“Jedna rana, druga… to normalne”. Reportaż z zapomnianego frontu w Ukrainie

To część stolicy ukraińskiego obwodu zaporoskiego, która znajduje się najbliżej linii frontu. Kilka budynków zostaje uszkodzonych, wybucha pożar. Głuche odgłosy detonacji są słyszalne jeszcze wiele kilometrów dalej.

Pocisk uderza w plac zabaw między wysokimi blokami z wielkiej płyty i wyrywa krater w ziemi. Odłamki rozpryskują się we wszystkich kierunkach. Wybuch zabija 41-letniego ojca rodziny. Jego dwie córki, 17-letnia i czteroletnia, odnoszą tak poważne obrażenia, że muszą być leczone na oddziale intensywnej terapii.

Krater po uderzeniu rakiety w Zaporożu, UkrainaDie Welt

Następnego dnia w miejscu uderzenia. Oleg, 62-letni, krępy mężczyzna z łysiną, pokazuje najpierw krater, a następnie mieszkanie zmarłego. Fasada budynku jest pokryta dziurami. Mówi, że był sąsiadem ofiary. Nazywał się Dmitrij i razem z nim zawsze dbał o drzewa na otwartej przestrzeni między blokami. Teraz pozostały po nich tylko zwęglone gałęzie. Obok skrzypią wygięte metalowe podpory, które prawdopodobnie kiedyś stanowiły konstrukcję do wspinaczki.

Oleg mówi, że brakuje mu siły, aby to odbudować, i opisuje Rosjan słowami, których tłumaczka woli nie tłumaczyć. Za kraterem młodzież gra w piłkę nożną, kilka pięter wyżej starszy mężczyzna ze stoickim spokojem przybija deski w miejscu, gdzie jeszcze kilka godzin temu znajdowało się okno.

Sąsiedzi mężczyzny zabitego podczas rosyjskiego nalotu, Oleg (L) rozważa teraz przeprowadzkęDie Welt

Życie zniknęło w jednej sekundzie. Dwoje dzieci, które będą dorastać bez ojca. Kolejna zbrodnia wojenna. I po trzech i pół roku rozlewu krwi — marginalne zdarzenie w największej europejskiej wojnie lądowej od 1945 r. Niemieckie agencje informacyjne wysyłają obowiązkowe krótkie komunikaty; prawie żadne medium nie podaje ich dalej.

Zaporoże było kiedyś w dużej mierze nieznane za granicą. Dziś szóste co do wielkości miasto Ukrainy znajduje się w centrum uwagi światowej opinii publicznej. Jednak przede wszystkim jako rodzaj anonimowego przedmiotu negocjacji. Kiedy w Waszyngtonie, Brukseli czy Berlinie, w talk-showach, pubach i komentarzach dyskutuje się o wymianie “terytoriów za pokój”, chodzi o terytoria takie jak to. O industrialne ośrodki w szarym sowieckim stylu, które z zagranicy mogą sprawiać wrażenie takich, które można poświęcić — [ich utrzymaie to] cena zbyt wysoka za kontynuację codziennego rozlewu krwi.

Widok na Zaporoże, w tle huta ZaporożstalDie Welt

Trzy czwarte obwodu zaporoskiego jest okupowane przez Rosję. Putin rości sobie również prawa do ostatniej kontrolowanej przez Ukrainę części, w której znajduje się stolica obwodu. We wrześniu 2022 r. dokonał aneksji Zaporoża wraz z obwodami chersońskim, donieckim i ługańskim. Prawie całkowicie okupowany jest tylko Ługańsk. Rząd ukraiński kategorycznie odrzuca cesje terytorialne.

“Wyścig” na zabicie

W południe po śmiertelnym nalocie: administracja regionalna Zaporoża, brutalistyczny blok z czasów radzieckich w centrum miasta. Niektóre okna zostały rozbite przez falę uderzeniową wybuchu, a ramy przybite sklejką. Inne są chronione workami z piaskiem. W środku Iwan Fiodorow, gubernator obwodu zaporoskiego, wchodzi do sali konferencyjnej i bez mrugnięcia okiem przedstawia się, podając rękę. Jest lekko spóźniony, po atakach ma jeszcze więcej pracy niż dotychczas.

Iwan Fiodorow, gubernator częściowo okupowanego przez Rosję obwodu zaporoskiegoDie Welt

Fiodorow mówi łagodnym głosem, ale prawie nigdy nie przerywa przenikliwego kontaktu wzrokowego. — To oczywiście trudna sytuacja — mówi o ciągłych nalotach.

Rakiety, pociski manewrujące i drony dalekiego zasięgu mogą dotrzeć do każdego miejsca w Ukrainie. Jednak w przeciwieństwie do Kijowa czy Lwowa, tutaj, w pobliżu linii frontu, dodatkowe zagrożenie stanowią broń o mniejszym zasięgu. Na przykład bomby szybujące o masie około 500 kg, zrzucane z samolotów, lub niektóre systemy artyleryjskie, takie jak wielokrotna wyrzutnia rakietowa, która ostrzelała obszar mieszkalny.

Również sterowane kamerą drony FPV (First-Person-View, ang. widok z pierwszej osoby), które powodują ogromne straty w ludziach i sprzęcie po obu stronach pola bitwy, mogą obecnie dotrzeć do południowych dzielnic miasta. Sam w sobie zasięg małych samolotów kamikaze nie jest zazwyczaj wystarczająco duży. Jednak obecnie są one transportowane przez większe systemy nośne bliżej miasta i stamtąd wystrzeliwane w powietrze, wyjaśnia Fedorow: — To tak, jakby duży dron w locie rodził śmiercionośnego “małego drona”.

Fedorow twierdzi, że konsultuje się z wojskiem, jak zamknąć przestrzeń powietrzną nad Zaporożem dla tego typu dronów. — I jestem przekonany, że uda nam się to w ciągu kilku tygodni — mówi. Przynajmniej na jakiś czas. Dopóki Rosjanie nie wymyślą czegoś nowego. Bo to jest po po prostu “wyścig” na zabicie.

Mieszkańcy uszkodzonego domu patrzą na miejsce, w które poprzedniej nocy uderzyła rosyjska rakietaDie Welt

W tym roku Rosjanie przeprowadzili już ponad sto ataków powietrznych na Zaporoże. Część zajęć szkolnych odbywa się pod ziemią. Fedorow nie rozumie apeli o znalezienie rozwiązania negocjacyjnego, płynących np. ze strony niektórych niemieckich polityków, biorąc pod uwagę charakter tego wroga. — To jest po prostu nie do uwierzenia — mówi. — My walczymy, a ktoś mówi: przestańcie. Jak tak można?.

Porozumienia z Rosją nigdy nie byłyby trwałe. — Jeśli teraz zamrozimy front, możemy liczyć dni do momentu, gdy Rosjanie rozpoczną nową inwazję — mówi. Najlepszym sposobem obrony przed terrorem z powietrza jest odpędzenie Rosjan jak najdalej, dodaje Fedorow. Zawsze mówi tylko o “tymczasowo okupowanych” terytoriach.

Fedorow wie, co oznacza okupacja. W marcu 2022 r., gdy był wówczas merem zdobytego Melitopola, rosyjscy żołnierze założyli mu worek na głowę i porwali go. Po kilku dniach został uwolniony w ramach wymiany więźniów. Odmawiając współpracy z okupantami, Fedorow zgromadził kapitał moralny.

Dzisiaj niektórzy uważają, że 37-latek ma przed sobą wielką karierę w ukraińskiej polityce. Najpierw jednak musi chronić mieszkańców swojego obwodu — w samym mieście Zaporoże jest ich 700 tys., z czego 200 tys. to przesiedleńcy z okupowanych terytoriów. Stamtąd dochodzą złe wieści. Są kolejnym powodem, dla którego Fedorow nie chce “po prostu” wymienić terytorium Ukrainy na zawieszenie broni.

Problem: preferowane przez niego rozwiązanie militarne wydaje się obecnie nierealne. Front się przesuwa, ale w złym kierunku.

Linia kontaktowa przebiega zaledwie około 25 k, na południe od przedmieść. W tym regionie armia ukraińska próbowała w 2023 r. podczas letniej ofensywy zrobić to, czego domaga się Fedorow: wyprzeć Rosjan z okupowanych terytoriów. Jednak na ogromnych polach minowych ukraińskie natarcia zatrzymały się już po kilku kilometrach, ponosząc wysokie straty.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Od kilku tygodni Rosjanie posuwają się naprzód w pobliżu Zaporoża

Następnie front nie przesuwał się ani do przodu, ani do tyłu przez prawie dwa lata — i ze względu na wielkie bitwy, zwłaszcza w obwodzie donieckim, zniknął z pola widzenia. Jednak od początku lata rosyjskie siły zbrojne ponownie wzmacniają swoje oddziały w pobliżu miasta. Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski ostrzegł niedawno przed ofensywą na Zaporoże. Również Fedorow mówi o “coraz większych siłach”, które Rosjanie wysyłają do walki. Jak dotąd nie dotarli jednak tak daleko, jak planowali.

W rzeczywistości Rosjanom prawdopodobnie brakuje siły, aby zdobyć miasto tej wielkości. Ale posuwają się naprzód: kilkaset metrów tu, kilometr tam.

Co oznacza zwiększona presja na miejscu, można zaobserwować w centrum miasta. Publiczny szpital, rustykalna budowla z lat 30.: przed drzwiami stoi karetka pogotowia, najwyraźniej podarowana przez Niemcy. Być może jedyną zaletą bycia tak blisko walk jest to, że ranni żołnierze mogą być szybko przenoszeni z frontu do wydajnego systemu opieki medycznej w dużym mieście.

Jednym z tych żołnierzy jest 49-letni Wołodymyr: wysoki, szczupły mężczyzna z Kijowa, który emanuje spokojem. Opowiada, że około tydzień temu został ranny pod Zaporożem. Po raz drugi, odkąd w 2022 r. został powołany do służby jako rezerwista. Kiedy dron FPV uderzył w pobliżu jego pozycji, około 500 m od Rosjan, doznał między innymi oparzeń.

Nic poważnego, mówi Wołodymyr beznamiętnie. — To normalne. Jedna rana, potem kolejna — taka jest wojna — zauważa. Za kilka dni chce wrócić na front. On również odczuwa presję ze strony Rosjan. Jak dotąd udało się ich jednak skutecznie powstrzymać.

Ukraiński żołnierz Wołodymyr ranny podczas walk w obwodzie zaporoskimDie Welt

Rosjanie chcieli zniszczyć Ukraińców, zburzyć ich miasta, aby łatwiej było ich podporządkować, uważa żołnierz piechoty. Widać to na przykładzie ataków takich jak uderzenie rakiety w plac zabaw: — Wtedy nie ma się gdzie ukryć. Wtedy łatwiej jest też zająć miasto — zauważa.

On również nie wierzy w szybkie zawarcie pokoju. — Każdy Ukrainiec, który chce wrócić z zagranicy, powinien to zrobić teraz. I pomóc w odbudowie gospodarki i obrony — dodaje. Podtekstem jest oczywiście to, że w przeciwnym razie może kiedyś nie być już Ukrainy, do której można by wrócić.

Jeśli pominąć zniszczone budynki, nawet w Zaporożu na pierwszy rzut oka życie toczy się zupełnie normalnie, jak w każdym dużym mieście: przy dobrej pogodzie pary siedzą na zewnątrz pizzerii, chichoczą i piją Aperol. Na brzegu Dniepru młodzież podziwia zachód słońca, a mężczyzna wiosłuje po rzece. Administracja funkcjonuje, podobnie jak transport publiczny.

Jest to paradoksalna równowaga między normalnością a terrorem. Jakby nad miastem wisiał niewidzialny miecz Damoklesa, który w każdej chwili może spaść. W zależności od użytego systemu uzbrojenia, między alarmem powietrznym a uderzeniem mija tylko około 40 sekund. Mimo to wiele osób ignoruje syreny — “bo inaczej można oszaleć” — opowiada jedna z mieszkanek. Psychologiczne skutki ciągłego stresu są dobrze zbadane, ale w Zaporożu nie ma czasu na martwienie się o przyszłość.

Za to ważną rolę odgrywa przeszłość: miasto jest uważane za kolebkę Kozaków, półkoczowniczych ludów jeździeckich, które najpóźniej w XVII w. umieściły Ukrainę na mentalnych mapach Europejczyków. Znacznie później, gdy w połowie pierwszej dekady XXI wi. Kreml podsycał i wykorzystywał napięcia wewnątrz Ukrainy, mieszkańcy Zaporoża sprzeciwiali się rosyjskim próbom wywierania wpływu. Przejęcie kontroli nad tym regionem miałoby dla Putina znaczenie propagandowe.

Niski poziom wody w Dnieprze w Zaporożu – konsekwencja wysadzenia przez Rosjan tamy w Nowej Kachowce latem 2023 r.Die Welt

Jak więc będzie dalej? Zaporoże próbuje przystosować się do stanu wyjątkowego. Nie tylko rosyjska armia stoi u bram miasta i nieustannie przeprowadza naloty. Dniepr w Zaporożu ma bardzo niski poziom wody od czasu wysadzenia przez Rosję w lecie 2023 r. tamy w Nowej Kachowce położonej dalej na południu, co miało katastrofalne skutki dla środowiska. W tym samym kierunku, w Enerhodarze, znajduje się największa elektrownia jądrowa w Europie. Jest ona okupowana przez Rosjan, wielokrotnie wybuchały tam pożary o niejasnej przyczynie — ta sytuacja może doprowadzić do katastrofy, która miałaby tragiczne skutki nie tylko tutaj, ale w całej Europie. Okolica jest więc beczką prochu.

A ludzie? Dla Wołodymyra pobyt w szpitalu jest “krótką przerwą”, uważa za swój obowiązek jak najszybszy powrót na front. Gubernator Fedorow chce więcej zasobów, aby przepędzić Rosjan do morza i chronić swój obwód przed atakami, takimi jak ten z poprzedniego dnia. Oleg, sąsiad zabitego ojca rodziny, chciałby się wyprowadzić w bezpieczniejsze miejsce — Ale gdzie takie miejsce istnieje? — pyta retorycznie. Nawet w Polsce niedawno pojawiły się rosyjskie drony.

— Dajcie nam po prostu taurusy — mówi i gorzko żartuje: — W razie potrzeby zestrzelimy to dziadostwo z naszych balkonów. Wygląda jednak na to, że kanclerz Friedrich Merz również nie dostarczy Ukrainie pocisków manewrujących. Kreml z kolei nie zrezygnuje z planów podbicia jak największej części Ukrainy. Na razie mieszkańcom Zaporoża pozostaje więc tylko to, co robią od trzech i pół roku: próbować przetrwać kolejny dzień.

Redaktor wiadomości “Die We;t” Florian Saedler relacjonuje obecnie z Ukrainy o wojnie Rosji przeciwko temu krajowi.