Ponura prognoza dla Europy. Rosyjski mistrz szachowy alarmuje. “To jedyna szansa”

W latach 50. XX w., po katastrofie II wojny światowej, kraje europejskie, co zrozumiałe, desperacko poszukiwały rozwiązania, które zapewniłoby pokój i bezpieczeństwo kontynentu w przyszłości. Zjednoczenie narodów europejskich rozpoczęło się od zaledwie sześciu krajów założycielskich (Francji, Niemiec, Włoch, Holandii, Belgii i Luksemburga), tworzących instytucję radykalnie różniącą się pod względem wielkości i zakresu od tej, którą znamy dzisiaj. Francja i Niemcy były stałym źródłem napięć na kontynencie, a przywódcy pragnęli znaleźć sposób, aby zapobiec eskalacji konfliktów i wybuchowi kolejnej wojny.

Prosta idea, na której opierał się projekt europejski, polegała na tym, że integracja gospodarcza wyeliminuje zagrożenie wojną. Kraje powiązane ze sobą finansowo i politycznie będą miały większy interes w zapewnieniu trwałego pokoju. Współpraca zwiększy dobrobyt wszystkich, a to z kolei stworzy bodźce do powstrzymania eskalacji militarnej.

W miarę rozwoju europejskiego eksperymentu zmieniał się nie tylko jego zakres, ale także jego fundamentalny charakter. Radykalna transformacja rozpoczęła się wraz z podpisaniem traktatu z Maastricht w 1992 r., który ustanowił Unię Europejską. Kilka lat później nastąpiła unia walutowa, przyjęcie euro, a następnie układ z Schengen, który otworzył granice w Europie.

Wszystkie te zmiany utorowały drogę do dalszego rozwoju: W 1995 r. do Unii przystąpiły trzy kraje: Austria, Finlandia i Szwecja, a w 2004 r., w ramach wielkiej ekspansji, Europa przyjęła 10 dodatkowych członków. Dawne podbite kraje Wschodu zostały przyjęte do grona państw członkowskich, zyskując szansę na stabilność, dobrobyt i pokojową przyszłość w Europie.

Była to również obietnica geopolityczna: ci, którzy wyznają zachodnie wartości i akceptują zasady, mogą stać się członkami europejskiej rodziny. W trakcie całego procesu rozwoju projekt europejski pozostawał wierny tej samej idei: wolny handel, dobrobyt i liberalne wartości miały stanowić bastion przeciwko zagrożeniu wojną.

Niestety, idea ta, choć na początku wydawała się logiczna, nie sprawdziła się.

Radykalizm odpowiedzią na europejską bezczynność

Prawdą jest, że w trakcie realizacji europejskiego eksperymentu odnotowaliśmy szereg niezwykłych sukcesów. Nawet sama ciągłość projektu, trwającego tak wiele lat, jest osiągnięciem. Sukcesy Unii wynikają jednak z jej fundamentalnych zasad, jakimi są stopniowość i współpraca. Organizacja oparta na takich zasadach w naturalny sposób rodzi określony styl uprawiania polityki i typ polityków, którzy doskonale sprawdzają się w jej ramach – są ostrożni, elokwentni i doskonali negocjatorzy. Instytucja kształtuje osoby w niej działające i vice versa. Z biegiem czasu dominujący wzorzec staje się coraz bardziej utrwalony.

Problem polega na tym, że w końcu pojawi się wyzwanie, które będzie wymagało odejścia od przyjętej metody działania, ekstremalne zagrożenie, które będzie wymagało podjęcia ekstremalnych działań. Kiedy to nastąpi, system oparty na poszukiwaniu konsensusu i unikaniu konfliktów będzie miał trudności z zaakceptowaniem radykalnych zmian. Nie wspominając już o ogromnej bezwładności instytucjonalnej, którą trzeba pokonać w przypadku UE – wystarczy pomyśleć o ogromnej liczbie zaangażowanych krajów, urzędów i urzędników.

W miarę pojawiania się pęknięć – a raczej przepaści – w systemie, w pustych przestrzeniach pojawiły się radykalne partie. Odzwierciedlają one zrozumiałą reakcję opinii publicznej na styl stopniowych zmian, który zdominował europejską politykę i okazał się całkowicie niezdolny do sprostania obecnym wyzwaniom. Od dawna pilnie potrzebna jest alternatywa, której nie zapewniają główne partie polityczne. Powstałe partie ekstremistyczne być może trafnie zidentyfikowały problem – że polityka współpracy nie wystarcza, aby sprostać dzisiejszym wyzwaniom – i wykorzystały go, ale nie reprezentują one żadnego realnego ruchu w kierunku rozwiązania.

Rozwiązanie wymaga całkowitej zmiany wizji europejskiego przywództwa w XXI w. w odpowiedzi na nowe zagrożenia, przed którymi stoi kontynent. Zagrożenia te mają charakter egzystencjalny i pochodzą od Rosji, Chin, Iranu, Korei Północnej, rozległej sieci grup terrorystycznych oraz wszystkich innych podmiotów tworzących coś, co można nazwać globalną siecią autorytaryzmu.

Konfrontacja jest istotną częścią ideologii tych reżimów; atakowanie i niszczenie wolnych, demokratycznych gospodarek rynkowych leży w ich DNA. Ich przetrwanie wymaga prowadzenia wojny z wrogami. UE nie jest przygotowana do radzenia sobie z podmiotami zewnętrznymi, które zasadniczo zagrażają jej istnieniu, z którymi nie może znaleźć rozwiązania negocjacyjnego i pokojowo współistnieć. Polityka minimalizowania ryzyka i poszukiwania konsensusu nie ma miejsca, gdy toczy się wojna o przetrwanie.

Powiedzmy to jasno: dziś świat zachodni jest w stanie wojny z wrogami demokracji. Potrzebujemy instytucji, które są w stanie stawić czoła temu poważnemu zagrożeniu, zmobilizować wszystkie dostępne zasoby i podjąć pilne działania, a nie szukać ustępstw i obejść tam, gdzie to możliwe. Obecna struktura UE nie została stworzona z myślą o przejściu do reżimu konfrontacji, ponieważ została zbudowana i rozwinięta na podstawie słownictwa współpracy. Atuty, które były jej największymi atutami, są zasadniczo nieodpowiednie do charakteru obecnych wyzwań.

Bezbronna Europa trzyma się nogawki Wuja Sama. Jej przyszłość może zostać zapisana w Moskwie

Oprócz rosnącej siły i konsolidacji globalnej sieci autorytarnej obserwujemy jednocześnie wycofywanie się Ameryki ze sceny międzynarodowej. Dlatego NATO nie jest odpowiedzią na wyzwanie, przed którym stoi Europa ze strony sieci autorytarnej – jest zbyt silnie zdominowane przez Stany Zjednoczone i zbyt zależne od nich.

Łatwo jest winić Trumpa za wycofanie się i pozostawienie Europy słabej i bezbronnej, ale on tylko ujawnił to, co zawsze było druzgocącą wadą europejskiej architektury. UE została utworzona i rozwijana pod parasolem ochronnym Ameryki, a jej formuła integracji gospodarczej nigdy nie została przetestowana bez wsparcia największej potęgi militarnej świata. Unia nigdy nie musiała stać na własnych nogach.

Oczekiwanie, że Ameryka zawsze będzie płacić za bezpieczeństwo kontynentu, nie było ani realistyczne, ani mądre, a Trump w końcu wyciągnął dywan spod nóg tej kruchej konstrukcji. Europa została pozostawiona sama sobie, szukając drogi naprzód, podczas gdy Putin kontynuuje swoje działania, a Ameryka w dużej mierze wycofuje się na bok.

Najnowsza umowa handlowa podpisana ze Stanami Zjednoczonymi tylko podkreśla tę zależność i jej wysokie koszty. Jednostronne cła i 750 mld dol. (2 bln 764 mld 782 mln zł), które UE zobowiązała się wydać na amerykańską energię, są ledwo zamaskowaną zapłatą za dalszą obecność amerykańskich żołnierzy na kontynencie. Europa, niezdolna do zapewnienia sobie własnej obrony, trzyma się wszystkiego, co jest skłonna jej zapewnić Ameryka.

Jak dotąd Europa nie była w stanie sformułować skutecznej odpowiedzi na zagrożenie ze strony Rosji, ponieważ wymaga to całkowicie nowego i odważnego paradygmatu europejskiego zarządzania. Zamiast tego obserwujemy, jak kraje europejskie miotają się, podejmując chaotyczne działania zmierzające do osiągnięcia celu, bez prawdziwej chęci konfrontacji.

Doskonałym tego przykładem jest historia sankcji nałożonych na reżim Putina w trakcie wojny w Ukrainie. Podpisanych zostało 18 transz sankcji, a Putin nadal jest w stanie prowadzić wojnę, utrzymywać ofensywę na polu bitwy i prowadzić interesy ze swoimi międzynarodowymi kumplami. Nawet po wszystkich tych rundach sankcji nadal istnieje wiele możliwości wyrządzenia reżimowi szkód gospodarczych, ponieważ żadna z sankcji nie miała na celu zadania decydującego ciosu finansowego. Są one przykładem stopniowego podejścia do kształtowania polityki, które charakteryzuje UE i które ma na celu delikatne skłonienie przeciwnika do podjęcia negocjacji. Oczywiście takie podejście nie działa w przypadku dyktatora; w rzeczywistości tylko podsyca jego agresję.

Innym przykładem jest milion pocisków artyleryjskich kalibru 155 mm, które miały zostać wysłane do Ukrainy. Pół roku później Europa musiała przyznać, że unia 27 krajów nie jest w stanie wyprodukować ani pozyskać takiej ilości. Na domiar złego Rosja ogłosiła, że Korea Północna dostarczyła 1 mln pocisków ze swoich własnych zapasów. Najbiedniejszy kraj świata najwyraźniej prześcignął najbogatszy kontynent w dostarczaniu amunicji swojemu sojusznikowi wojennym.

Wobec braku europejskich przywódców gotowych wziąć odpowiedzialność za nowy kierunek rozwoju przyszłość kontynentu może zostać zapisana w Moskwie. Gdyby Putin zaatakował kraj NATO, który jest również członkiem Unii Europejskiej, wstrząsnęłoby to fundamentami europejskiej jedności jak nic dotąd. Warto więc zadać sobie pytanie, czy Europa, która nie jest w stanie obronić własnych obywateli, ma przed sobą jakąkolwiek znaczącą przyszłość.

Spotkanie zorganizowane po bombardowaniu europejskiej stolicy w celu omówienia kompromisowej rezolucji byłoby jedynie kamieniem nagrobnym dla samego projektu europejskiego.

Nawet jeśli najgorsze scenariusze nie zrealizują się, obecna nieskuteczność Unii już teraz jest paraliżująca. Czy dzisiejsza Europa ma wizję i zdolność do stworzenia czegoś takiego jak strefa Schengen lub unia walutowa? Czy może się znacząco rozszerzyć, jeśli impas ostatecznie sprowadzi ją do roli zwykłego widza w wojnie z Ukrainą, hybrydowej wojnie z Mołdawią lub niewojskowym przejęciu Gruzji?

Nieuniknionym wnioskiem jest to, że UE ryzykuje utratę znaczenia i zanik, jeśli nie zostaną wprowadzone fundamentalne zmiany w samym Traktacie. Jest to oczywiście zadanie monumentalne, ale po doświadczeniu tak wielu impasów i załamań obecnego systemu mamy przynajmniej jasny obraz tego, jak powinny wyglądać niezbędne zmiany. Podstawowa propozycja nie jest nawet nowa.

Nadszedł czas na nowy rozdział. Trzy konieczne zmiany

W 2017 r. przywódcy Niemiec i Francji przedstawili koncepcję “Europy wielu prędkości”, proponując najbardziej fundamentalną dotychczas reorganizację ram UE. Gdyby nie pandemia COVID-19 i wojna Rosji w Ukrainie, która nastąpiła po niej, propozycja ta mogłaby przerodzić się w głośniejszą debatę na temat regionalizacji Unii.

Pomysł ten nadal ma potencjał, aby powrócić, szczególnie w regionie skandynawsko-bałtyckim, gdzie kraje aktywnie dążą do silniejszej integracji w zakresie bezpieczeństwa i obrony oraz gdzie zagrożenie ze strony Rosji jest wyraźnie rozumiane. Tymczasem część Europy Zachodniej już teraz odbiega od interesów krajów północnych. W bloku nieliberalnym Węgry i Słowacja z niecierpliwością oczekują wyborów w Czechach, mając nadzieję, że nowy rząd dołączy do ich antyeuropejskich, prorosyjskich szeregów.

A jednak dzisiejsi europejscy przywódcy nadal trzymają się ideału całkowicie pokojowego bloku, przedstawiając to zobowiązanie do nieagresji jako cechę wyróżniającą go na arenie międzynarodowej. Wygląda to tak, jakby dostosowanie się do nowej rzeczywistości wojny unieważniało misję założycielską UE, podczas gdy jest dokładnie odwrotnie – przyjęcie nowych, bardziej zdecydowanych środków jest jedyną szansą Europy na ocalenie tak starannie budowanego projektu opartego na pokoju.

W tym duchu nadszedł czas, aby otworzyć nowy rozdział w ewolucji UE. Imperialne ambicje Rosji nie zostały ograniczone przez porozumienia mińskie z 2014 i 2015 r., ale mogą zostać ograniczone przez rewizję traktatów tworzących Unię.

Nadszedł czas na kolejną iterację projektu europejskiego, przeprojektowanego i wzmocnionego z myślą o przyszłości.

Po pierwsze, jednomyślność. Unia Europejska powstała jako projekt oparty na wspólnych celach i przyjęła mnóstwo porozumień mających na celu realizację tej wizji. Osiągnięcia na taką skalę wydają się obecnie niewyobrażalne, ponieważ nie wszyscy w Europie mają ten sam cel. Węgry, jeden z największych beneficjentów funduszy spójności UE, aktywnie działa przeciwko projektowi europejskiemu. Słowacja nie pozostaje daleko w tyle. W kwestii bezpieczeństwa Hiszpania nadal twierdzi, że UE jest projektem pokoju i kultury, a nie koalicją, która musi się również bronić. Jeśli Europa ma przetrwać, musi porzucić zasadę jednomyślności.

Po drugie, geopolityka. Europa uleczyła wiele ran pozostawionych przez zimną wojnę, przyjmując do swojego grona kraje wschodniej flanki. Rozszerzenie to było prawdopodobnie największym sukcesem geopolitycznym UE. Ale zadanie nie jest zakończone, a korzyści, które można osiągnąć, są jeszcze większe. Ukraina, Mołdawia, Gruzja i Armenia mają ludność, która w przeważającej większości identyfikuje się z Zachodem. UE musi albo zaoferować tym krajom wiarygodną drogę do europejskiej przyszłości, albo wrogowie demokracji będą nadal budować dla nich drogi w przeciwnym kierunku.

Po trzecie, obrona. Projekt pokoju nie może przetrwać, jeśli pokój nie będzie broniony. Era dywidendy pokojowej dobiegła końca. Musi rozpocząć się nowa era – era, w której Europa będzie bronić siebie i swoich sojuszników. Nie będzie pokojowego współistnienia z Rosją Putina. Europa może w końcu zrozumieć, że takie współistnienie z Chinami Xi również jest niemożliwe. Zaufana tarcza bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych nie będzie już tak silna – ani tak niezawodna – jak dotychczas. Europa musi opracować instrumenty, które pomogą w obronie wartości, które wyznaje UE. Musi przekształcić się z miłującej pokój wspólnoty w instytucję zdolną do reagowania na realne zagrożenia przemocą, zdolną do stanowczego przeciwstawienia się tym, którzy pragną jej upadku.

Europa nie jest skazana na porażkę. Jednak przetrwanie będzie wymagało zrozumienia, że wolność nie jest już darmowa i że należy wykorzystać wszystkie dostępne środki, aby jej bronić.