Początek rozprawy był zaskakujący, biorąc pod uwagę to, co powiedział radca prawny Sebastian Frejowski, który reprezentuje kredytobiorcę w sporze z PKO BP. Zdaniem pełnomocników banku dość istotnie zmieniła się w Luksemburgu argumentacja prawników konsumenta, który przed sądem w Częstochowie domaga się usunięcia wskaźnika WIBOR z umowy.
— Pełnomocnik powoda wskazał na początku rozprawy, że nie kwestionuje samego WIBOR-u, jego konstrukcji oraz zgodności z prawem unijnym i krajowym. Jest to zmiana stanowiska powoda w trakcie postępowania. Co ciekawe oznacza to, że aktualnie żaden z uczestników postępowania, włącznie z konsumentem, nie kwestionuje uczciwości WIBOR-u — mówi adwokat Piotr Haiduk z kancelarii Romanowski i Wspólnicy, który reprezentował PKO BP.
Dodaje, że pełnomocnicy kredytobiorcy wskazują teraz, że nie otrzymał on wystarczających informacji o samym wskaźniku WIBOR i jego konstrukcji. — Jednocześnie w trakcie rozprawy nie zostało wyjaśnione, w jaki sposób takie informacje mogą wpłynąć na możliwość zrozumienia przez konsumenta konsekwencji ekonomicznych zobowiązań wynikających z kredytu. Zakres obowiązków informacyjnych banku wobec konsumenta został wyczerpująco określony w przepisach unijnych, co podkreśliła również Komisja Europejska — ocenia mec. Haiduk.
— Krótko mówiąc: WIBOR jest uczciwy i zgodny z przepisami, a konsument w niniejszej sprawie został prawidłowo poinformowany o samym wskaźniku WIBOR, o ryzyku wzrostu wskaźnika i w konsekwencji wzrostu raty kredytu — dodaje.
— Powód wycofał się ze swojego stanowiska o tym, że WIBOR jest sprzeczny z unijnym rozporządzeniem BMR (reguluje obszar wskaźników referencyjnych — red.), ponieważ uznał, że już nie ma szans tego przeforsować. Kwestionuje teraz prawidłowość wykonania przez bank obowiązków informacyjnych, przy czym chciałby rozszerzyć – naszym zdaniem bezzasadnie – te obowiązki na konieczność informowania o metodzie ustalania WIBOR. Pełnomocniczki Polski i Komisji Europejskiej także zwróciły na to uwagę, jednocześnie wskazując, że w swojej argumentacji popada w sprzeczność — mówi Bartosz Miąskiewicz, adwokata z CMS Cameron McKenna, który również reprezentuje bank.
— Co więcej, pełnomocnik konsumenta zarzuca, że konsumentowi nie przekazano informacji “szacunkach i kalkulacjach banków”, co jest nieprawidłowym stwierdzeniem i ma budować narrację, że WIBOR jest nieuczciwie ustalany i przypomina dawny LIBOR. To nieprawda — dodaje Miąskiewicz.
Inni także zmieniają podstawę zarzutów w sprawach WIBOR-owych
Argumentuje, że banki nie dokonują “szacunków czy kalkulacji”, ale przedstawiają kwotowania wiążące. Dane te są nie tylko na bieżąco weryfikowane, ale mogą być też następczo badane. — Jest to metoda zgodna z BMR, ustalona nie przez banki, lecz prawo i administratora. Podlega nadzorowi KNF, a sam wskaźnik jest poddawany cyklicznej kontroli zarówno przez KNF, jak i ESMA, również co do tego, czy dane będące podstawą ustalania wskaźnika są reprezentatywne dla rynku lub realiów gospodarczych, których pomiar jest celem. Dopiero co, gdyż 29 maja, KNF uznała, że te dane są wciąż odpowiednie — mówi mec. Miąskiewicz.
— Trend zmiany podstaw roszczenia obserwujemy w polskich sądach już od jakiegoś czasu. O ile na początku nacisk był położony na metodę obliczania WIBOR-u, zakres danych i transakcyjność, to teraz większość pełnomocników, nie tylko mecenas Frejowski, koncentruje się na obowiązkach informacyjnych. Jak do tej pory nie wpłynęło to na zmianę podejścia sądów w Polsce, wyroki w tych sprawach są wciąż korzystne dla banków — mówi Anna Cudna-Wagner, radca prawny z kancelarii CMS Cameron McKenna, która również reprezentowała PKO BP w Luksembrugu.
Zobacz też: Szczególna teoria nieważności. Eksperci o skutkach upadających umów kredytowych [OPINIA]
Jedna z przyczyn, która mogła skierować pełnomocników kredytobiorców na taką argumentację, to budzący emocje wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z 22 stycznia, w którym unieważniono klauzule odsetkowe oparte na wskaźniku WIBOR. Sąd argumentował to w ten sposób, że bank nie przedstawił klientom informacji, jak dokładnie ustalany jest WIBOR. Poza tym ocenił, że oświadczenie o ryzyku zmiennej stopy procentowej, będące załącznikiem do umowy, jest blankietowe i niewystarczające do stwierdzenia, że konsumenci zostali w pełni o ryzyku poinformowani.
W jaki sposób może zawyrokować TSUE?
Na rozstrzygnięcie omawianej sprawy przed TSUE musimy jeszcze poczekać. Najpierw, 11 września, Rzecznik Generalny unijnego Trybunału przedstawi opinię. To oznacza, że wyroku TSUE należy spodziewać się w pierwszym półroczu 2026 r. Kluczowa kwestia może dotyczyć tego, jak Trybunał odpowie na pierwsze pytanie: czy sądy krajowe mogą oceniać wskaźnik referencyjny zatwierdzony zgodnie z unijnym prawem.
— W przypadku pierwszego pytania sprawa jest otwarta: może tutaj dojść do jakiegoś zniuansowania, np. stwierdzenia, że metody wyznaczania wskaźnika WIBOR nie można badać na gruncie dyrektywy 93/13, ale można kontrolować wypełnienie obowiązków informacyjnych. Nadal jednak widzimy podstawy, by uznać, że warunek odsetkowy oparty o WIBOR mieści się w szerszej normie wynikającej z ustawy o kredycie hipotecznym i Rozporządzenia BMR, zgodnie z którą bank musi określać oprocentowanie zmienne według modelu wskaźnik referencyjny plus marża — uważa Anna Cudna-Wagner.
Prawnicy reprezentujący bank uważają, że zakres obowiązków informacyjnych określają przepisy ustawy o kredycie hipotecznym implementujące europejską dyrektywę o kredycie hipotecznym. We wcześniejszych wyrokach TSUE wskazywał, że oceniając, czy obowiązki informacyjne zostały należycie wykonane, sądy krajowe powinny ocenić, czy przedsiębiorca to zrobił.
Istotne może być więc trzecie pytanie prejudycjalne do TSUE. Sąd zastanawia się w nim, czy (gdyby okazało się, że można badać zapisy umowne z WIBOR) należałoby je uznać za nieuczciwe, jeśli konsument został niewłaściwie poinformowany o ryzyku zmiennej stopy (w szczególności nie podano mu, w jaki sposób ustala się wskaźnik referencyjny i jeśli są wątpliwości z jego “nietransparentnością” oraz doszło do nierównomiernego rozkładu ryzyka).
W tym kontekście prawnicy reprezentujący bank wiążą duże nadzieje z oceną uczciwości warunku umownego, czyli warunku odsetkowego, który opierał się na wskaźniku WIBOR. — Dotychczasowe orzecznictwo TSUE jest takie, że nawet gdyby jakieś informacje nie zostały przekazane, to jeszcze nie wystarcza to do uznania, że klauzula jest nieuczciwa. Oddzielnie trzeba badać przejrzystość i uczciwość. Jeżeli postanowienie umowne nie stawia konsumentów w sytuacji gorszej niż model ustawowy — a nie stawia, bo przepisy mówią wskaźnik referencyjny plus marża — i jeżeli dodatkowo model umowny jest powszechnie stosowany na rynku, czyli WIBOR plus marża, to spełnione są kryteria uczciwości — argumentuje Cudna-Wagner.
— Dlatego liczymy, że odpowiedź TSUE na trzecie pytanie prejudycjalne będzie sprowadzała się do wskazania, że taki warunek umowny, taki jak w tej sprawie, nie narusza równowagi pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem i powtórzenia stanowiska wyrażonego we wcześniejszych sprawach, że sąd krajowy musi zbadać, czy obowiązki informacyjne wynikające z przepisów prawa zostały wykonane. W takiej sytuacji odpowiedź na czwarte pytanie byłaby niepotrzebna — mówi ekspertka kancelarii CMS.
W czwartym pytaniu sąd zastanawia się, czy w przypadku uznania za nieuczciwe postanowienia o zmiennym oprocentowaniu opartym o WIBOR, możliwe jest dalsze funkcjonowanie umowy i usunięcie tej stawki z formuły oprocentowania (składałoby się wtedy jedynie z marży).
Rozkład ryzyka stopy procentowej i obowiązki informacyjne
Jednym z argumentów, którymi posługują się różni prawnicy reprezentujący kredytobiorców w sporach o WIBOR, jest ten dotyczący nierównego rozkładu ryzyka. Przekonują, że w większym stopniu konsument ponosi skutki zmiany stóp.
— Naszym zdaniem rozkład ryzyka stopy procentowej jest równomierny. Wskaźnik może rosnąć lub spadać. Liczymy, że TSUE weźmie pod uwagę fakt, że taki model klauzuli odsetkowej, czyli wskaźnik referencyjny plus marża, jest jednym z dopuszczanych przez unijną dyrektywę 2014/17 o kredycie hipotecznym. Wskazuje ona, że możliwy jest kredyt o zmiennym albo stałym albo okresowo stałym oprocentowaniu — mówi Anna Cudna-Wagner.
Dodaje poza tym, że uznanie niedopuszczalności zmiennego oprocentowania w umowie kredytu dla konsumenta podważałoby sens istnienia rozporządzenia BMR. Uregulowanie wskaźników referencyjnych stopy procentowej stosowanych w umowach kredytowych dotyczy właśnie modelu zmiennego oprocentowania. — To miałoby skutki dla wszystkich kredytów o zmiennej stopie w UE. Jeśli bank oferuje kredyty na zmiennej stopie, to nie ma wyboru i musi zastosować wskaźnik referencyjny w rozumieniu BMR, mający ściśle określoną procedurę jego ustalania.
Zobacz też: “Kropla w oceanie”. Związek Banków Polskich o sprawach sądowych dotyczących stawek WIBOR
Mec. Piotr Haiduk wskazuje, że ryzyko stopy procentowej ponosi zarówno bank jak i konsument. — Jeśli stopy procentowe spadają, klient zyskuje, bank traci. Uwagę na ten aspekt zwrócili pełnomocnicy Portugalii. Poza tym są opinie rzeczników generalnych TSUE, które wskazują, że ryzyko stopy procentowej nie jest tożsame z ryzykiem walutowym występującym np. w kredytach frankowych. Przy kredytach frankowych wzrost kursu powodował zwiększenie kapitału pozostającego do spłaty. W przypadku złotowych o zmiennym oprocentowaniu kapitał spłaty – nawet jeśli wskaźnik referencyjny się zmienia – jest stały. W trakcie rozprawy nie zostało wyjaśnione przez powoda, na czym polega nierównowaga stron i nieuczciwość kredytów ze zmiennym oprocentowaniem — mówi ekspert kancelarii Romanowski i Wspólnicy.
Zobacz też: Banki bronią się przed dodatkowym podatkiem. “Podniósłby koszty kredytu”
Istotne przy tym może być to, w jakim zakresie poinformowany o ryzyku został kredytobiorca. — Faktycznie konsument ponosi pewne ryzyko zmiany stopy procentowej, ale dostał na ten temat odpowiednie, bardzo szczegółowe informacje. Przyjmował ryzyko zmiennej stopy, ale nie robił tego nieświadomie, bo informacje, które przekazał mu bank w tym zakresie, były wyczerpujące. Przedstawiano symulacje przy założeniu wzrostu wskaźnika WIBOR do 5 proc., 10 proc., 15 proc. Wskazano nawet wpływ wzrostu WIBOR-u do historycznie najwyższego poziomu ok. 20 proc., na zobowiązania kredytobiorcy. Dlatego uważamy, że równowaga między stronami nie została zachwiana — argumentuje mec. Miąskiewicz. Dodaje, że ponadto BMR sam w sobie wprowadza takie regulacje, które mają ją gwarantować.
— W zakresie obowiązków informacyjnych warto wspomnieć, że pani sędzia pytała podczas rozprawy, czy konieczne jest przedstawienie konsumentowi “szczegółowych wymogów technicznych” i przedstawiciele Komisji Europejskiej oraz Polski odpowiedzieli, że nie jest to niezbędne i że konsument otrzymał wszystkie potrzebne mu informacje do tego, żeby podjąć świadomą decyzję dotyczącą zawarcia umowy — uważa prawnik kancelarii CMS.
Dwie drogi do sukcesu banków
– Wyrok TSUE w naszej sprawie może dwiema ścieżkami doprowadzić do korzystnego dla banków rozstrzygnięcia. Ta szybsza to odpowiedź na pierwsze pytanie, że nie można badać postanowień opartych o WIBOR, bo WIBOR jest wskaźnikiem w rozumieniu BMR, a bank jest zobowiązany przez ustawę o kredycie hipotecznym oraz Rozporządzenie BMR do stosowania modelu oprocentowania opartego o wskaźnik referencyjny w rozumieniu BMR. W takiej sytuacji odpowiedzi na pozostałe pytania byłyby bezprzedmiotowe. To byłoby dobre rozwiązanie, bo zamykałoby ścieżkę do podważania umów zawartych po wejściu w życie BMR — podsumowuje Anna Cudna-Wagner.
Jednak dodaje, że sektor bankowy mógłby wygrać także “idąc dłuższą drogą”. — TSUE może wskazać, że jeśli sąd krajowy ustali, że wszystkie obowiązki informacyjne wymagane przez przepisy prawa zostały przez bank wykonane, to warunek odsetkowy nie podlega kontroli w zakresie uczciwości. Może także wskazać, że niezależnie od wykonania obowiązków informacyjnych, warunek odsetkowy oparty o WIBOR jest uczciwy, gdyż odpowiada ustawowemu modelowi i jest powszechnie stosowany, a ponadto wskaźnik WIBOR jako kluczowy podlega szczególnej kontroli krajowego i europejskiego organu nadzoru — dodaje prawniczka.
Może się zdarzyć, że jeśli TSUE uznałby, że klauzule z WIBOR-em mogą być badane przed sądem w zakresie uczciwości, to pojawi się narracja, że taki wyrok to zwycięstwo kredytobiorców i ich pełnomocników.
— Ale sprawa koncentruje się na tym, czy on jest uczciwy. A przecież to wskaźnik zgodny z BMR, kontrolowany przez organy nadzoru. Poza tym TSUE w zakresie wskaźników przed BMR mówił o tym, że obowiązki informacyjne istnieją, ale to nie przesądza nieuczciwości. Gdyby więc nawet uznać, że konsument powinien dostawać informacje o metodologii wskaźnika WIBOR, to jeszcze by nie wystarczyło, aby uznać, że warunek odsetkowy oparty o WIBOR jest nieuczciwy — przekonuje mec. Miąskiewicz.
Co z kredytami zawartymi przed BMR?
Wprawdzie umowa kredytu mieszkaniowego w przedmiotowej sprawie została podpisana w 2019 r., czyli już po wprowadzeniu BMR, to w przyszłości uwaga może skupić się na kredytach udzielonych sprzed wejścia w życie tego rozporządzenia (2018 r.). Niektórzy prawnicy konsumentów twierdzą, że te starsze kredyty są bardziej podatne podważanie. Szczególnie że umowy zawarte po tej cezurze mogłyby być trudne do obalenia, gdyby TSUE w odpowiedzi na pierwsze pytanie stwierdził, że ich uczciwość nie podlega badaniu.
— Metoda ustalania WIBOR została po wejściu w życie rozporządzenia BMR doprecyzowana. Podstawowa zasada wyznaczania tego wskaźnika się nie zmieniła. WIBOR sprzed wprowadzenia tego rozporządzenia bazował bowiem na dwóch podstawowych zasadach, których BMR nie zmienił. Pierwsza to związanie banku przedstawionymi kwotowaniami, druga to “dwustronność”, czyli kwotowanie jednocześnie indeksu WIBID, który pokazuje oprocentowanie, po którym bank zobowiązany jest przyjąć depozyt. To bezpieczniki, które powodują, że banki nie mają żądnego interesu w tym, aby ich kwotowania nie odzwierciedlały rynku. BMR wprowadził szczegółowe zasady dotyczące monitorowania i kontroli wskaźników, jest on dodatkową certyfikacją — argumentuje Anna Cudna-Wagner.
— Niezależnie od tego należy pamiętać, że stopa referencyjna NBP jest ekonomicznym fundamentem WIBOR-u, nie jest on arbitralnie ustalany przez banki. I tak było również przed BMR — podkreśla Bartosz Miąskiewicz.
Autor: Maciej Rudke, dziennikarz Business Insider Polska
