Brazylia: Jak wygląda codzienność w fawelach? Ekspert wyjaśnia

Dopiero później zrozumiałem, że “kto miał wiedzieć, ten przejechał obok i zanotował sobie moją twarz”. I od tego momentu mogłem funkcjonować tam zupełnie swobodnie. Już nie było mowy o tym, że czegoś nie wolno, po prostu informacja poszła w obieg: jesteśmy z tym konkretnym człowiekiem, jesteśmy jakimiś “wariackimi Europejczykami” i nie stanowimy zagrożenia.

Od tej pory mogłem tam żyć, w tym świecie, w którym obecność karabinów jest czymś normalnym, jak u nas widok policjanta z bronią. W świecie, gdzie na targu sprzedaje się crack, pochodną kokainy, tanią i powszechną. Nikogo to tam nie dziwi.

Jakich reguł tam panujących musiał się pan nauczyć?

Najważniejsza: zawsze trzeba iść z kimś z wewnątrz. Bez tego się nie da. To absolutna konieczność. Są też drobne rzeczy, jak na przykład nie wchodzić w okularach przeciwsłonecznych, bo to symbol policjanta, od razu budzi niepokój. No i oczywiście: nie wyciągać telefonu, nie nagrywać, nie robić zdjęć, bo nie wiemy, kogo przypadkiem uchwycimy.

Zastanawiam się, jak wyglądał kontakt z osobami mieszkającymi w fawelach. Czy oni, wiedząc, że jest Pan badaczem, chętnie opowiadali o swoim życiu, czy może czuli jakiś dystans, obawę? W końcu to jednak dość zamknięte społeczności i nawet jak rozmawia się z jedną osobą, to nigdy nie wiadomo, kto jeszcze słucha.

Powiem tak: chętnie nie opowiadali, ale też nie było z ich strony jakiegoś specjalnego oporu czy krygowania się. Trzeba jednak pamiętać, że rozmowy w Brazylii wyglądają trochę inaczej. To jest pewna umiejętność, cecha narodowa. Wystarczy spojrzeć na gazety, na to, jak Brazylijczycy się wypowiadają, tam wszystko dzieje się z “mrugnięciem oka”. Oni sugerują, dają znaki, ale rzadko mówią coś otwarcie i wprost.

Jeśli chodzi o rozmowy dotyczące poważniejszych spraw, to nigdy nie zadawałbym pytań wprost. To by natychmiast zakończyło rozmowę i prawdopodobnie zamknęłoby mi drogę do powrotu w to miejsce. To nie są tematy, które się porusza. To się po prostu wie, to się czuje. Nie można zapytać: “kto tu rządzi?” albo “dlaczego godzicie się na to, co się tu dzieje?” — to pytania, które w tamtym kontekście byłyby szaleństwem. Ludzie by się z nich wyślizgnęli, tak jak to mają w zwyczaju. Potrafią rozmawiać bardzo dyplomatycznie: mówić długo, a jednocześnie nie przekazać nic konkretnego.

Miał Pan kiedyś sytuację, w której pomyślał Pan: “coś tu nie gra, może być niebezpiecznie”?

Zawsze jest coś takiego z tyłu głowy. Nie wiem, na ile ten lęk jest realny, a na ile to tylko emocjonalna reakcja, ale nigdy nie czułem się tam w stu procentach bezpieczny. Mimo że opowiadam o tym racjonalnym językiem, to emocjonalnie wiem, że to nie jest moje miejsce. I to uczucie towarzyszy mi za każdym razem. Choć nigdy nie stała mi się żadna krzywda.

Zdarzało mi się natomiast, że celowano do mnie z broni. Raz robił to policjant, a raz gangster. Ale nie było w tym złych intencji. To nie było “zaraz cię zastrzelimy”, tylko forma identyfikacji, taki komunikat: “Stój. Przedstaw się”. Dopóki nie zrobi się jakiegoś gwałtownego ruchu, dopóty nic się nie stanie. To dla nas wygląda drastycznie, ale tam to po prostu procedura, coś normalnego.

Policjanci w faweli Maré w Rio de JaneiroCarl de Souza / AFP

Dla nas, jeśli już policjant wyciąga broń, to znaczy, że doszło do jakiejś ostateczności. W Brazylii to raczej codzienność.

Tak, tam policja często porusza się z bronią na wierzchu, i to właśnie jest tym bardziej szokujące. Nieważne, że policjant jest w mundurze. Sam fakt, że niesie ze sobą taką broń, ma wydźwięk ostentacyjny. To jest pewien sposób dominacji, który działa deprecjonująco na osobę, która znajdzie się w takiej sytuacji.

Tym bardziej że tamtejsze służby są bardziej nastawione na działania agresywne. Mają silnych przeciwników, więc sami też działają siłowo.

Dokładnie. I to jest kolejny temat, który trzeba poruszyć: przemoc policyjna wobec mieszkańców faweli. To zjawisko było wielokrotnie dokumentowane: policjant, wchodząc na teren faweli, często najpierw strzela, potem pyta. Zdarza się, że po takim incydencie ofierze podrzuca się broń, a w mediach opisuje się ją jako “bandytę”. Tymczasem nierzadko są to ludzie, którzy nie mieli absolutnie nic wspólnego z gangiem.

Przemoc policyjna to również forma przemocy systemowej. Kiedy mówimy o przemocy w Brazylii, nie możemy się ograniczać do gangów. Jest kilka podmiotów, które dysponują przemocą, policja jest jednym z nich. I niestety także ją generuje.

Batalion Operacji Specjalnych Policji. Jest to elitarna jednostka działająca w Rio de JaneiroANDRE COELHO / PAP

Kiedy myślimy o fawelach, pierwsze skojarzenia, które przychodzą nam do głowy, to bieda i przemoc. Czy taki obraz jest prawdziwy, czy to jednak tylko stereotyp?

To jest stereotyp. Sam kiedyś miałem podobne wyobrażenie, zresztą większość brazylijskiej klasy średniej też tak postrzega fawele. W mediach często pokazuje się je właśnie jako miejsca ubóstwa i przemocy. Ale kiedy naprawdę wejdzie się do faweli, okazuje się, że sytuacja jest dużo bardziej złożona. Widzimy tam bardzo zróżnicowane warunki społeczno-materialne. Są osoby, które można spokojnie zaliczyć do klasy średniej. Z zewnątrz ich domy mogą wyglądać skromnie, ale w środku bywają normalnie umeblowane i nie różnią się znacząco od naszych.

Nie można więc jednoznacznie utożsamiać faweli z biedą. Są fawele uboższe, są też bogatsze, ale żadna z nich nie jest jednolita wewnętrznie.

Jeśli chodzi o przemoc, fawela przede wszystkim “produkuje” przemoc na zewnątrz, a nie do wewnątrz. To trochę jak oko cyklonu: wokół panuje chaos, ale w środku jest spokój. To terytorium, z którego przestępcze organizacje prowadzą swój “biznes”. A biznes nie lubi chaosu i nieprzewidywalności, więc wewnątrz musi panować porządek. Oczywiście, ten spokój dotyczy mieszkańców faweli, nie ludzi z zewnątrz. Osoba z zewnątrz może się spotkać z przemocą, jak najbardziej. Przemoc może wybuchnąć również, gdy na teren faweli ostrzy sobie zęby konkurencyjna grupa przestępcza. Wtedy dochodzi do regularnej bitwy. W zależności od geografii danego miejsca, może to nie zdarzyć się nigdy (izolowane, zwarte fawele), a może zdarzać się dość często (kompleksy fawel rozsianych po dużych terytoriach).

Czyli to jest spokój dla tych, którzy żyją dobrze z przestępczymi organizacjami. Gdyby ktoś miał z nimi konflikt, to musiałby się szybko wyprowadzić albo sprawy mogłyby się potoczyć dla niego bardzo źle.

Dokładnie. To forma akomodacji. Tam nie da się “żyć źle” z tymi grupami. Nie ma ludzi, którzy otwarcie się im sprzeciwiają. Żeby to zrozumieć, trzeba spojrzeć szerzej na brazylijskie społeczeństwo jako całość. To społeczeństwo, które od czasu kolonizacji funkcjonuje w bardzo hierarchicznej strukturze. Władza jest tam postrzegana w sposób wertykalny: jeśli się pojawia, to się jej podporządkowujemy. To zupełnie inna mentalność niż nasza.

Oczywiście, te grupy dysponują środkami przemocy, ale to nie one są głównym powodem podporządkowania. To raczej kwestia społecznego przyzwyczajenia do silnej, pionowej władzy i akceptacji faktu, że taka jest rzeczywistość. Gdyby ktoś się sprzeciwił, musiałby z faweli po prostu zniknąć. Może nie od razu spotkałaby go przemoc, ale musiałby uciekać.

Zapytam o korzenie faweli. Skąd one się wzięły? Dlaczego tak bardzo się rozrosły właściwie w całej Brazylii?

Każde większe miasto w Brazylii ma swoje fawele. Ich geneza może się różnić. W najbardziej uprzemysłowionych regionach Brazylii fawela to zjawisko sięgające początków XX w. — mniej więcej w jego pierwszych dekadach, z lekkim przesunięciem wstecz.

Fawele powstały głównie z braku polityki mieszkaniowej w bardzo szybko rozrastających się miastach, które nie radziły sobie z falami migracji wewnętrznych i zewnętrznych. Te migracje miały różne przyczyny.

Dzieci bawiące się faweli Maré w Rio de JaneiroAA/ABACA / PAP

Jakie?

Pierwszym powodem była ucieczka ludzi, głównie z północnego wschodu Brazylii, przed skutkami klęsk żywiołowych, takich jak susze czy powodzie. To region biedny, rolniczy, który po zniesieniu niewolnictwa nie potrafił się odnaleźć w nowej rzeczywistości. Ludzie nie wiedzieli, co ze sobą zrobić. W Brazylii istnieje nawet powiedzenie, że najszczęśliwszym dniem było ogłoszenie “Lei Áurea” — ustawy znoszącej niewolnictwo, a najsmutniejszym — dzień następny, kiedy wyzwoleni niewolnicy zostali bez środków do życia. W efekcie tworzyły się dziwne społeczności, często skupione wokół samozwańczych proroków czy przywódców religijnych — zjawiska przypominające realizm magiczny. Rządy republikańskie brutalnie tłumiły te ruchy. Najbardziej znana masakra to tzw. masakra w Canudos, która również ma związek z historią faweli.

Ci ludzie, zdesperowani, zaczęli migrować do miast — z powodu warunków klimatycznych, braku perspektyw i ogólnego chaosu. W tym samym czasie rozwijał się przemysł, szczególnie od lat 20. XX w., który potrzebował rąk do pracy.

A drugi powód migracji?

Druga fala migracji to migracja europejska. Po głodzie i trudnej sytuacji w Europie w połowie XIX w. wielu Europejczyków (m.in. Włosi, Niemcy, a także Polacy) zaczęło przyjeżdżać do Brazylii. Co ciekawe, najstarsze fawele wcale nie były “czarne”, często zamieszkiwali je biali imigranci. W tych fawelach nadal można spotkać nazwiska włoskie, niemieckie czy polskie.

Ci ludzie, zarówno migranci z Brazylii, jak i z Europy, przyjeżdżali do dużych miast w poszukiwaniu pracy. Ale miasta nie były na to przygotowane. Nie było mieszkań, nie było planowania urbanistycznego. Zaczęły powstawać fabryki, zwłaszcza po dojściu do władzy Getúlio Vargasa i obaleniu tzw. Starej Republiki. Rozpoczął się intensywny proces industrializacji, szczególnie w Rio de Janeiro.

I wtedy pojawił się paradoks — bardzo dużo pracy, ale brak mieszkań. Pojawiło się zjawisko “zatrudnionych bezdomnych” — ludzi z pensjami i możliwościami utrzymania się, ale bez miejsca do życia.

Ówczesna elita Rio de Janeiro zaczęła sugerować, by tych ludzi osiedlać blisko fabryk. W Rio były wzgórza, które nikogo wcześniej nie interesowały, bo nie były atrakcyjne dewelopersko — rosły tam tylko trawy i lasy. Ludzie zaczęli się tam osiedlać — najpierw w prymitywnych szałasach, a z czasem, zwłaszcza od lat 70., zaczęto budować domy z cegły.

Fawela od samego początku była z jednej strony akceptowana przez elity i władze — można powiedzieć, że wręcz zachęcano do jej istnienia. Ale jednocześnie nigdy nie została oficjalnie uznana i zalegalizowana. I to właśnie jest “grzech pierworodny” faweli.

Do dziś wielu jej mieszkańców nie ma tytułu własności do swoich domów. Nie mają adresu, nie mogą legalnie płacić rachunków, nie mają dostępu do wielu podstawowych praw i przywilejów wynikających z posiadania nieruchomości.

Widok z 19. piętra apartamentowca w dzielnicy Zona Sul. Tutaj widok na Lagoa Rodrigo FreitasMarek Polak / Archiwum prywatne

To trochę wygląda jak wyrzucenie poza społeczeństwo — kiedy ktoś nie ma adresu, nie może załatwić podstawowych spraw urzędowych, to przecież trudno w ogóle funkcjonować w jakimkolwiek państwie.

Tak, ale to nie jest przypadek. To świadoma polityka marginalizacji. Problem nie ogranicza się tylko do tego, że mieszkańcy faweli nie mają aktów własności. W wielu aspektach nie mają też dostępu do podstawowych usług — społecznych czy miejskich.

Istnienie tej klasy ludzi żyjących w fawelach daje brazylijskim elitom bardzo duże możliwości polityczne. Ta elita żyje zupełnie inaczej niż reszta społeczeństwa — to są warunki kompletnie nieporównywalne z naszymi realiami. I, jak piszę w swojej pracy doktorskiej, moim zdaniem ta elita może trwać w swojej uprzywilejowanej pozycji właśnie dzięki istnieniu faweli, czyli dzięki utrzymywaniu marginesu społecznego. Gdyby społeczeństwo było bardziej wyrównane, bardziej “spłaszczone”, ta elita straciłaby swoją pozycję.

Fawela Paraisópolis w São PauloFernando Bizerra / PAP

Dlaczego tak się dzieje? Skąd ten mechanizm?

Bo fawela, wraz ze swoim stygmatem — jako miejsce biedy, przemocy, niemoralności — może być cały czas przedstawiana jako problem, z którym trzeba walczyć. To pozwala elitom pełnić rolę “strażaka-podpalacza” — najpierw tworzą problem, a potem deklarują walkę z nim, nie rozwiązując go naprawdę. To daje im stały mandat do działania, do “zarządzania kryzysem”.

Poza tym — to są przecież miliony ludzi, którzy pracują. Zarabiają bardzo mało, ale są absolutnie kluczowi dla funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki. W Brazylii praca jest niezwykle tania. Praktycznie każdy przedstawiciel klasy średniej ma służbę — często dwie osoby.

To są sprzątaczki, kucharze, kelnerzy, śmieciarze — całe zaplecze pracowników, których praca jest tania, bo system zmusza ich do życia w nędzy. Gdyby ci ludzie mieszkali w normalnych warunkach, musieliby płacić rachunki. Ale przy obecnych zarobkach nie byliby w stanie tego zrobić.

Gdyby zaczęli mieć aspiracje — dotyczące edukacji, stylu życia, konsumpcji — to system musiałby się zmienić. A jeśli mówimy o kilku milionach ludzi (w samym Rio de Janeiro to co najmniej dwa miliony), to nie jest to problem, który można zignorować. Elity muszą utrzymać ich w tej pozycji — inaczej cały model społeczny przestaje działać.

Dane z zeszłego roku Brazylijskiego Instytutu Geografii i Statystyki mówią, że około 8 proc. populacji Brazylii mieszka w fawelach, czyli to kilkanaście milionów ludzi. To naprawdę dużo.

Tak, ale trzeba patrzeć nie na całą Brazylię, tylko na wielkie miasta — tzw. Sudeste, czyli południowy wschód kraju. To najbardziej uprzemysłowiony region: São Paulo, Belo Horizonte i Rio de Janeiro. I tam te proporcje są zupełnie inne: w przypadku Rio mówimy nawet o 20–25 proc. mieszkańców.

Te 8 proc. to liczba dla całego kraju, który liczy około 220 mln ludzi. Ale w samym Rio de Janeiro? Ostatnie dostępne dane — nieoficjalne, bo ostatni spis powszechny nie podał pełnych informacji, zapewne celowo — pokazują, że w samym mieście żyje około półtora miliona ludzi w fawelach, a w całej aglomeracji nawet do 3 milionów. Więc mówimy o ogromnej części społeczeństwa.

Czyli kilkanaście milionów Brazylijczyków żyje na terenach wyjętych spod prawa, gdzie jedyną władzę sprawują gangi.

W skali miasta działają gangi — jeszcze niedawno były trzy główne, ale sytuacja w ostatnich latach dynamicznie się zmieniła. Każdy gang kontroluje swoje terytorium, zdobyte zwykle w wyniku wojen z innymi grupami. Kiedy gang przejmuje daną fawelę, instaluje tam swoje struktury — a czasem to lokalny watażka “instaluje się” sam, powołując się na przynależność do danego gangu.

W praktyce taki “szef wzgórza”, bo w Rio de Janeiro fawele często znajdują się właśnie na wzgórzach, otoczony jest zbrojną świtą — to jego “rycerze”. I to oni sprawują realną władzę nad fawelą. Jeśli odwołać się do klasycznej, weberowskiej definicji, mają terytorium, ludność i monopol na przemoc — czyli wszystko, co składa się na władzę.

Z zewnątrz nie wolno wnosić żadnych środków przymusu. Jako osoba z zewnątrz mogę wejść do faweli, ale tylko pod opieką jej mieszkańca. Jeśli wejdę sam i wzbudzę podejrzenia — np. że mam niejasne zamiary — może się to skończyć tragicznie. Takie przypadki, niestety, się zdarzają.

Zdjęcie lotnicze przedstawiające fawelę La Rocinha w Rio de JaneiroAntonio Lacerda / PAP

Czyli to zamknięty świat. Ale rozumiem też, że mieszkańcy Rio po prostu nie chodzą tam nie dlatego, że nie mogą, ale dlatego, że nie chcą?

Tak. Dla przeciętnego mieszkańca Rio fawela to miejsce, którego się unika. Obcokrajowcy, którzy się tym interesują, są dla nich trochę dziwakami. Oni sami nigdy nie wpadliby na pomysł, żeby tam pójść — to nie leży w ich kulturze, to nie jest ciekawość, jaką my mamy.

A jak wygląda tam życie codzienne? Czy są jakieś wewnętrzne systemy edukacyjne, opieka zdrowotna? Czy to wszystko jest organizowane przez lokalną społeczność?

Nie, nie ma takiego systemu. Jeśli rodzina chce wysłać dziecko do szkoły, musi je wyprawić “na asfalt” — czyli poza wzgórze, do dzielnicy formalnej. Publiczne szkoły w Brazylii istnieją, ale są bardzo słabe. Są może dwie lub trzy szkoły publiczne w całym mieście, które rzeczywiście oferują dobry poziom. Reszta to placówki, które nie dają dzieciom żadnych perspektyw.

W praktyce, jeśli ktoś chce zapewnić dziecku przyszłość, musi je posłać do szkoły prywatnej. A to oczywiście wiąże się z kosztami, na które większość mieszkańców faweli nie może sobie pozwolić.

Nawet jeśli szkoła publiczna byłaby dobra, to bywa problem z samymi uczniami. Rozmawiałem ostatnio z nauczycielką z jednego z przedmieść i powiedziała wprost: “Wiem, że ten chłopak ma ojca bandytę. Ja nie będę mu zwracać uwagi, bo wiem, jak to się może skończyć”. Takie dzieci często przynoszą do szkoły schematy zachowań z domu — są zdemoralizowane, a nauczyciele boją się reagować, bo może się to skończyć groźbą przemocy. Wystarczy, że ktoś przyjdzie z bronią i “wyjaśni sytuację”.

Dzieci więc mogą chodzić do szkoły, ale szkoła bardzo często nie jest w stanie im nic realnego zaoferować.

A służba zdrowia?

Sytuacja jest podobna. Publiczna opieka medyczna istnieje, działa, jest darmowa i dostępna, ale tylko do pewnego momentu. Kiedy pojawia się większy problem zdrowotny, system się załamuje: robią się długie kolejki, placówki są przepełnione, lekarze przeciążeni.

Podam przykład z życia — niedawno byłem w Brazylii i szczepiłem dzieci na żółtą febrę. Cały proces trwał 20 minut. W przypadku prostych procedur — wszystko działa: szczepienia, pierwsza pomoc, lekarstwa — często nawet za darmo.

Ale jeśli pojawi się poważniejsza choroba i trzeba leczyć się długoterminowo, wtedy zaczynają się ogromne trudności. Publiczna służba zdrowia w Brazylii działa, ale bardzo powierzchownie. Głębszy problem zdrowotny często oznacza, że bez prywatnej opieki nic się nie da zrobić.

Ipanema – sielanka życia w Zona Sul, jedna z najbogatszych i najdroższych dzielnic Ameryki ŁacińskiejMarek Polak / Archiwum prywatne

Nikomu tak naprawdę chyba nie zależy na zmianie tej sytuacji. Władzy nie zależy, bo – jak Pan wspomniał – mają dzięki mieszkańcom faweli “wroga wewnętrznego”, którego można oskarżać i wykorzystywać politycznie. Gangi z kolei, które de facto są właścicielami poszczególnych faweli, też nie chcą zmian – przecież tam są panami życia i śmierci.

Zgadza się. Mieszkańcy są też poddawani bardzo silnej indoktrynacji – i to na dwóch poziomach. Z jednej strony mamy indoktrynację zewnętrzną. Ci ludzie – nie tylko z faweli, ale też z przedmieść, tzw. suburbia – są traktowani jak obywatele drugiej kategorii, pariasi. I oni czują się obco w przestrzeni miasta, poza swoim środowiskiem. To jest bardzo głęboko zakorzenione.

Dam przykład: spotykam człowieka z przedmieść na jakimś zwykłym grillu. Rozmawiamy, okazuje się, że zna się na muzyce klasycznej, lubi kompozytorów, naprawdę imponujące. Mówię mu: “Słuchaj, skoro tak, chodźmy razem do Theatro Municipal” – to taka opera i filharmonia, bardzo dobra jakość, a bilety są symboliczne, około 10-15 reali (w przeliczeniu 6-10 zł), dofinansowywane przez miasto. To nie jest bariera finansowa. A on z uśmiechem mówi: “Nie, to nie miejsce dla mnie. Ja tam nie pasuję.” I to jest właśnie efekt tej zewnętrznej indoktrynacji – ci ludzie są tak długo traktowani jako “gorsi”, że zaczynają w to wierzyć. Sami się wykluczają z przestrzeni publicznej miasta.

Z drugiej strony mamy indoktrynację wewnętrzną – pozytywną, w sensie propagandowym. W fawelach działa cały przemysł kulturowo-propagandowy, oparty głównie na muzyce, który tworzy archetyp “człowieka sukcesu” – uzbrojonego członka gangu. Taki wizerunek nie tylko ułatwia rekrutację młodzieży do gangów, ale też buduje przekonanie mieszkańców, że są rządzeni przez ludzi silnych, skutecznych, którzy zapewniają im bezpieczeństwo. I to działa – ludzie naprawdę tak myślą.

Z czego właściwie utrzymują się gangi?

Gangi nie zajmują się drobną przestępczością – to kompletnie nie leży w ich interesie. Ich głównym źródłem dochodu jest import i dystrybucja narkotyków w mieście. Chodzi przede wszystkim o kokainę. Mają rozbudowane sieci kontaktów – głównie z Boliwią i Peru, skąd pochodzi towar, oraz z Paragwajem, jeśli chodzi o broń.

Fawele pełnią w tym systemie określone funkcje – są magazynami i laboratoriami. Kokaina często trafia tam w surowej formie, która musi zostać przetworzona. Dopiero po tej obróbce narkotyki, już podzielone na porcje detaliczne, trafiają do tzw. zona sul – czyli południowej części miasta, która stanowi centrum dystrybucyjne.

Przykład: jestem na plaży i chcę kupić działkę kokainy. Lokalny chłopak nie ma jej przy sobie – to zbyt ryzykowne, nawet niekoniecznie ze względu na policję. On wraca do faweli, skąd przynosi gotowy towar. To właśnie w tej faweli ma swoje “miejsce pracy” – centrum dystrybucji.

Z kolei drobne przestępstwa – jak kradzieże telefonów czy biżuterii – to raczej efekt biedy i demoralizacji środowiskowej. Dzieciak, który zrywa komuś łańcuszek na ulicy, nie jest członkiem gangu.

A haracze?

To już inny temat. W Brazylii, obok gangów, powstały tzw. milícias – i dziś to one stanowią jeszcze większy problem. To grupy tworzone głównie przez funkcjonariuszy policji, straży pożarnej czy innych służb – często po godzinach pracy lub na emeryturze. Formalnie nie nazywa się ich gangami, ale funkcjonują na podobnych zasadach.

Jeszcze kilka lat temu milícias działały pod pretekstem walki z gangami narkotykowymi. Chodzili po restauracjach, sklepach, oferowali “ochronę” – czyli mówiąc wprost: pobierali haracze w zamian za zapewnienie spokoju i niedopuszczenie handlarzy narkotyków. Całość działań była równie zorganizowana i brutalna jak w przypadku gangów, tylko że oni mieli jeszcze dostęp do legalnej broni.

Różnica między nimi i gangami polega na tym, że milícias zaczęły wchodzić w politykę. Mają swoich przedstawicieli w radach miejskich, wpływy, zaplecze. Gangi tego nie mają.

I niestety – mają też krew na rękach. Najgłośniejszym przypadkiem była śmierć Marielle Franco – radnej miejskiej i aktywistki, która zajmowała się badaniem działalności milicji. Została zastrzelona na ulicy. To była bardzo głośna i bolesna sprawa.

W przeciągu ostatnich kilku lat doszło do zjawiska tyleż paradoksalnego, co budzącego wśród mieszkańców grozę. Gangi sprzymierzyły się z milicjami. Zniknął podstawowy podział na sprzedawców narkotyków i uzbrojone grupy paramilitarne, które — owszem, wymuszały haracze – ale jednak z gangami walczyły. Obecnie milicje są niemal przedłużeniem gangów operującym na asfalcie i również zajmującym się dystrybucją narkotyków.

Policja zapuszcza się do faweli?

Kiedyś, jeszcze jak byłem w Brazylii, policja unikała wjazdu do niektórych faweli. Dziś są całe dzielnice, do których po prostu nie wjeżdżają – nie tylko z powodu strachu przed ostrzałem, ale też dlatego, że to często ci sami policjanci po godzinach tworzą milícias. Nie będą więc walczyć z własnymi kolegami ani psuć sobie interesów.

W praktyce oznacza to, że na tych terenach mieszkańcy nie żyją już pod władzą państwową, ale pod władzą prywatnych, uzbrojonych struktur – które mogą wszystko. I to jest dzisiaj rzeczywistość wielu Brazylijczyków.

***

*Marek Polak — magister Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW, doktor Uniwersytetu Stanowego Rio de Janeiro w programie Políticas Publicas e Formação Humana. Doktorat z 2018 r. pt. “Fawela, klasa średnia i media Rio de Janeiro. Jak dyskurs klasy średniej wpływa na pozycję społeczną faweli”. Obecnie współpracownik w Zakładzie Brazylianistyki Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich.