Nowy układ sił na świecie. Decydująca bitwa rozegra się na froncie AI

Rozwój platform

Od pierwszego iPhone’a w 2007 r. do boomu na ChatGPT w latach 2023-2024 technologia przeniknęła niemal do wszystkich codziennych czynności, co wywołało cztery długofalowe zmiany.

Zmiana nr 1: obecność fizyczna na obecność online

Dorośli mieszkańcy Zachodu spędzają obecnie 6,5 godziny dziennie, korzystając z urządzeń podłączonych do Internetu. Modele pracy zdalnej i hybrydowej – znormalizowane przez pandemię COVID-19 – stały się status quo. Ponad 50 krajów wydaje wizy dla cyfrowych nomadów, a firma GitLab zajmująca się tworzeniem oprogramowania prowadzi działalność z 2000 pracownikami w 70 jurysdykcjach, nie posiadając żadnej siedziby.

Zmiana nr 2: przejście od przemysłu do usług

Ekonomiczną konsekwencją trendu online było przyspieszenie przejścia od gospodarki przemysłowej do gospodarki opartej na usługach. Miasta takie jak Nowy Jork, San Francisco, Londyn i Tel Awiw zapełniły się ofertami pracy w branży oprogramowania, podczas gdy Detroit, Cleveland i Sunderland obserwowały zamykanie swoich fabryk. Usługi generują obecnie około 80 proc. wartości dodanej w Stanach Zjednoczonych, 78 proc. w Wielkiej Brytanii i 70 proc. w Niemczech, w porównaniu z zaledwie 60 proc. w tych krajach w 1990 r. Co za tym idzie, w tym samym kierunku przemigrowały talenty, dochody podatkowe i uwaga polityczna.

Zmiana nr 3: wartości konserwatywne ustępujące liberalnym

Kultura platformowa premiuje autoprezentację i wybór, legitymizując płynną tożsamość płciową i społeczną. Platformy takie jak Tumblr, Reddit i Discord obniżyły koszty tworzenia sieci wokół tożsamości, orientacji seksualnej i stylu życia oraz ułatwiły znalezienie osób o podobnych poglądach, mobilizację zwolenników i upowszechnianie norm sprzyjających indywidualnej autonomii i różnorodności.

Zmiana nr 4: lojalność narodowa ustępująca lojalności globalnej

W cyfrowym i hiperpołączonym świecie granice państwowe stały się znacznie mniej istotne. Zespoły projektowe obejmują obecnie różne strefy czasowe, a wizy dla cyfrowych nomadów stały się powszechne – pracownicy zdalni znajdują się w krajach od Hiszpanii i Portugalii po Zjednoczone Emiraty Arabskie i Nową Zelandię. Bitcoin i stablecoiny stanowią wyzwanie dla państwowego monopolu na pieniądz fiducjarny [waluta, która nie bazuje na dobrach materialnych, jak np. złoto, tylko na zaufaniu do emitującego ją organu], a Worldcoin wykorzystuje skanowanie tęczówki oka za pomocą urządzenia o nazwie The Orb [ang. kula], do stworzenia globalnego systemu identyfikacji, który pewnego dnia może zastąpić paszporty.

Trendy te przyniosły korzyści osobom fizycznym, konsumentom i akcjonariuszom, ale również podsyciły niechęć tych, którzy czuli się przegranymi tych przemian – z malejącymi możliwościami ekonomicznymi i celebrowanymi wartościami, które nie odpowiadały ich własnym.

Kiedy gniew staje się siłą wyborczą

Sondaż exit poll przeprowadzony w listopadzie 2024 r. wykazał, że dwie trzecie białych amerykańskich wyborców bez wyższego wykształcenia – grupa, która kiedyś miała zapewnione wynagrodzenie związkowe w zakładach produkcyjnych – poparło Trumpa w wyborach prezydenckich. W grupach fokusowych jako dowód na to, że “system” jest sfałszowany, wskazywali “elity z Doliny Krzemowej” i algorytmiczne redukcje zatrudnienia. Prezydent Trump obiecał przywrócić amerykańskie miejsca pracy, zablokować imigrację i przywrócić “dwie płcie oraz dwie toalety”. Wystarczająca liczba osób uwierzyła mu, aby zapewnić mu 312 głosów elektorskich.

Następnie 20 stycznia dyrektorzy generalni firm Apple, Google, Meta, Microsoft, Amazon i Tesla zasiedli w pierwszym rzędzie podczas drugiej inauguracji prezydenta Trumpa. Ta migawka przekazała jasny komunikat: Dolina Krzemowa uklękła.

Od lewej: Mark Zuckerberg, Lauren Sanchez, Jeff Bezos, Sundar Pichai i Elon Musk podczas inauguracji Donalda Trumpa w Rotundzie Kapitolu Stanów Zjednoczonych 20 stycznia 2025 r.POOL / GETTY IMAGES NORTH AMERICA / Getty Images via AFP / AFP

Nastąpiło podporządkowanie. Wiele firm technologicznych szybko wycofało lub zrezygnowało ze swoich polityk dotyczących różnorodności, równości i integracji (DEI) po objęciu urzędu przez prezydenta Trumpa. Alphabet usunął cele dotyczące różnorodności personelu, Meta odłożyła na półkę fundusz na rzecz równości rasowej o wartości 150 mln dol. [640 mln zł], IBM zastąpiło “kwoty rasowe” zobowiązaniem dotyczącym “weteranów i umiejętności”. Wszystkie te działania zostały wywołane przez rozporządzenia wykonawcze, które uzależniały kontrakty federalne od wyeliminowania polityk DEI.

Dwa monopole państwa

Prezydent Trump poszedł jednak dalej, aby wykorzystać dwie dźwignie przynależne władzy państwowej, dla których korporacje nigdy nie będą w stanie mieć swojego odpowiednika: politykę handlową i uprawnienia organów ścigania.

Jeden post [Donalda Trumpa] w mediach społecznościowych obwieszczający wprowadzenie 10-procentowej taryfy celnej oraz cła dla Chin sięgające nawet 145 proc. sprawił, że produkcja iPhone’ów montowanych w Chinach przez Apple nagle stała się droższa o miliardy dolarów, a Walmart ostrzegł klientów, że przy kasie mogą zapłacić osiem proc. więcej.

W międzyczasie amerykański prezydent równie agresywnie wykorzystał monopol państwa w zakresie egzekwowania prawa. Amerykańskie służby imigracyjne i celne (ICE) odnotowały ponad 150 tys. aresztowań w ciągu pierwszych 100 dni po rozszerzeniu przepisów dotyczących przyspieszonego wydalania [nieudokumentowanych migrantów] na cały kraj, co stanowiło ostry kontrast w stosunku do nieco ponad 6000 aresztowań dokonanych przez ICE w ciągu pierwszych 100 dni kadencji prezydenta Joego Bidena. Trump rozważał nawet głośno deportację wybranych obywateli USA za “zdradziecką zmowę technologiczną”.

Sklep należący do sieci hipermarketów Walmart, Los Angeles, Kalifornia, USA, 14 maja 2025 r.Allison Dinner / PAP

Partia Amerykańska Muska: przełomowa siła czy drobiazg?

W pierwszych miesiącach 2025 r. wydawało się, że istnieje pomost między światem technologii a administracją Trumpa w postaci partnerstwa z Elonem Muskiem. Inicjatywa Departamentu Efektywności Rządowej (DOGE) obiecywała nawet wprowadzenie efektywności technologicznej do biurokracji rządowej i wyglądało na to, że władza przyciąga władzę. Jednak ten miesiąc miodowy nie trwał długo. Po tym, jak Musk skrytykował “Wielką, piękną ustawę”, nazywając ją “obrzydliwą i ohydą”, Trump ripostował, mówiąc: “Być może nadszedł czas, aby wrócił tam, skąd przyszedł”. Szef Tesli przekonał się, że partnerstwo z władzą opiera się na posłuszeństwie.

Na początku lipca nastąpił kolejny zwrot akcji: Musk ogłosił powstanie trzeciej siły – Partii Amerykańskiej – określając ją jako dom dla “80 proc. środka [wyborców]”. Zamiast przekazywać pieniądze komitetom politycznym, zamierzał przekształcić kapitał sieciowy – 224 mln obserwujących na X, miliony właścicieli i fanów Tesli oraz miliony osób oglądających transmisje internetowe SpaceX – w głosy. Jak dotąd nic nie wskazuje na to, aby partia ta kiedykolwiek znalazła się na kartach do głosowania w USA.

Prezydent USA Donald Trump (P) i CEO Tesli, SpaceX i X Elon Musk w Gabinecie Owalnym Białego Domu w Waszyngtonie, DC, USA, 30 maja 2025 r.Francis Chung – Pool via CNP / PAP

Front AI: kolejne pole bitwy w walce o władzę

Jeśli cła i regulacje dotyczące mediów społecznościowych były początkowymi potyczkami w walce między państwem a branżą technologiczną, to decydująca bitwa rozegra się prawie na pewno wokół sztucznej inteligencji. Generatywne modele sztucznej inteligencji już teraz grożą zakłóceniem funkcjonowania całych branż i zawodów; wielu badaczy otwarcie mówi o ewentualnym powstaniu sztucznej inteligencji ogólnej (AGI) – systemu, który może przewyższyć ludzi w większości zadań. Nigdy nie opracowano czegoś tak potężnego, a tym bardziej prawie wyłącznie na prywatnych kampusach finansowanych z kapitału venture.

Obecnie najnowocześniejsze modele sztucznej inteligencji znajdują się w rękach gigantów technologicznych: OpenAI, Google DeepMind, Anthropic, Meta i kilku chińskich laboratoriów, które trenują modele na klastrach dziesiątek tysięcy procesorów graficznych (GPU). Łatwo jednak wyobrazić sobie moment, w którym przyszłe ChatGPT-8 lub Gemini Ultra-2 zostaną uznane za zbyt strategiczne, aby pozostać aktywami korporacyjnymi.

W Waszyngtonie już słychać głosy, że podmiot zdolny do kierowania rynkami, powodowania wzrostu bezrobocia i łamania szyfrów powinien podlegać kontroli państwowej, podobnie jak reaktory jądrowe czy bombowce stealth. W zeszłym tygodniu administracja Trumpa zgodziła się przejąć 10-procentowy udział w producencie czipów Intel. Argumenty są gotowe: bezpieczeństwo narodowe, ochrona miejsc pracy, prywatność i uczciwość wyborów.

Jeśli amerykańska administracja zagrozi wprowadzeniem systemu przymusowych licencji, inne stolice mogą pójść w jej ślady. Bruksela nazwałaby to “cyfrową suwerennością”, a Pekin mógłby włączyć kluczowe laboratoria do państwowych gigantów. Nawet średniej wielkości mocarstwa, takie jak Izrael czy Singapur, mogą zażądać złotej akcji w każdym modelu opartym na danych krajowych. Niezależnie od tego, czy chodzi o pełną nacjonalizację, czy tylko nałożenie licencji eksportowych i mandatów kill-switch [możliwości natychmiastowego i całkowitego wyłączenia usługi lub tehcnologii], kwestia równowagi sił staje się coraz bardziej paląca: kto kontroluje kod źródłowy, który pewnego dnia może kontrolować wszystko inne?

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Możliwe scenariusze rozwoju sytuacji

Możliwe są trzy scenariusze, przy czym pierwszy z nich – rządy i giganci technologiczni pozostający w dużej mierze w swoich domenach – jest bardziej prawdopodobny. Niemniej jednak dwa pozostałe rozwiązania nie są już marginalne. Mogą one wywołać się nawzajem, a biorąc pod uwagę cła prezydenta Trumpa i pomysł Muska, pierwsze strzały mogły zostać już oddane.

Bardziej prawdopodobny: współistnienie i równowaga sił

Giganci technologiczni pozostają w sferze komercyjnej, rządy krajowe pozostają w sferze politycznej, a obie strony zachowują ostrożną równowagę. Ustawodawcy nakładają ograniczenia – przepisy dotyczące prywatności w stylu RODO czy zmiany w kontroli eksportu – podczas gdy liderzy technologiczni ograniczają swoje zaangażowanie w proces polityczny do darowizn i lobbingu. Cła są dotkliwe, ale nie niszczą przedsiębiorstw, a modele sztucznej inteligencji pozostają własnością intelektualną przedsiębiorstw pod nadzorem rządowym. Nadal przynosi to korzyści konsumentom w postaci innowacji, a politykom zapewnia sukcesy, które trafiają na pierwsze strony gazet.

Możliwy: państwo kontratakuje

Zaniepokojone destrukcyjną siłą sztucznej inteligencji – lub kolejnym kryzysem w mediach społecznościowych – rządy ogłaszają technologię AI “aktywem strategicznym”. Waszyngton może powołać się na ustawę o produkcji obronnej, aby przejąć udziały w wiodących laboratoriach, a nawet je znacjonalizować, Bruksela i Pekin kopiują ten scenariusz. Czipy i zbiory danych podlegają licencjom eksportowym, prywatne budżety na badania i rozwój są włączane do programów sektora publicznego. Dolina Krzemowa walczy w sądzie, ale ostatecznie traci autonomię, stając się wykonawcą państwowym.

Możliwy: technologia wkracza do polityki

W obliczu represyjnych przepisów lub po prostu ośmieleni precedensem Elona Muska, jeden lub więcej gigantów technologicznych zakłada lub finansuje pełnoprawne partie polityczne. Wykorzystując nieograniczone środki finansowe, wszechobecne kanały komunikacji i szczegółowe dane o wyborcach, zdobywają mandaty – być może nawet departamenty i ministerstwa – burząc stary cykl zbierania funduszy i lobbingu. Rząd staje się nową jednostką biznesową, a regulacje zamieniają się w samoregulację. Reakcja może być równie dramatyczna: rozbicie monopoli lub zmiany w konstytucji mające na celu ograniczenie kandydatur korporacyjnych.