Tego kraju Putin może zażądać za pokój. “Musiałem uspokajać Brukselę”
Idąc ulicami stolicy Mołdawii, łatwo zauważyć, jak zmienia się miejski krajobraz. Szare, toporne blokowiska z czasów sowieckich — nazywane przez złośliwych murami broniącymi dostępu do miasta — ustępują nieco bardziej zachodniej architekturze. Nieśmiało zaczynają też pojawiać się unijne flagi. W centrum jest ich tyle, że nie sposób zliczyć. A i tak dla niektórych Mołdawian jest to za mało — sporo z nich swoje poparcie dla Unii Europejskiej manifestuje również naklejką na szybie samochodu.
Jak na kraj, który nie należy do UE i wciąż jedną nogą pozostaje przy Rosji, jest to niewątpliwie ewenement, który musi wyjątkowo drażnić Putina. Jeszcze bardziej sen z powiek spędzają mu jednak inne posunięcia Mołdawii.
Pięć miesięcy temu wyszła na ulice miasta grupa młodych Mołdawian z prorosyjskiego “Zwycięstwa”, by wykrzyczeć sprzeciw wobec podważania tradycyjnych wartości kraju i narzucania mu obcych — czyli europejskich — norm przez “dyktatorski reżim” prezydent Mai Sandu.
Cztery miesiące temu mieszkańcy Kiszyniowa zapełniali ulice, by wziąć udział w “egzystencjalnym referendum”, które miało przesądzić o ich losach — a dokładnie o tym, czy uda im się wyrwać ku Unii Europejskiej, czy wpadną w objęcia Rosji.
W chłodny lutowy dzień po podniosłych wezwaniach nie ma ani śladu. Na ulice Kiszyniowa, prowadzące od dworca kolejowego do centrum miasta, wyszli jego starsi mieszkańcy. Na handel. Niektórzy zabrali za sobą prowizoryczne stoliki, inni ręczniki lub koce. Umieścili je przy ścieżce dla pieszych i rozłożyli nań towary na sprzedaż. Metalowe naczynia, garnki, ubrania, buty, porcelanowe figurki, przyrządy kuchenne. Można znaleźć tam wszystko, czego się potrzebuje — nawet jeśli jeszcze się o tym nie wie.
Mołdawianie handlujący produktami przy jednej z ulic w Kiszyniowie
Kraj podziałów
Na ulicach Kiszyniowa słychać głównie język rosyjski. W taki też sposób zwraca się do mnie Denis, którego spotykam w kawiarni. Zdecydował się zagadać, bo słyszy obcy język, a nieczęsto zdarza mu się widzieć w mieście turystów. Nic dziwnego, skoro według wyliczeń Banku Światowego Mołdawia jest 23. najrzadziej odwiedzanym krajem na świecie. Jak zauważa Miłosz Szymański, autor książki “Kto zgasi światło? Opowieści z Mołdawii”, turyści wolą odwiedzić Niger, Burundi czy Kosowo niż mały kraj na wschodzie Europy wciśnięty między Rumunię a Ukrainę.
Gdy Denis słyszy, że jestem z Polski, przestawia się na język angielski. Pyta o wrażenia z pobytu w Kiszyniowie i mówi, że koniecznie muszę wybrać się do Cricovy — jednej z największych winnic w Europie. Mołdawianie lubią się nią chwalić. To w końcu tam swoje 50. urodziny świętował Władimir Putin, tam swoje kolekcje win przechowują znani politycy — jak Angela Merkel czy Donald Tusk. Tam też, w jej krętych korytarzach, na dwa dni miał zgubić się Jurij Gagarin. Oficjalnie tyle czasu podziwił kompleks, choć bardziej prawdopodobne, że większy udział miały w tym mołdawskie trunki.
Po chwili do Denisa podchodzi znajomy i wymieniają kilka uwag. Po rosyjsku. Gdy pytam, czy w Mołdawii to standard, kiwa twierdząco głową. Dodaje, że mówi też po rumuńsku, ale po rosyjsku łatwiej się dogadać. Mołdawskiego języka nie ma, choć niektórzy uparcie twierdzą, że jest inaczej. W ubiegłym roku prezydent Mołdawii Maia Sandu podpisała ustawę, zgodnie z którą we wszystkich aktach prawnych sformułowanie “język mołdawski” zostało zastąpione określeniem “język rumuński”.
— Ci, którzy przez dekady twierdzili, że obywatele Mołdawii mówią po mołdawsku, a nie rumuńsku, dążyli do jednego celu: podzielenia nas — powiedziała.
I bez tego Mołdawia jest jednak podzielona jak chyba żaden inny kraj. I są to mocno scementowane podziały, bo zakorzenione w historii.
W kleszczach historii
W 1812 r. Turcy, którzy kontrolowali wówczas Hospodarstwo Mołdawskie, po przegranej z Rosją podzielili je na dwie części, wzdłuż rzeki Prut — wschodnia część Mołdawii trafiła do Moskwy. W 1917 r. Mołdawianom udało się wyrwać spod władzy Imperium Rosyjskiego i zjednoczyli się z Królestwem Rumunii, ale nie na długo — bo w 1940 r. Rosjanie upomnieli się o stracone ziemie.
Na pomocy paktu Ribbentrop-Mołotow przywrócili dawną granicę, zagarniając Mołdawię Wschodnią, zwaną Besarabią. Mołdawia Zachodnia pozostała przy Rumunii. Przez lata mieszkańcy obu tych części praktycznie nie utrzymywali kontaktów. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1991 r. Po upadku Związku Radzieckiego Mołdawia ogłosiła niepodległość i otworzyła się na sąsiadów. Mołdawianie do dziś pamiętają “mosty kwiatów” — manifestacje na przejściach granicznych, które zgromadziły ponad milion osób: Mołdawian, Rumunów, Rosjan mieszkających w niedawnej Besarabii. Wzmacniane przez lata podziały zostały wymazane — w terenie. Bo te w mentalności utrzymują się nadal.
— W Mołdawii występują dziś dwie główne tożsamości. Jeśli zapytać części jej mieszkańców, za kogo się uznają, bez chwili namysłu odpowiedzą, że za Rumunów. Bo Mołdawia historycznie przez długi czas była częścią Rumunii, a fakt, że wyodrębniła się jako osobne państwo, jest, ich zdaniem, dziełem przypadku — mówi Kamil Całus, analityk z Ośrodka Studiów Wschodnich.
W ich opinii najlepsze, co może spotkać Mołdawię, to likwidacja jej państwowości i przyłączenie do Rumunii. Z roku na rok poparcie dla tzw. unirei — idei zjednoczenia obu krajów — rośnie. Jak wylicza Kamil Całus, w 2016 r. za tym rozwiązaniem opowiadało się 15-20 proc. Mołdawian. W 2021 r. odsetek ten wzrósł do rekordowej wartości 43,9 proc. Prawie połowa mieszkańców uznała, że Mołdawia jako odrębne państwo w zasadzie nie powinna istnieć.
Mniej więcej tyle samo Mołdawian ma przeciwne zdanie. To właśnie oni twierdzą, że na co dzień posługują się językiem mołdawskim, że z Rumunią — poza krótkim epizodem historycznym — nic ich nie łączy i że Rosjanie, zagarniając terytorium Mołdawii, w zasadzie wyświadczyli jej przysługę — bo uchronili ją przed rumunizacją. Ci Mołdawianie nawet nie tyle nie chcą słyszeć o zjednoczeniu z Rumunią, co uważają ją za największego wroga.
W głowie wciąż mają narrację Kremla, który straszył potencjalną agresją Bukaresztu i co rusz przypominał o jego mało chlubnej roli w czasie II wojny światowej. Rumunia była jedynym sojusznikiem Trzeciej Rzeszy, który na okupowanych terenach organizował getta i mordował ludność żydowską czy romską. Dziś Rosja celowo pielęgnuje ten strach, zwłaszcza wśród starszych Mołdawian. By nie doprowadzić do zbliżenia sąsiednich krajów.
Jest też wreszcie trzecia grupa, do której zalicza się Denis. Podobnie jak wielu Mołdawian nie myśli w powyższych kategoriach. Nie zaprząta sobie na co dzień głowy polityką.
— Jak są wybory czy referendum, to idę i głosuję, ale nie zastanawiam się wiele, czy bliżej nam do Wschodu, Zachodu, gdzie ideologicznie jest Mołdawia. Mało kogo to zajmuje. Ludzie chcą mieć pracę, dobrze zarabiać i spokojnie żyć — mówi. Dla wielu Mołdawian jest to możliwe tylko w jeden sposób — przez zbliżenie się do Zachodu.
Znikający kraj
— Europa to sposób na życie. To marzenie, które musi stać się rzeczywistością. To szansa dla naszych ludzi na życie w pokoju i dobrobycie — powiedziała prezydent Maia Sandu w maju 2023 r., inaugurując Wielkie Zgromadzenie Europejskie w Kiszyniowie. Wielkie było nie tylko z nazwy — według lokalnych mediów w wiecu wzięło udział od 75 do 80 tys. osób. Nigdy wcześniej w żadnym kraju z tego regionu Europy nie zdarzyło się, by 3 proc. populacji wyszło na ulice i jednogłośnie wykrzyczało swoje poparcie dla integracji z Unią Europejską.
Mołdawski rząd jest zdeterminowany, by dołączyć do tej wspólnoty — dla niego to jedyna szansa na obronę przed agresywną polityką Rosji, która coraz śmielej upomina się o kraje należące niegdyś do sowieckiej strefy wpływów. Dlatego też już 3 marca 2022 r., równo tydzień po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, rząd w Kiszyniowie wystąpił o członkostwo w Unii Europejskiej. W czerwcu tego samego roku otrzymał status kraju kandydującego. Kwestię członkostwa w zachodniej wspólnocie rząd Mołdawii przedstawia jako sprawę egzystencjalną, kwestię być albo nie być. I rzeczywiście nią jest — ale z innego względu.
Mołdawia to jedno z najbiedniejszych państw w Europie, o ile nie przypada jej tytuł niechlubnego lidera tej czołówki. Według danych Banku Światowego w 2023 r. produkt Krajowy Brutto (PKB) Mołdawii wyniósł zaledwie 16,54 mld dol. (65,19 mld zł). Dla porównania — w sąsiedniej Rumunii było to 350,78 mld dol. (ok. 1,4 bln zł), a w Polsce — 809,20 mld dol. (ok. 3,2 bln zł).
Słabnący wzrost gospodarczy, w połączeniu z rosnącą inflacją, która w październiku 2022 r. osiągnęła rekordowe 34,62 proc., sprawia, że wzrasta również liczba Mołdawian żyjących na granicy ubóstwa. Kamil Całus wylicza, że w 2023 r. wskaźnik ubóstwa bezwzględnego (dotyczący osób dysponujących kwotą 140–170 euro, czyli ok. 600 do 730 zł miesięcznie) objął 31,6 proc. ludności. Dwa lata wcześniej było to 24,5 proc.
Ponure liczby sprawiają, że w Mołdawii nie ma wielu perspektyw i szans na uczciwy zarobek. Zaczyna też brakować ludzi. Na ulicach Kiszyniowa widać głównie osoby starsze i cudzoziemców będących tam przejazdem, najczęściej w drodze do Rumunii czy do Turcji. Choć w kraju mieszka sporo mniejszości narodowych — Rosjan, Ukraińców, Bułgarów, Polaków czy Gagauzów — coraz mniej jest w nim Mołdawian. Mołdawia to jedno z najszybciej wyludniających się państw na świecie — od 1991 r. populacja jej prawobrzeżnej części skurczyła się o 35 proc. — do 2,4 mln. Według szacunków Banku Światowego do 2050 r. w Mołdawii pozostanie 1,8 mln mieszkańców — a więc skurczy się mniej więcej do rozmiarów populacji Warszawy.
To wina głównie migracji zarobkowej, na którą decyduje się większość młodych Mołdawian. W kraju ciężko o pracę, więc wyjeżdżają za granicę — a Mołdawia się wyludnia. 38-letni Denis zdecydował się zostać w Kiszyniowie, ale swoje studio filmowe — bo jest reżyserem — zarejestrował w Dubaju. Podobnie zrobił jego kolego Ilan, który po chwili do nas dołącza.
— To się po prostu bardziej opłaca. Tu, przez tę szaloną inflację i korupcję, jest to zbyt ryzykowne — mówi.
Rosyjski bieg wsteczny
To dlatego sporo Mołdawian z taką nadzieją spogląda w kierunku UE.
— Nie chodzi tu o dojrzałość polityczną, szczególnie biorąc pod uwagę krótką historię Mołdawii. UE jest dla Mołdawian atrakcyjna. Napatrzyli się na to, jak żyje się w sąsiedniej Rumunii i chcieliby tego samego — mówi dr Wiktor Hebda z Instytutu Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Gdyby mieli alternatywę, być może wybraliby inną wizję rozwoju. Ale jej nie mają. Dlatego tak kurczowo chwytają się Brukseli.
Budynek Gazpromu w Kiszyniowie
— Integracja europejska to dla nas jedyna dostępna droga. Nie widzę powodu, abyśmy nie mogli powtórzyć sukcesu Polski i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej, które na akcesji do UE dużo zyskały — powiedział niedawno Dumitru Alaiba, wicepremier i minister rozwoju gospodarczego Mołdawii, w wywiadzie dla serwisu money.pl.
Powód, by do tego nie dopuścić, widzi jednak Rosja. Zdaniem Kamila Całusa to jeden z głównych celów Putina wobec Kiszyniowa.
— Kremlowi nie zależy na samej Mołdawii, jest za małym i słabym państwem, by mogła mieć dla niego większe znaczenie. Nie chodzi też nawet o to, by wróciła do rosyjskiej strefy wpływów, niewiele to zmieni. Putinowi zależy na tym, by Mołdawii się nie udało. Żeby nie była historią sukcesu gospodarczego i demokratycznego jak inne państwa postsowieckie. Bo jakby to wyglądało choćby w oczach Białorusi — najbiedniejsze państwo w Europie, z mnóstwem problemów wewnętrznych, dzięki pomocy Zachodu staje na nogi i jest w stanie się rozwijać. Na to Moskwa nie może sobie pozwolić — mówi specjalista.
Nie może również dopuścić do innego scenariusza — zacieśnienia więzi Mołdawii z Rumunią. Zjednoczenie tych krajów to, zdaniem Kamila Całusa, największy koszmar dla Rosji — bo oznaczałoby przesunięcie granicy NATO i UE na wschód, bliżej Moskwy. Tego panicznie się boi — i dlatego miesza.
Największą przysługę wyświadcza jej w tym Ilan Szor. Szemrany oligarcha i polityk oskarżony jest o nielegalne interesy i największą kradzież w historii Mołdawii — w jej wyniku z trzech mołdawskich banków w 2014 r. zniknął łącznie miliard dolarów (ok. 4 mld zł), co stanowiło wówczas równowartość jednej trzeciej rocznego PKB tego państwa. Choć został skazany i przebywa poza granicami Mołdawii, nie przeszkadza mu to w destabilizowaniu kraju. Jest skuteczny, bo uderza w najczulsze struny. Głosi hasła radykalnego socjalizmu, rozdawnictwa i rozbudza sentyment do Związku Radzieckiego, w którym co prawda żyło się nie najlepiej, ale niczego nie brakowało.
Rosyjska wiązanka pod Kompleksem Pamięci Wieczności poświęconym żołnierzom radzieckim, którzy zginęli podczas operacji jasko-kiszyniowskiej z 1944 r.
W podobne tony uderzają socjaliści i komuniści legalnie zasiadający w parlamencie. Ci odwołują się do strachu — przyznają, że współpraca z Rosją cudów nie sprawi, ale lepiej z nią żyć dobrze, niż źle. By uniknąć losu Ukrainy. Choć opozycja nie ma szerokiego zaplecza, ma w Mołdawii podatny grunt.
Za “Russkij mir”
70 km od Kiszyniowa po unijnych flagach nie ma ani śladu. Pełno jest natomiast tych w barwach Federacji Rosyjskiej. I w ogóle wszystkiego, co rosyjskie. Na Tyraspol, stolicę nieuznawanej republiki, z pomników spoglądają Lenin i Potiomkin, miejscowe stołówki przyzdobione są portretami Stalina i obrazami z komunistyczną symboliką, a jedyne pamiątki, jakie można kupić na ulicznych stoiskach, to te przedstawiające Władimira Putina.
Mieszkańcy Naddniestrza na każdym kroku manifestują, że najbliżej im do Rosji i że najlepszym dla nich scenariuszem byłoby przyłączenie się do niej.
Według Ilana byłoby to najgorsze rozwiązanie, ale nie chce za wiele o tym mówić. — To skomplikowane — twierdzi. Tematu unika również Denis, twierdząc jedynie, że “mieszkańcy Naddniestrza wszystko komplikują”.
Rada miejska z pomnikiem Lenina w Tyraspolu, 21 maja 2017 r.
Dla Mołdawian, którzy widzą swoje miejsce w UE, jest to dość drażliwa kwestia — Bruksela dała jasno do zrozumienia, że bez rozwiązania problemu Naddniestrza Kiszyniów może zapomnieć o akcesji. Autonomiczny region we wschodniej Mołdawii został stworzony podczas rozpadu Związku Radzieckiego przez lokalną elitę przy wsparciu stacjonującej tam rosyjskiej armii. Ta obecna tam jest zresztą do dziś.
W separatystycznej republice obecnych jest blisko 1500 żołnierzy — w większości lokalsów z rosyjskimi paszportami, Rosjan jest tam góra 200 — 300 oficerów. Nie są oni żadną realną siłą — i wbrew temu, co słyszy się czasem w mediach — nie stanowią dla Mołdawii większego zagrożenia militarnego. Nikłe jest także ryzyko ich rebelii i przyłączenia się do Rosji — bo choć Naddniestrzanie bardzo by tego chcieli, nie chce tego Moskwa.
Samo w sobie Naddniestrze nie ma dla niej żadnej wartości. Dosadnie pokazała to początkiem tego roku, zostawiając ją na lodzie i przykręcając kurek z gazem, gdy Ukraina nie przedłużyła umowy z Gazpromem o przesyle gazu przez swoje terytorium. Moskwa potrzebuje jednak Tyraspolu z innego powodu.
— Rosja traktuje Naddniestrze jako rodzaj kotwicy, który ma hamować proces integracji europejskiej Mołdawii, trzymać ją z dala od UE, a tym bardziej NATO. Nie chce włączać go w swoje granice. Chce utrzymywać je jako niezależny byt, który będzie ją destabilizował i torpedował jej prozachodnie aspiracje — mówi Kamil Całus.
Dlatego Kreml gra na prorosyjskim sentymencie Naddniestrzan i mami ich obietnicami integracji, których nie zamierza spełnić. Robi to jednak dość skutecznie — gdy tylko Kiszyniów dodaje gazu na prounijnej ścieżce, Tyraspol natychmiast wrzuca bieg wsteczny. A ma skuteczne narzędzie nacisku.
— Na obszarze Naddniestrza znajduje się kluczowa elektrownia Cuciurgan, która generuje rocznie ok. 70-80 proc. energii elektrycznej zużywanej w Mołdawii. Nie są to wprawdzie duże ilości, niemniej jest ona zależna od dostaw z Naddniestrza, co daje mu silną kartę przetargową — zauważa Wiktor Hebda.
Stołówka na ulicy Lenina w Tyraspolu, 1 września 2023 r.
To jednak niejedyny hamulcowy prozachodnich aspiracji Mołdawii. Choć najczęściej mówi się o Naddniestrzu, niemałą rolę odgrywa również Gagauzja. Obszar autonomiczny w południowej części Mołdawii podobnie jak Tyraspol w 1990 r. postanowił oderwać się od macierzy. Choć w 1994 r. doszedł do porozumienia z Kiszyniowem, zyskując status autonomii, światopoglądowo znacznie bliżej mu do Moskwy. Mieszkańcy Gagauzji — w większości pochodzenia tureckiego — w ponad 95 proc. popierają Rosję. Uważają ją za jedynego arbitra, gwaranta bezpieczeństwa i obrońcę przed zakusami Rumunii i UE.
To dość absurdalne podejście zważywszy na fakt, że Gagauzi stali się jednymi z największych ofiar Wielkiego Głodu, który nawiedził Mołdawię tuż po zakończeniu II wojny światowej. Władze radzieckie nie tylko nie zrobiły nic, by pomóc mieszkańcom tego regionu, co wręcz celowo utrudniały im wyjście z kryzysu. W szkołach Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej się jednak o tym nie mówiło — a więc tematu nie ma. Jest za to wielki sentyment do Rosji, niechęć do UE i przekonanie, że narody słowiańskie muszą iść ramię w ramię. Naprzeciw światu.
Przeciąganie liny
20 października 2024 r. nastroje w Kiszyniowie były mieszane. Referendum, które miało przypieczętować drogę Mołdawii do UE, o mały włos nie pogrzebało jej unijnych marzeń w gruzach. Za wpisaniem do konstytucji kursu na UE zagłosowało jedynie 50,46 proc. Mołdawian. Szalę przechyliło zaledwie 13 tys. 596 głosów. Gdyby nie te oddane przez obywateli Mołdawii mieszkających za granicą, na Kremlu strzelałyby korki od szampana — choć i tak rosyjskie elity miały powód do zadowolenia.
— W czasie tego referendum byłem akurat w Brukseli. Po ogłoszeniu jego wyników pojawiło się mnóstwo obaw. Próbowałem uspokajać nastroje, tłumaczyć, że to o niczym nie przesądza, ale europejscy przywódcy odebrali do jednoznacznie: UE straciła Mołdawię — mówi Kamil Całus.
Prezydent Mołdawii Maia Sandu w Kijowie, 25 stycznia 2025 r.
Maia Sandu twierdzi, że był to efekt działań Moskwy i Ilana Szora, który kupował głosy. Miał w ten sposób przeciągnąć na swoją — prorosyjską — stronę 130 tys. Mołdawian, chociaż trudno uwierzyć, by wszyscy oni za 25 euro (ok. 137 zł), bo tyle miał płacić za głos, zmienili poglądy na przyszłość Mołdawii. Prawdopodobnie część z nich i tak zamierzała zagłosować przeciwko wpisaniu unijnego kursu do konstytucji. A część nie zamierzała głosować na nic. Bo — jak uważają — samo w sobie nic to nie zmieni. Do UE szybko Mołdawii nie zbliży — a może tylko zrazić Rosję.
Część zagłosowała też nie tyle przeciw unijnej przyszłości, a przeciw rządowi Mai Sandu. W 2021 r. jej Partia Działania i Sprawiedliwości otrzymała ogromny kredyt zaufania — jako pierwsze ugrupowanie w historii tego kraju samodzielnie zdobyła większość w parlamencie. I w oczach wielu Mołdawian tego kredytu nie spłaciła. Bo ceny energii drastycznie rosną, podobnie jak inflacja i korupcja. Zbliżenie do Zachodu, od którego władze obiecywały tak wiele, miało poprawić jakość życia. Jak na razie zmiany nie widać, chyba że na gorsze.
UE próbuje wyciągnąć rękę — niedawno przyznała Mołdawii rekordowy, największy w jej historii pakiet pomocy opiewający na 1,885 mld euro (8,05 mld zł) — 385 mln w formie bezzwrotnych dotacji i 1,5 mld w ramach preferencyjnych pożyczek. Czy to jednak wystarczy, by wyprowadzić Mołdawię na prostą i przyciągnąć ją do zachodniej orbity?
Wiktor Hebda jest sceptyczny. Jego zdaniem nie chodzi tyle o Kiszyniów, ile o rywalizację UE z Rosją w tej części Europy — i Bruksela ewidentnie ją przegrywa. Specjalista uważa, że Mołdawia może podzielić los Serbii.
— Ona również na drogę do UE weszła kilkanaście lat temu. Brak postępów w rozmowach akcesyjnych pośrednio wpłynął jednak na “zmonopolizowanie” władzy przez populistyczną Serbską Partię Postępową z Aleksandrem Vucicem na czele. Serbski euroentuzjazm przerodził się w eurosceptycyzm, w efekcie czego Rosjanie utrzymali, a z czasem wzmocnili swoje wpływy w tym państwie. Podobnie może być z Mołdawią, z tą różnicą, że jest ona niestety zdecydowanie łatwiejszym celem dla Kremla — mówi.
Ponad głowami
Również Kamil Całus obawia się, że Kiszyniów może wpaść w orbitę Rosji — ale drogą formalną. Że historia zatoczy koło i silniejsi znów zadecydują o losach Mołdawian ponad ich głowami. — Pojawiają się obawy, że Mołdawia zostanie poświęcona w imię wyższego celu, jakim dla wielu jest zakończenie wojny w Ukrainie. Nie zdziwiłbym się, gdyby w negocjacjach z Amerykanami Rosjanie podnieśli kwestię Naddniestrza — mówi.
Tego bardzo boi się rząd w Kiszyniowie. Obawia się tego również Bruksela, która za nic nie chce dopuścić do rosyjskiej ekspansji w tym regionie Europy. Denis z Ilanem wojny się nie boją, ale są na nią gotowi. — Żyjemy z tym zagrożeniem od lat, przywykliśmy. Mam szkolenie wojskowe, umiem posługiwać się bronią. Jeśli będzie trzeba, pójdę walczyć — mówi Denis.
Stoisko z pamiątkami w Kiszyniowie
Starsi Mołdawianie tymczasem jak co dzień wychodzą na ulice i rozkładają prowizoryczne stoiska. Dziś niedziela, więc postawili na lokalne rękodzieła — kolorowe matrioszki, wielobarwne wianki, bransoletki z koralików, ręcznie tkane dywaniki czy i serwetki. Większa szansa, że przyciągną turystów i skuszą ich do tego, by zostawić trochę mołdawskich lei.
Jest w miarę ładny dzień, na ulicach dość duży ruch — może uda im się zarobić tyle, by złożyć stoisko nieco wcześniej i odpocząć przed kolejnym dniem. Bo niezależnie od tego, jakimi egzystencjalnymi zagrożeniami straszą ich przywódcy z Kiszyniowa, Rosji czy Brukseli lub jakie złote góry im obiecują, oni, gdy wyjdzie słońce, jak co rano muszą wyjść i stoczyć swoją codzienną walkę — o przetrwanie. Póki jest jeszcze o co walczyć.
