W południe 9 lipca, po miesiącach narastających napięć, w Damaszku wybuchły gwałtowne zamieszki. Tłumy muzułmanów przetoczyły się przez dzielnice chrześcijańskie, mordując mężczyzn i kobiety, porywając dzieci, by nawrócić je na islam, paląc i plądrując domy, kościoły i klasztory. Ahmed Pasza, lokalny władca, stał z boku i nie rozkazał swoim żołnierzom stawić czoła tłumowi. Po siedmiu dniach porządek został w końcu przywrócony i mianowano nowego gubernatora, ale szacuje się, że zginęło około 5000 osób (prawie jedna trzecia chrześcijan w mieście), a znaczna część starożytnego miasta została zrównana z ziemią.
Była to masakra z 1860 r., opisana w najnowszej książce brytyjskiego historyka Eugene’a Rogana “The Damascus Events” [ang. “Wydarzenia w Damaszku”]. Niektórzy analitycy uważają to zdarzenie za początek współczesnego Bliskiego Wschodu. W jego następstwie arabscy intelektualiści chrześcijańscy poszukiwali nowej podstawy porozumienia ze swoimi muzułmańskimi sąsiadami, dochodząc do koncepcji arabskiego nacjonalizmu etnicznego (to w dużej mierze wynalazku chrześcijan z Lewantu). Inni chrześcijanie wyemigrowali, tworząc podstawy społeczności arabskich w Europie, Stanach Zjednoczonych i Ameryce Południowej. Mocarstwa europejskie pod przewodnictwem Francji promowały ideę utworzenia w Syrii enklawy z większością chrześcijańską – która miała nosić nazwę Liban – jako sposobu na ochronę chrześcijan przed powtórzeniem się masakry.
Czy w dzisiejszej Syrii może ponownie dojść do masakr mniejszości na taką skalę? To z pewnością realna obawa. W grudniu 2024 r. były dżihadysta Ahmed asz-Szara i jego sunnicka arabska milicja Hajat Tahrir asz-Szam (wcześniej uznana za organizację terrorystyczną) obaliły reżim al-Asada i do marca tego roku utworzyły rząd tymczasowy.
Nie minęło dużo czasu, zanim mniejszości w Syrii znalazły się pod ostrzałem. W marcu i kwietniu siły milicji powiązane z nowym reżimem wymordowały ponad 1400 członków mniejszości alawickiej (głównego wsparcia reżimu Asada) w nadmorskiej prowincji Latakia. W czerwcu bomba wybuchła w zabytkowym kościele Mar Elias w Damaszku, zabijając 30 osób i raniąc ponad 50 wiernych podczas nabożeństwa. W lipcu siły bezpieczeństwa reżimu wkroczyły do druzyjskiego miasta as-Suwajda w południowo-zachodniej Syrii i zmasakrowały kilkaset osób, co spowodowało odwetowy atak izraelskich sił powietrznych na armię syryjską.
Istnieje również obawa, że Syria może stać się polem bitwy między dwoma sojusznikami USA, Turcją i Izraelem. Turcja udzieliła wsparcia politycznego i militarnego prezydentowi asz-Szarze, który objął urząd w styczniu, oraz jego rządowi. Syryjscy druzyjczycy cieszą się poparciem Izraela (gdzie druzyjczycy są patriotyczną mniejszością, służącą w wojsku i na wysokich stanowiskach rządowych), który obecnie z powodów bezpieczeństwa kontroluje południową część terytorium Syrii i przelatuje nad Syrią w drodze do Iranu.
Amjad Zarifah (P) i Rami, żona oraz syn Firasa Abou Lteifa (widocznego na zdjęciu w smartfonie), który zginął w zeszłym tygodniu wraz ze swoim szwagrem w druzyjskim mieście as-Sweida, Syria, 23 lipca 2025 r.SHADI AL DUBAISI / AFP / AFP
Syria po Assadzie
Obawy związane z nową Syrią, w tym scenariusze przemocy między społecznościami i konfliktu izraelsko-tureckiego, nie są bezpodstawne. Ideologia dżihadystyczna zwolenników Szary nie pozwala na tolerancję dla heterodoksyjnych [odmiennych od obowiązującego] odłamów islamu, takich jak druzowie i alawici. Mniejszość kurdyjska, niebędąca Arabami, od dawna jest marginalizowana w Syrii. W czasach politycznych zawirowań Syryjczycy często wycofują się do swoich społeczności etnicznych i religijnych, a nastroje syryjskiego nacjonalizmu słabną. Jednak sama słabość reżimu asz-Szary – opartego głównie na stosunkowo niewielkich siłach zbrojnych – może sprzyjać utrzymaniu status quo, w którym toleruje się milicje mniejszości i pozwala im na faktyczną autonomię w Syrii.
Oprócz scenariuszy napięć między społecznościami, a nawet przemocy, Syrii dotyczą też dwa bardzo pozytywne zjawiska: wycofywanie się Iranu i Rosji. Jeśli tendencja ta się utrzyma, a tymczasowy rząd Syrii zdoła opanować przemoc między społecznościami, Syria może stać się fundamentem budowania bardziej stabilnego i mniej groźnego Bliskiego Wschodu.
Za rządów Baszszara al-Asada Syria była gospodarzem dużej rosyjskiej bazy morskiej w Tartus i bazy lotniczej w pobliżu Latakii. Iran (i jego sojusznicy) dysponował w Syrii dziesiątkami tysięcy bojowników i budował tam bazy rakietowe. Po upadku byłego prezydenta Asada Rosjanie wycofali swoje okręty i samoloty (chociaż część personelu pozostała w bazach), a Iran wycofał wszystkie swoje siły. Asz-Szara publicznie zobowiązał się nie dopuścić do powrotu Iranu ani jego sojuszników.
Warto zwrócić uwagę na fakt, że jako jedyny spośród arabskich przywódców zachował milczenie i nie potępił izraelskich ataków na Iran. Syria pod rządami asz-Szary skonfiskowała na swojej wschodniej granicy dostawy broni z Iranu przeznaczone dla Hezbollahu w Libanie.
Izraelska kampania powietrzna przeciwko Iranowi nie byłaby możliwa za rządów Asada, kiedy to Rosja kontrolowała syryjską przestrzeń powietrzną. Podczas 12-dniowej wojny z Iranem izraelskie siły powietrzne przeleciały nad Syrią bez przeszkód w drodze do Iranu.
Wielki apetyt Turcji
Turcja od dawna ma burzliwe stosunki z Syrią. W 1938 r. założyciel i pierwszy prezydent republiki tureckiej, Mustafa Kemal Ataturk, zorganizował referendum w syryjskiej prowincji Aleksandretta (ojczyźnie historycznej Antiochii), które pozwoliło mu zaanektować ją i nadać jej turecką nazwę Hatay. Później, w latach 90., kiedy Syria udzieliła schronienia kurdyjskiej grupie terrorystycznej PKK, której rozbrojenie obiecała niedawno, Turcja kilkakrotnie groziła inwazją na Syrię. Z punktu widzenia Syrii istnieją długie i gorzkie wspomnienia 400 lat dominacji tureckiej pod panowaniem Imperium Osmańskiego.
Grupa terrorystów PKK (uznanej za organizację terrorystyczną przez Turcję, Stany Zjednoczone i Unię Europejską) zmierzająca do miejsca złożenia i zniszczenia swojej broni, As-Sulajmanijja, Irak, 11 lipca 2025 r.STRINGER ANADOLU via AFP / AFP
Podczas niedawnej wojny domowej w Syrii Turcja wykorzystała swoich sojuszników do utworzenia strefy buforowej wzdłuż granicy z Syrią i wsparła siły rebeliantów dowodzone przez asz-Szarę w północnej prowincji Idlib. Teraz, gdy asz-Szara przebywa w Damaszku, Turcja jest pretendentem do zastąpienia Rosji i Iranu jako dominującej potęgi zagranicznej w Syrii.
Jednak oczekiwania te prawdopodobnie nie zostaną spełnione. Turcja pod rządami prezydenta Recepa Tayyipa Erdogana może zamierzać rozszerzyć swoje wpływy na cały Bliski Wschód, zaczynając od Syrii, ale po prostu nie ma wystarczających środków finansowych, aby utrzymać taką ekspansję. Gospodarka Turcji pozostaje strukturalnie uzależniona od krótkoterminowego napływu kapitału z zagranicy, co naraża ją na wstrząsy zewnętrzne. W październiku 2019 r., kiedy prezydent Erdogan zagroził inwazją na kurdyjską północno-wschodnią część Syrii, prezydent USA Donald Trump zagroził “całkowitym zniszczeniem i unicestwieniem tureckiej gospodarki”, jeśli Erdogan zdecyduje się na interwencję wojskową. Erdogan wycofał się.
Niedopasowanie ambicji Turcji do jej zasobów znacznie wyprzedza prezydenturę Erdogana. Na przykład w latach 90., po upadku Związku Radzieckiego, Turcja zyskała możliwość nawiązania kontaktów z tureckimi kuzynami w Azji Środkowej i ogłosiła wielkie plany zastąpienia wpływów rosyjskich w tych nowo powstałych państwach. Jednak w tamtym czasie Ankara nie była w stanie konkurować z Moskwą o wpływy w Azji Środkowej.
Podobnie w Syrii Turcja prawdopodobnie nie będzie w stanie zdominować nowego rządu. I tak jak w Azji Środkowej tureckie firmy pomogą w odbudowie, a tureckie towary konsumpcyjne wejdą na rynek. Turcji brakuje jednak wystarczająco głębokich kieszeni, które byłyby potrzebne do znacznego sfinansowania odbudowy kraju. Ponadto tureckie siły zbrojne nie dysponują siłami powietrznymi (ani obroną powietrzną), które uniemożliwiłyby innym korzystanie z syryjskiej przestrzeni powietrznej.
Zbyt słaby Izrael
Izrael nie ma ani zamiaru, ani środków, aby zdominować Syrię. Jego interesy ograniczają się do zapewnienia spokojnej północnej granicy i, w idealnym przypadku, nawiązania z Syrią stosunków podobnych do tych, jakie obecnie utrzymuje z Jordanią, która stanowi dla Izraela strategiczną strefę buforową przed zagrożeniami ze strony Iranu.
Ryzyko starć między Izraelem a Turcją w Syrii jest obecnie łagodzone. W maju Azerbejdżan, sojusznik obu krajów, był gospodarzem miesięcznych rozmów między tureckimi i izraelskimi oficerami wojskowymi, które zaowocowały utworzeniem gorącej linii w celu zapobiegania starciom. Ponadto Turcja i Izrael utrzymują bezpośrednie stosunki dyplomatyczne, pomimo ostrej retoryki prezydenta Erdogana wobec Izraela, a stosunki handlowe między sektorem prywatnym pozostają dość silne, niezależnie od częstych zawirowań politycznych.
Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo
Potencjalny główny gracz w nowej Syrii: Arabia Saudyjska
Krajem Bliskiego Wschodu, który dysponuje zarówno zasobami, jak i interesem w wyparciu Iranu i Rosji z Syrii, jest Arabia Saudyjska. Podczas majowej wizyty prezydenta Trumpa w Rijadzie książę Muhammad ibn Salman pośredniczył w krótkim spotkaniu prezydenta z syryjskim ministrem asz-Szary. Prezydent Trump zgodził się na zniesienie sankcji USA wobec Syrii na jego prośbę. Później na billboardach w Damaszku pojawiły się podziękowania dla prezydenta USA i saudyjskiego księcia. Minister spraw zagranicznych Arabii Saudyjskiej odwiedził następnie Damaszek, gdzie oświadczył, że królestwo “będzie na czele działań mających na celu odbudowę i ożywienie gospodarki Syrii”.
Krajem Bliskiego Wschodu, który dysponuje zarówno zasobami, jak i interesem w wyparciu Iranu i Rosji z Syrii, jest Arabia Saudyjska.
Arabia Saudyjska ma najlepsze warunki, aby pełnić rolę partnera Syrii w odbudowie nie tylko gospodarczej, ale także politycznej, ponieważ w niedawnej przeszłości odrzuciła fundamentalistyczny islam i zrehabilitowała dżihadystów. Ta historia może okazać się istotna dla nowego rządu Syrii w kontaktach z islamskimi grupami milicji, które wspierają reżim asz-Szary, ale wykorzystują obecny chaos polityczny do ataków na heterodoksyjne społeczności szyickie.
Książę Arabii Saudyjskiej Mohammed bin Salman (P), tymczasowy prezydent Syrii Ahmed asz-Szara (L) i prezydent USA Donald Trump (Ś) w Rijadzie w Arabii Saudyjskiej, 14 maja 2025 r.Bandar AL-JALOUD / Saudi Royal P / PAP
Możliwe scenariusze
Tymczasowy rząd Syrii formalnie sprawuje władzę dopiero od końca marca i nie został jeszcze poddany próbie, zwłaszcza w stosunkach z licznymi mniejszościami religijnymi i etnicznymi, z których część jest skoncentrowana w regionach i na razie jest w stanie oprzeć się kontroli centralnej z Damaszku. Możliwe są trzy scenariusze, z których najbardziej pozytywny jest najbardziej prawdopodobny, ale dwa pozostałe, znacznie bardziej negatywne dla Syryjczyków, są zawsze możliwe na Bliskim Wschodzie.
Najbardziej prawdopodobny: Syria toleruje faktyczną autonomię regionów mniejszościowych i podąża za prozachodnią postawą Arabii Saudyjskiej
W tym scenariuszu tymczasowy rząd Syrii pod przewodnictwem asz-Szary nie dąży do rozbrojenia kurdyjskiej ani druzyjskiej milicji w ich prowincjach, tolerując tym samym faktyczną autonomię w północno-wschodniej i południowo-zachodniej części kraju. Zakłada to utrzymanie słabości rządu centralnego i międzynarodowej presji na rząd, aby nie dopuścił do masakr mniejszości w kraju. Ta faktyczna autonomia może ostatecznie doprowadzić do powstania rządu federalnego w Syrii na mocy nowej konstytucji lub pozostać nieformalnym, choć dość stabilnym rozwiązaniem.
Arabia Saudyjska staje się głównym patronem Syrii, liderem w finansowaniu jej odbudowy gospodarczej i reintegracji kraju ze społecznością międzynarodową. Chociaż Stany Zjednoczone i Izrael znacznie osłabiły potencjał nuklearny i militarny Iranu, Izrael nadal pozostaje w stanie gorącego konfliktu w Strefie Gazy.
Syria będzie utrzymywać chłodne, ale zdystansowane stosunki z Izraelem, czekając na sygnał od Arabii Saudyjskiej przed normalizacją stosunków z Izraelem. Sygnał ten pojawi się prawdopodobnie dopiero po osiągnięciu pewnego postępu politycznego między Izraelem a Autonomią Palestyńską. Turcja pozostanie zaangażowana w Syrii, zwłaszcza na północy. Jednak asz-Szara nie będzie czuł się zobowiązany do podążania za polityką zagraniczną prezydenta Erdogana i nie będzie polegać na wspieranych przez Turcję milicjach w celu egzekwowania kontroli rządu centralnego nad mniejszościami w Syrii.
Zamiast tego nowa Syria pójdzie w ślady Arabii Saudyjskiej, dążąc do zbliżenia się do wspieranego przez Stany Zjednoczone, prozachodniego sojuszu na Bliskim Wschodzie. Kluczowym warunkiem realizacji tego scenariusza jest to, że reżim asz-Szary z czasem zdoła opanować dżihadystyczne milicje i ograniczyć ich mordercze ataki na mniejszości w Syrii.
Mniej prawdopodobny: upadek rządu asz-Szary i wybuch kolejnej wojny domowej
Rząd asz-Szary może okazać się niezdolny do opanowania dżihadystów, którzy brutalnie mszczą się na heterodoksyjnych mniejszościach religijnych, zwłaszcza alawitach i druzach, co doprowadzi do ponownego wybuchu wojny domowej w Syrii. Kraj jest podzielony między enklawy kurdyjskie, alawickie, druzyjskie i arabskie sunnickie, z których każda ma innego międzynarodowego patrona. Jest to jednak mało prawdopodobne, biorąc pod uwagę całkowite wyczerpanie syryjskiej opinii publicznej po 14 latach wojny domowej i izolacji międzynarodowej oraz przeważające pragnienie społeczeństwa, aby odbudować życie obywatelskie i powrócić do normalności. Jednak w Syrii zawsze istnieje możliwość kontynuacji przemocy, zwłaszcza biorąc pod uwagę długotrwałą wrogość dżihadystów wobec mniejszości.
Najmniej prawdopodobny: Turcja wyprzedza Arabię Saudyjską w walce o pozycję lidera w Syrii
W przypadku, gdyby Ankara znalazła środki na utworzenie szeregu baz wojskowych w całej Syrii, w tym w pobliżu Damaszku, mogłaby wykorzystać swoją obecność wojskową, aby stać się główną potęgą zagraniczną w tym kraju. Wpływy Arabii Saudyjskiej ograniczyłyby się do finansowania odbudowy. Nowa Syria podąża za Turcją w polityce zagranicznej, w tym w bardziej konfrontacyjnym i wrogim nastawieniu do Izraela, i zbliża się bardziej do krajów BRICS niż do Zachodu. Jednak ponieważ to Arabia Saudyjska, a nie Turcja, ma środki i interes w tym, aby stać się wiodącym graczem zagranicznym w Syrii, scenariusz ten jest znacznie mniej prawdopodobny.
I’m Ashley Davis as an editor, I’m committed to upholding the highest standards of integrity and accuracy in every piece we publish. My work is driven by curiosity, a passion for truth, and a belief that journalism plays a crucial role in shaping public discourse. I strive to tell stories that not only inform but also inspire action and conversation.
