kandydata, mogę go sprzedać innemu pracownikowi, aby ten wypełnił normę”. Dochodzi do takiego całkowitego szaleństwa — mówi Abubakirow.

Prowokacje z kobietami

Jeśli wcześniej do szeregów “ochotników” można było trafić za używanie nielegalnych substancji, łamanie przepisów ruchu drogowego lub zwykłe picie alkoholu, to obecnie czeczeńskie siły bezpieczeństwa przeszły do otwartych prowokacji. W schematach coraz częściej angażują kobiety. Wszystko zaczyna się od rzekomo przypadkowego spotkania na ulicy, telefonu lub zainteresowania w mediach społecznościowych.

Muhammad (imię zmienione), najmłodszy syn w rodzinie, wyjechał z Rosji na początku wojny w Ukrainie, ale nawet po trzech latach boi się pokazać swoją twarz. Podczas wywiadu prosi, aby nie podawać jego prawdziwego imienia. Skontaktował się z dziennikarzami po tym, jak jesienią 2024 r. czeczeńskie siły bezpieczeństwa zatrzymały jego brata — 43-letniego Anzora (imię zmienione). Mieszkał on w Czeczenii wraz z żoną, zajmował się budową prywatnych domów, nigdy nie wypowiadał się na tematy polityczne i, według brata, był bardzo ostrożny.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

— Mniej więcej we wrześniu ubiegłego roku dziewczyna napisała do brata na Instagramie. Rozpoczęli korespondencję, prawdopodobnie o charakterze romantycznym — opowiada Muhammad. Przypomina sobie, że była to Czeczenka, niezbyt religijna, ok. 30 lat.

Ich komunikacja trwała kilka tygodni, aż dziewczyna wyznała Anzorowi, że jest mężatką. — Brat przestał się z nią komunikować i poprosił, żeby więcej do niego nie pisała. Ale dziewczyna nalegała na kontynuowanie komunikacji. Skarżyła się, że jest nieszczęśliwa w małżeństwie — relacjonuje Muhammad. Jak twierdzi, pewnego dnia jego brat wyszedł po zakupy i nie wrócił. Ludzie w cywilnych ubraniach złapali go na ulicy na oczach matki i krewnych, wepchnęli do cywilnego samochodu i odwieźli.

— Następnie mojego brata oskarżono o rzekome uwodzenie zamężnej kobiety — opowiada Muhammad.

Aktywiści opozycyjnego czeczeńskiego ruchu NIYSO twierdzą, że takich przypadków w republice z każdym miesiącem jest coraz więcej. Scenariusze prowokacji są coraz bardziej wyrafinowane.

Coraz więcej przypadków

Aktywiści NIYSO opowiadają historię niejakiego Musy (imię zmienione), który zwrócił się do organizacji z prośbą o pomoc. Musa twierdzi, że w marcu 2024 r. jechał z Groznego do swojej rodzinnej wsi i po drodze zgodził się podwieźć młodą parę podróżującą autostopem. Dziewczyna usiadła z tyłu, a jej towarzysz na przednim siedzeniu.

Niemal natychmiast po tym samochód został zatrzymany przez policję. “Mężczyzna, który siedział na przednim siedzeniu, wysiadł i przesiadł się do cywilnego samochodu, który już stał w miejscu, gdzie nas zatrzymano. Policjanci podeszli i, jak zwykle, poprosili mnie i dziewczynę, która pozostała w samochodzie, o okazanie dokumentów. Następnie wyprowadzili nas oboje i rozpoczęli przeszukanie. W kieszeni oparcia tylnego siedzenia kierowcy znaleźli jakieś tabletki. Zdezorientowany zacząłem wszystko zaprzeczać, mówiąc, że to nie są moje, ale dziewczyna zaczęła płakać i powiedziała, że to nasze wspólne, że jedziemy do mieszkania, żeby się zabawić” — pisze Musa w liście do NIYSO.

Kolejna skarga do organizacji wpłynęła od studenta technikum w Groznym, Iliasa (imię zmienione). Twierdzi on, że pod koniec 2023 r. zgubił portfel, pożyczył pieniądze na bilet do domu od przypadkowego mężczyzny na przystanku, a później przelał mu tę kwotę na numer telefonu za pośrednictwem banku internetowego. Następnie napisał podziękowanie na WhatsAppie. Jednak w odpowiedzi otrzymał bardzo dziwne wiadomości od pewnej dziewczyny.

— Wzywała mnie po imieniu, mówiła, jakbyśmy znali się od dawna, i pytała, kiedy możemy się ponownie spotkać, chociaż nigdy jej nie widziałem. Wytrwale wysyłała mi wiadomości głosowe i próbowała nawiązać rozmowę. Nie odpowiedziałem jej i uznałem, że ten facet po prostu podał mi zły numer — opowiada Ilias.

Jak opowiada Said-Ali Abubakirow, w takich schematach mogą brać udział nawet nieletnie dziewczyny, które do końca mogą nie rozumieć istoty tego, co się dzieje. — Są to głównie młode dziewczyny, które łatwo zwabić pieniędzmi. Można im mówić wprost lub dawać aluzje. Czasami tłumaczy się: “Sprawdzamy osobę”. Dziewczyna nie musi znać całego planu, może nawet nie rozumieć, w co została wciągnięta — mówi.

Matka jednej z dziewcząt opowiedziała NIYSO, że najpierw siły bezpieczeństwa zatrzymały jej 16-letnią córkę, pobiły ją, torturowały prądem i zmusiły do przyznania się przed kamerą. Następnie, poprzez szantaż, zmusiły ją do pisania do różnych mężczyzn i prowokowania ich.

Spotkanie z policjantami

Kiedy kompromitujące materiały są już zebrane, ofiarę obserwuje się przez kilka dni, a następnie dokonuje “zatrzymania”, które jest raczej porwaniem. Ludzie w cywilnych ubraniach często bezceremonialnie wpychają mężczyzn do zwykłego samochodu i odwożą.

Ćwiczenia czeczeńskich rekrutów, Gudermes w Czeczenii, luty 2023 r.Vladimir Aleksandrov / Getty Images

Muhammed jest przekonany, że Anzor był śledzony, a siły bezpieczeństwa po prostu czekały na dogodny moment. — Wiedzieli, gdzie mieszka. Rozumiem, że do tego dnia próbowali go namierzyć, obserwowali go przez dzień lub dwa. Żona brata jeszcze przed porwaniem kilkakrotnie zauważyła ten sam samochód w pobliżu domu — mówi.

Następnego dnia po zdarzeniu, o tej samej porze, na tym samym przystanku, ludzie w cywilnych ubraniach zatrzymali studenta technikum Iliasa i zaproponowali mu, aby poszedł z nimi “na rozmowę”. Wsadzili go do swojego samochodu, pokazali legitymacje policyjne i zażądali odblokowania telefonu, w którym znaleźli wiadomości głosowe dziewczyny.

— Mówiłem, że nic nie rozumiem, ale oni jakby odgrywali spektakl, opowiadając historię o moich “związkach” z tą dziewczyną. Następnie zawieźli mnie do budynku centrum handlowego Grozny City, gdzie podprowadzili do samochodu jakąś kobietę i oświadczyli, że jest to żona ich kolegi, z którą rzekomo mieliśmy romans, i że zostaliśmy przyłapani na gorącym uczynku — opowiada Ilias.

Następnie zaczęli mi grozić: albo przekażą mnie krewnym jej męża, a oni mnie zabiją i zakopią tak, że nikt się o tym nie dowie, albo muszę podpisać dokumenty, które mi dają, a wtedy zamkną sprawę

Według danych NIYSO najczęstszym scenariuszem porwania jest inscenizacja “przyłapania na gorącym uczynku”. — Dziewczyna wysyła zdjęcia. Umówiona jest randka, on przychodzi, a tam czekają już na niego funkcjonariusze organów ścigania z gotową wersją wydarzeń: na przykład, że komunikował się z nieletnią — wyjaśnia Abubakirow.

Plan dotyczący “ochotników”

“Złapanych na gorącym uczynku” mężczyzn nie zabiera się najpierw do komendy wojskowej, ale do oddziału, gdzie proponuje się im podpisanie umowy z ministerstwem obrony. Jeśli dana osoba stawia opór, zostaje wysłana do “piwnicy”, gdzie stosuje się przemoc fizyczną i psychiczną, dopóki ofiara nie zgodzi się podpisać umowy — opowiadają aktywiści NIYSO, co potwierdza również Muhammad.

Według niego Anzor spędził ponad tydzień w piwnicy, gdzie był dosłownie torturowany. — Podłączyli mu przewody do palców i płatków usznych, podłączyli do jakiegoś ręcznego urządzenia, przypominającego mały młyn, które wytwarzało prąd. Odmówił podpisania kontraktu — wtedy ponownie rażono go prądem. Potem trzymali go w izolacji psychologicznej — opowiada Muhammad. — Wmawiali mu, że krewni tej “żony” zamierzają go zabić i że jedynym sposobem na ocalenie jest wyjazd na wojnę do Ukrainy. Przedstawiali to jako opcję pozostania w tyle. Mówili: “Jedź, pomożemy ci, nie chcemy morderstwa, chcemy ocalić ci życie”. Taka była ich rola — dobrych policjantów — relacjonuje.

Według Abubakarowa czeczeńskie siły bezpieczeństwa często żądają okupu od krewnych porwanych mężczyzn. — Każdą osobę, którą zabrali nie za jakieś rzeczywiste przestępstwo, ale tak po prostu, na przesłuchanie, mogą zacząć wykorzystywać do wymuszania okupu od krewnych. Mówią: albo wysyłamy go do Ukrainy, albo płacicie pieniądze. A co robią krewni? Zaczynają zbierać pieniądze od znajomych, gdzie tylko mogą, i płacić — opowiada. Według aktywistów grupy mogą żądać 300 tys. rubli (13 tys. zł), mogą 700 tys. (30 tys. zł).

Jednak w przypadku Anzora, jak twierdzi jego brat, siły bezpieczeństwa nie były zainteresowane pieniędzmi. Chcieli go wysłać na wojnę. Pomogły tylko kontakty dalekich krewnych i duża suma pieniędzy.

— Obecnie dla nich [sił bezpieczeństwa] ważniejsze jest wypełnienie planu rekrutacyjnego niż pobieranie okupu. Z informacji, które uzyskałem od znajomego policjanta w jednym z miast Czeczenii, wynika, że i tak zarabiają na takich ludziach: wypłaty, które przysługują żołnierzom, rejestrują na siebie. A jednocześnie rozliczają się kwotami, których wymagają od nich na Kremlu — wyjaśnia Muhammad.

“I tak podpiszesz”

Nawet posiadanie kontaktów i pieniędzy w Czeczenii nie daje obecnie immunitetu przed werbowaniem do wojny w Ukrainie. Ilias został zmuszony do podpisania kontraktu. Nie pomogły kontakty jego kuzyna, który pracował w ministerstwie spraw wewnętrznych.

— Powiedział, że nic nie może zrobić, że mogą mnie zabrać w każdej chwili i pozostaje tylko mieć nadzieję, że nie przyjdzie kolej na mnie. Ale po kilku tygodniach jednak mnie zabrali i po krótkim obozie przygotowawczym wysłali nas na “specjalną operację wojskową” — mówi.

Jak opowiadał Anzor swojemu bratu, razem z nim na komisariacie przebywało jeszcze kilka osób — takich samych “winowajców”. — Tam zauważył młodego chłopaka w wieku ok. 18 lat. I ten chłopiec zwrócił się do starszych: “Po co to wszystko znosicie? Podpiszcie kontrakt, nie ma sensu się opierać. Będą was dręczyć i i tak osiągną swój cel” — dodaje Muhammad.

Według aktywistów NIYSO regularnie otrzymują oni zgłoszenia dotyczące zmuszania do podpisywania kontraktów w Czeczenii za pomocą różnych fałszywych schematów. Jak wynika z ich szacunków, może być już mowa o tysiącach takich przypadków.

— Każdy ma swoją historię — od wypadków samochodowych po dziewczyny. Formalnej mobilizacji jakby nie ma, ale Czeczenia jest dziś jak obóz koncentracyjny z jeńcami. Nie ma czegoś takiego ani w Moskwie, ani w Permie, ani w Machaczkale — nigdzie — mówi szef ruchu.

Władimir Putin i Ramzan Kadyrow, Moskwa, maj 2025 r.ALEXANDER KAZAKOV / East News

Wojna lub ucieczka

Po podpisaniu kontraktu mężczyźni są wpisywani na listy “ochotników do służby wojskowej” i zazwyczaj odsyłani do domu, a po pewnym czasie wysyłani do Ukrainy. Tak było w przypadku Iliasa. Jednak na froncie nie przebywał długo: w czwartym miesiącu został ranny i wrócił. Nie mógł wrócić do technikum, nie znalazł też pracy. Wtedy jego kuzyn zaproponował mu pracę w ministerstwie spraw wewnętrznych, aby uniknąć ponownego wysłania na wojnę. Zamiast tego Ilias postanowił opuścić Rosję. Musa opuścił kraj, nie czekając, aż zabiorą go na front.

Do 2024 r. podjęcie pracy w ministerstwie spraw wewnętrznych lub Rosgwardii w Czeczenii oznaczało faktyczne uniknięcie wysłania do Ukrainy. Tą drogą poszedł również 29-letni Mansur, kiedy w 2023 r. otrzymał wezwanie z komendy wojskowej w miejscu zameldowania w obwodzie saratowskim. Sam mieszkał w Jejsku w Kraju Krasnodarskim, gdzie pracował jako administrator plaży nad Morzem Azowskim.

— Poradzili mi to znajomi — sami w ten sposób dostali się do Rosgwardii. Są tam różne struktury: jest pułk naftowy, są po prostu żołnierze jako oddzielna jednostka. Wszystko po to, żeby nie jechać na wojnę — wyjaśnia Mansur.

Został przyjęty i służył w oddziale operacyjnym, który był wykorzystywany do blokowania dróg. Według niego w Czeczenii nielegalną rekrutacją do wojska zajmuje się ministerstwo spraw wewnętrznych.

— Jeśli ktoś coś schrzanił — na przykład prowadził bez prawa jazdy, pił lub brał narkotyki — można było go ukarać. Z takich osób robiono żołnierzy. U nas religia zabrania picia, palenia i zażywania narkotyków. Teraz trwa wojna — i właśnie takich ludzi zmusza się do podpisania kontraktu. Wcześniej ograniczano się do kary administracyjnej, czasami dochodziło do wyroku skazującego, no albo po prostu dawano lanie i odpuszczano do domu — mówi Mansur.

Czeczeńskie prawa

Po dziewięciu miesiącach służby w Rosgwardii został przeniesiony do ministerstwa obrony, gdzie został przydzielony do pułku “Achmat-Czeczenia”. Nie widział jednak żadnego kontraktu.

— Nikt nie podpisywał kontraktu — wszystko zrobiono za nas. Jak powie starszy, tak będzie, nie ma innej opcji. W Republice Czeczeńskiej mamy swoje własne prawa — mówi. W maju 2024 r. wysłano go do ochrony granicy w obwodzie kurskim, a już w sierpniu Mansur wraz z innymi żołnierzami “Achmat-Czeczenia” i poborowymi znalazł się w ukraińskiej niewoli.

Muhammad wyjechał z Rosji wiosną 2022 r. po tym, jak wezwano go do komendy wojskowej w innym regionie. — Pierwsza myśl, jaka mi przyszła do głowy, brzmiała: może zostać? Mój ojciec miał udar. Ale potem zdałem sobie sprawę: jaki sens ma to, skoro i tak nie zostanę tutaj? W końcu prędzej czy później i tak zabiorą mnie na wojnę. Rozumiałem, że to wszystko wkrótce się nie skończy. A ja nigdy nie zamierzałem umierać za imperialne ambicje Putina — wspomina Muhammad.

Uważa, że miał szczęście: w momencie wybuchu wojny miał paszport zagraniczny z wizami i zna język angielski. Obecnie mieszka wraz z rodziną w Europie, gdzie zdobywa nowy zawód i ma nadzieję uzyskać azyl. Jednak szanse na uzyskanie międzynarodowej ochrony są niewielkie, podobnie jak w przypadku innych rosyjskich dezerterów. Muhammad otrzymał już odmowę i obecnie złożył odwołanie wraz z adwokatem. Tymczasem jego brat Anzor po tym wydarzeniu udał się na dobrowolną emigrację do innego regionu kraju. — Jeśli rodzice będą potrzebowali pomocy lub coś się wydarzy, chce być w zasięgu ręki — wyjaśnia Muhammad.

Pomimo wysokiego ryzyka przymusowego poboru do wojska w Czeczenii aktywiści NIYSO nie zachęcają do przedwczesnego opuszczania republiki, ponieważ wsparcie dla osób, które wyjechały za granicę, jest obecnie znacznie mniejsze niż wcześniej. Istnieje również ryzyko deportacji. — Ale jeśli już znalazłeś się na ich celowniku — wtedy trzeba wyjechać. Jeśli nie masz paszportu zagranicznego, to do innych regionów lub przynajmniej do krajów Wspólnoty Niepodległych Państw na podstawie paszportu wewnętrznego — mówi szef ruchu.