Parkinson a pestycydy. Guru neurologii porównuje je do azbestu i ołowiu

Ashley Davis14/04/2025

0 217 12 minutes read

Latem 1982 r. siedmiu użytkowników heroiny zostało przyjętych do kalifornijskiego szpitala sparaliżowanych i niemych. Mieli po 20 lat, byli zdrowi — do czasu, gdy syntetyczny narkotyk, który wyprodukowali w prowizorycznych laboratoriach, “zamroził” ich we własnych ciałach. Lekarze szybko odkryli przyczynę: to MPTP, neurotoksyczne zanieczyszczenie, które zniszczyło niewielką, ale kluczową część mózgu — istotę czarną, która kontroluje ruch.

U pacjentów niemal z dnia na dzień pojawiły się objawy późnego stadium choroby Parkinsona.

Przypadki te zaszokowały neurologów. Do tego czasu uważano, że choroba Parkinsona jest związana ze starzeniem się, a jej początki są powolne i tajemnicze. Ale oto był dowód, że pojedyncza substancja chemiczna może wywołać ten sam niszczycielski rezultat. I, co jeszcze bardziej niepokojące, MPTP okazał się chemicznie podobny do parakwatu, szeroko stosowanego środka chwastobójczego, który przez dziesięciolecia był rozpylany na farmach w Stanach Zjednoczonych i Europie.

Podczas gdy leki pomogły niektórym odzyskać sprawność ruchową, uszkodzenia były trwałe — siedmiu pacjentów nigdy w pełni nie wyzdrowiało.

Ta historia uformowała młodego holenderskiego lekarza o nazwisku Bas Bloem. W 1989 r., wkrótce po ukończeniu szkoły medycznej, Bloem udał się do Stanów Zjednoczonych, aby pracować z Williamem Langstonem, neurologiem, który odkrył związek MPTP z chorobą Parkinsona. To, co tam zobaczył, zmieniło jego rozumienie choroby — i jej przyczyn.

— To było jak grom z jasnego nieba — mówi Bloem. — Pojedyncza substancja chemiczna replikowała całą chorobę. [Zachorowanie na chorobę] Parkinsona to nie tylko pech. Można ją było wywołać.

Powstawanie choroby wywołanej przez człowieka

Dziś, w wieku 58 lat, Bloem prowadzi uznaną na całym świecie klinikę i zespół badawczy ze swojej bazy w Radboud University Medical Center w Nijmegen, średniowiecznym holenderskim mieście w pobliżu granicy z Niemcami. Każdego roku leczy setki pacjentów, podczas gdy zespół prowadzi pionierskie badania nad wczesną diagnozą i profilaktyką.

Podczas mojej ostatniej wizyty korytarz przed biurem Bloema nie był zatłoczony, ale zaludniony — pacjenci poruszali się powoli, rozważnie, niektórzy z chodzikami, inni z ramieniem opiekuna pod własnym. Jeden jest pochylony do przodu sztywno, szurając; inny zatrzymuje się cicho przy schodach, jego twarz jest rozluźniona, nie nieobecna — po prostu nieruchoma, jakby każdy gest stał się zbyt kosztowny.

W najbardziej pracowite dni klinika przyjmuje ponad 60 pacjentów. — I wciąż ich przybywa — mówi Bloem.

Postać Bloema jest zarówno charyzmatyczna, jak i dynamiczna: wysoki — nieco ponad dwa m, mówi z uśmiechem — z nawykiem chodzenia podczas rozmowy i białym kitlem pełnym kolorowych długopisów. Jego długie, srebrnoszare włosy są zaczesane do tyłu, a kilka kosmyków ucieka, gdy chodzi po pokoju. Pacjenci malują jego portrety, piszą o nim wiersze. Jego zespół nazywa go “lekarzem, który nigdy nie przestaje się ruszać”.

Bartosz Brzeziński / Politico

Prof. dr Bas Bloem w Radboud University Medical Center w Nijmegen, Holandia

W przeciwieństwie do wielu badaczy tej rangi, Bloem nie pozostaje za kulisami. Przemawia na międzynarodowych konferencjach, konsultuje się z decydentami i przedstawia swoje argumenty zarówno opinii publicznej, jak i światu naukowemu.

Jego praca obejmuje zarówno opiekę, jak i przyczynę — od promowania ruchu i spersonalizowanego leczenia po alarmowanie o tym, co może wywoływać chorobę. Oprócz skupienia się na ćwiczeniach i profilaktyce, stał się jednym z najbardziej szczerych głosów na temat czynników środowiskowych powodujących chorobę Parkinsona — i tego, co postrzega jako rosnącą porażkę w konfrontacji z ich długoterminowym wpływem na ludzki mózg.

Kiedy angielski chirurg James Parkinson po raz pierwszy opisał “porażenie drżeniowe” w 1817 r., uznano je za ciekawostkę medyczną — rzadką przypadłość starzejących się mężczyzn. Dwa wieki później liczba zachorowań na chorobę Parkinsona na całym świecie wzrosła ponad dwukrotnie w ciągu ostatnich 20 lat i oczekuje się, że podwoi się ponownie w ciągu następnych 20 lat. Jest to obecnie jedno z najszybciej rozwijających się zaburzeń neurologicznych na świecie, wyprzedzające udar mózgu i stwardnienie rozsiane. Choroba powoduje postępującą śmierć neuronów produkujących dopaminę i stopniowo pozbawia ludzi ruchu, mowy, a ostatecznie także zdolności poznawczych. Nie ma na nią lekarstwa.

Pewną rolę odgrywa wiek i predyspozycje genetyczne. Ale Bloem i szersza społeczność neurologiczna twierdzą, że same te dwa czynniki nie mogą wyjaśnić gwałtownego wzrostu liczby przypadków. W artykule z 2024 r., którego współautorem jest amerykański neurolog Ray Dorsey, Bloem napisał, że choroba Parkinsona jest “głównie chorobą środowiskową” — stanem kształtowanym mniej przez genetykę, a bardziej przez długotrwałe narażenie na toksyny, takie jak zanieczyszczenie powietrza, rozpuszczalniki przemysłowe, a przede wszystkim pestycydy.

Większość pacjentów, którzy przechodzą przez klinikę Bloema, nie jest rolnikami, ale wielu z nich mieszka na obszarach wiejskich, gdzie stosowanie pestycydów jest powszechne. Z czasem zaczął zauważać pewien wzór: choroba Parkinsona zdawała się pojawiać częściej w regionach zdominowanych przez intensywne rolnictwo.

— Choroba Parkinsona była bardzo rzadką chorobą aż do początku XX w. — mówi Bloem. — Potem, wraz z rewolucją rolniczą, rewolucją chemiczną i eksplozją stosowania pestycydów, wskaźniki zaczęły rosnąć.

Trzeba przyznać, że Europa podjęła pewne działania. Parakwat — herbicyd chemicznie podobny do MPTP — został ostatecznie zakazany w 2007 r., choć dopiero po tym, jak Szwecja pozwała Komisję Europejską do sądu za ignorowanie dowodów na jego neurotoksyczność. Inne pestycydy o znanych powiązaniach z chorobą Parkinsona, takie jak rotenon i maneb, nie są już dozwolone.

Ale gdzie indziej tak nie jest. Parakwat jest nadal produkowany w Wielkiej Brytanii i Chinach, rozpylany w gospodarstwach rolnych w Stanach Zjednoczonych, Nowej Zelandii i Australii oraz eksportowany do części Afryki i Ameryki Łacińskiej — regionów, w których wskaźniki zachorowań na Parkinsona gwałtownie rosną.

Parakwat, będący niegdyś drugim po glifosacie najczęściej sprzedawanym herbicydem na świecie, przyczynił się do znacznych zysków jego producenta — chińskiej firmy z siedzibą w Szwajcarii Syngenta. Ale jego szczyt komercyjny już dawno minął, a substancja chemiczna stanowi obecnie tylko niewielki ułamek ogólnej działalności firmy. W Stanach Zjednoczonych Syngenta zmaga się z tysiącami pozwów od osób, które twierdzą, że substancja chemiczna wywołała u nich chorobę Parkinsona. Podobne sprawy toczą się w Kanadzie.

GEORGIOS KEFALAS / PAP

Protestujący podczas marszu przeciwko międzynarodowym firmom agrochemicznym i biotechnologicznym Monsanto i Syngenta, Bazylea, Szwajcaria, 19 maja 2018 r.

Syngenta konsekwentnie zaprzecza jakiemukolwiek związkowi między parakwatem a chorobą Parkinsona, wskazując na przeglądy regulacyjne w USA, Australii i Japonii, które nie znalazły dowodów na związek przyczynowy.

Firma powiedziała POLITICO, że porównania do MPTP były wielokrotnie kwestionowane, powołując się na australijski przegląd z 2024 r., w którym stwierdzono, że parakwat nie działa poprzez ten sam mechanizm neurotoksyczny. Firma stwierdziła w pisemnej odpowiedzi liczącej ponad trzy strony, że istnieją mocne dowody, że parakwat nie powoduje skutków neurotoksycznych poprzez drogi najbardziej istotne dla narażenia ludzi — spożycie, kontakt ze skórą lub wdychanie.

“Parakwat jest bezpieczny, gdy jest stosowany zgodnie z zaleceniami” — powiedziała Syngenta.

Jednak dla Bloema nawet europejskie zakazy nie są powodem do pocieszenia.

— Chemikalia, których zakazaliśmy? To były te oczywiste — mówi Bloem. — To, czego używamy teraz, może być równie niebezpieczne. Po prostu nie zadawaliśmy właściwych pytań.

Chemikalia, z których Europa nie może zrezygnować

Spośród nadal stosowanych substancji chemicznych, żadna nie przyciągnęła większej uwagi — ani nie przetrwała więcej batalii sądowych — niż glifosat.

Jest to najczęściej stosowany herbicyd na naszej planecie. Jego ślady można znaleźć na polach uprawnych, w lasach, rzekach, kroplach deszczu, a nawet w koronach drzew głęboko w europejskich rezerwatach przyrody. Znajduje się w kurzu domowym, paszy dla zwierząt, produktach z supermarketów. W jednym z amerykańskich badań wykryto go w 80 proc. próbek moczu pobranych od ogółu społeczeństwa.

Przez lata glifosat, sprzedawany pod marką Roundup, znajdował się w centrum międzynarodowej burzy prawnej i regulacyjnej. W Stanach Zjednoczonych firma Bayer — która przejęła Monsanto, pierwotnego producenta Roundupu — wypłaciła ponad 10 mld dol. [37 mld 604 mln 880 tys. zł] w celu rozstrzygnięcia procesów sądowych łączących glifosat z chłoniakiem nieziarniczym.

Glifosat jest obecnie nieopatentowany i produkowany przez wiele firm na całym świecie. Jednak Bayer pozostaje jego największym sprzedawcą — szacuje się, że w 2024 r. sprzedaż związana z glifosatem osiągnie 2,6 mld euro [11 mld 134 mln 422 tys. zł], nawet jeśli konkurencja rynkowa i presja prawna zmniejszą zyski.

W Europie lobbyści sektora rolniczego i chemicznego ciężko walczyli o zachowanie jego stosowania, ostrzegając, że zakaz stosowania glifosatu zniszczyłby wydajność rolnictwa. Władze krajowe pozostają podzielone. Francja próbowała stopniowo go wycofać. Niemcy obiecały całkowity zakaz — ale nigdy go nie wprowadziły.

W 2023 r. — pomimo rosnących obaw, luk w danych dotyczących bezpieczeństwa i presji politycznej — Unia Europejska ponownie zezwoliła na stosowanie glifosatu przez kolejne 10 lat.

Glifosat nigdy nie został ostatecznie powiązany z chorobą Parkinsona. Bayer powiedział POLITICO w pisemnej odpowiedzi, że żaden przegląd regulacyjny nigdy nie stwierdził, że którykolwiek z jego produktów jest związany z chorobą i wskazał na amerykańskie badanie Agricultural Health Study, które objęło prawie 40 tys. osób stosujących pestycydy i nie wykazało statystycznie istotnego związku między glifosatem a chorobą. Bayer twierdzi, że glifosat jest jednym z najszerzej przebadanych herbicydów na świecie, a żaden organ regulacyjny nie zidentyfikował go jako neurotoksycznego lub rakotwórczego.

Bloem twierdzi jednak, że brak udowodnionego związku mówi więcej o tym, jak regulujemy ryzyko, niż o tym, jak bezpieczna jest ta substancja chemiczna.

CHRISTIAN CHARISIUS / PAP

Próbka gleby zanieczyszczona glifosatem w laboratorium Wydziału Nauk Rolniczych i Środowiskowych Uniwersytetu w Rostocku w Rostocku, Niemcy, 1 sierpnia 2017 r.

W przeciwieństwie do parakwatu, który powoduje natychmiastowy stres oksydacyjny i został powiązany z chorobą Parkinsona zarówno w badaniach laboratoryjnych, jak i epidemiologicznych, potencjalne szkody glifosatu są bardziej pośrednie — działają poprzez stan zapalny, zaburzenie mikrobiomu lub dysfunkcję mitochondriów, wszystkie mechanizmy, o których wiadomo, że przyczyniają się do śmierci neuronów produkujących dopaminę. Sprawia to jednak, że są one trudniejsze do wykrycia w tradycyjnych testach toksykologicznych i łatwiejsze do odrzucenia.

— Problem nie polega na tym, że nic nie wiemy — mówi Bloem. — Chodzi o to, że nie mierzymy rodzaju uszkodzeń powodowanych przez chorobę Parkinsona.

W odpowiedzi Bayer wskazał na parakwat jako jeden z zaledwie dwóch chemikaliów rolniczych, które badania bezpośrednio powiązały z rozwojem choroby Parkinsona — nawet jeśli Syngenta, jej producent, utrzymuje, że nie ma udowodnionego związku.

Obecne ramy oceny pestycydów w UE, podobnie jak w wielu innych systemach regulacyjnych, koncentrują się przede wszystkim na ostrej toksyczności — krótkotrwałych objawach zatrucia, takich jak drgawki, nagłe uszkodzenie narządów lub śmierć. Producenci przedstawiają dane dotyczące bezpieczeństwa, z których większość opiera się na badaniach na zwierzętach w poszukiwaniu widocznych zmian w zachowaniu. Ale w przeciwieństwie do użytkowników heroiny w Kalifornii, którzy byli narażeni na niezwykle silną toksynę, choroba Parkinsona nie objawia się dramatycznymi objawami w krótkim okresie. Zakrada się w miarę obumierania neuronów, często przez dziesięciolecia.

— Czekamy, aż mysz zacznie śmiesznie chodzić — mówi Bloem. — Ale w przypadku choroby Parkinsona szkody są już wyrządzone przed pojawieniem się objawów.

Testy regulacyjne również izolują poszczególne substancje chemiczne, rzadko badając ich interakcje w świecie rzeczywistym. Jednak badanie przeprowadzone w 2020 r. w Japonii pokazało, jak niebezpieczne może być to założenie. Kiedy gryzonie zostały wystawione na działanie glifosatu i MPTP — tego samego związku, który naśladował chorobę Parkinsona w przypadkach heroiny w Kalifornii — połączenie to spowodowało znacznie większą utratę komórek mózgowych niż każda z tych substancji osobno.

— To koszmarny scenariusz — mówi Bloem. — A my go nie testujemy.

Nawet jeśli dane istnieją, nie zawsze docierają do organów regulacyjnych. Wewnętrzne dokumenty firmy ujawnione w sądzie sugerują, że Syngenta od dziesięcioleci wiedziała, że parakwat może uszkadzać mózg — zarzut, któremu firma zaprzecza, twierdząc, że nie ma udowodnionego związku.

Niedawno Bayer i Syngenta spotkały się z krytyką za to, że w przeszłości nie udostępniły władzom UE badań toksyczności dla mózgu — danych, które ujawniły amerykańskim organom regulacyjnym. W jednym przypadku Syngenta nie ujawniła badań nad pestycydem abamektyną. Komisja oraz unijne agencje ds. żywności i chemikaliów nazwały to wyraźnym naruszeniem. Bloem dostrzega głębszy problem. — Dlaczego mielibyśmy zakładać, że te firmy są najlepszymi strażnikami zdrowia publicznego? — zapytał. — Zarabiają miliardy na tych chemikaliach.

Syngenta stwierdziła, że żadne z utajnionych badań nie dotyczyło choroby Parkinsona i że od tego czasu przedłożyła wszystkie wymagane badania zgodnie z unijnymi zasadami przejrzystości. Firma dodała, że jest “w pełni dostosowana do nowych wymogów dotyczących ujawniania danych dotyczących bezpieczeństwa”.

Niektóre rządy już reagują na powiązania między chorobą Parkinsona a rolnictwem. Francja, Włochy i Niemcy oficjalnie uznają parkinsona za możliwą chorobę zawodową związaną z narażeniem na pestycydy — krok, który uprawnia niektórych dotkniętych pracowników rolnych do odszkodowania. Bloem twierdzi jednak, że nawet to uznanie nie zmusiło szerszego systemu do nadrobienia zaległości.

Dalszy ciąg materiału pod wideo

Tam, gdzie kończy się nauka, zaczyna się polityka

Nieufność Bloema prowadzi prosto do instytucji mających na celu ochronę zdrowia publicznego — i do ludzi takich jak Bernhard Url, człowieka, który spędził ostatnią dekadę prowadząc jedną z najważniejszych z nich.

Url jest odchodzącym dyrektorem wykonawczym Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) — unijnego organu nadzoru naukowego nad żywnością i zagrożeniami chemicznymi, z siedzibą w Parmie we Włoszech. Url nie zaprzecza tej strukturze, ale twierdzi, że proces jest teraz bardziej przejrzysty i rygorystyczny naukowo.

Spotkałem Urla podczas jego wizyty w Brukseli, w ostatnich miesiącach pełnienia przez niego funkcji dyrektora wykonawczego EFSA. Austriak z pochodzenia i weterynarz z wykształcenia, mówi precyzyjnie, starannie dobierając słowa. O ile Bloem jest energiczny i gwałtowny, Url jest bardziej powściągliwy — naukowiec nadal działa w ramach machiny, którą Bloem chce zreformować.

Mimo to Url nie kwestionował sedna krytyki. — Istnieją obszary, których jeszcze nie bierzemy pod uwagę — powiedział mi, wskazując na pojawiającą się naukę dotyczącą zaburzeń mikrobiomu, synergii chemicznej i przewlekłej ekspozycji na niskie dawki. Nie wymienił choroby Parkinsona, ale implikacje były jasne. — Nadrabiamy zaległości — przyznał.

Zasugerował, że część problemu ma charakter strukturalny. Agencja opiera się na systemie zbudowanym wokół predefiniowanych metod i danych dostarczanych przez przemysł. — Oceniamy ryzyko na podstawie tego, co nam dano i na co pozwalają nam ramy — powiedział Url. — Ale nauka ewoluuje szybciej niż prawodawstwo. To zawsze rodzi napięcie.

EFSA działa również w ramach ograniczeń, których nie ma jej farmaceutyczny odpowiednik, Europejska Agencja Leków. — EMA rozdziela pieniądze między agencje krajowe — powiedział Url. — My tego nie robimy. Jest mniej integracji, mniej wspólnej pracy. Polegamy na ekspertach zgłaszanych na ochotnika przez państwa członkowskie. Nie gramy w tej samej lidze.

Url nie brzmiał defensywnie. Jeśli już, to brzmiał jak ktoś, kto od dłuższego czasu walczy z instytucjonalną grawitacją. Opisał EFSA jako agencję odpowiedzialną za ocenę systemu żywnościowego wartego biliony — ale pracującą z ograniczonymi zasobami naukowymi i w ramach modelu regulacyjnego, który nigdy nie został zaprojektowany do wychwytywania zagrożeń związanych z chorobami przewlekłymi, takimi jak choroba Parkinsona.

— Nie otrzymujemy wsparcia, którego potrzebujemy, aby koordynować działania w całej Europie — powiedział. — W porównaniu ze znaczeniem gospodarczym całego przemysłu rolno-spożywczego… to okruszki.

Ale wyznaczył ostrą granicę, jeśli chodzi o odpowiedzialność. — Pytanie o to, co jest wystarczająco bezpieczne, nie należy do nas — powiedział. — To decyzja polityczna. EFSA może oznaczyć ryzyko. Do rządów należy decyzja, czy ryzyko to jest akceptowalne.

STEPHANIE LECOCQ / PAP

Kobieta przebrana za Europę (L) i mężczyzna przebrany za śmierć (P) całują się podczas akcji „Europa wyjdź z łóżka z Monsanto”, aby zaprotestować przeciwko przedłużeniu stosowania glifosatu w Europie, przed budynkiem UE w Brukseli, Belgia, 25 października 2017 r.

Był to ostrożny sposób powiedzenia tego, co Bloem powiedział bardziej dosadnie: Nauka może oświetlać ścieżkę, ale polityka wybiera, gdzie — i czy — nią podążać. A w systemie żywnościowym kształtowanym przez potężne interesy, wybór ten rzadko jest dokonywany w próżni.

— Istnieją luki — powiedział Url — i zostało to powiedziane.

Ale luki w nauce nie zawsze prowadzą do działania. Zwłaszcza, gdy koszt ostrożności jest postrzegany jako zagrożenie ekonomiczne.

Lekarz, który nie chce zwolnić

Dowody naukowe stają się coraz trudniejsze do zignorowania. We Francji ogólnokrajowe badanie wykazało, że wskaźniki zachorowań na chorobę Parkinsona były znacznie wyższe w regionach winnic, które w dużym stopniu polegają na fungicydach. Inne badanie wykazało, że obszary o wyższym zużyciu pestycydów w rolnictwie — często mierzonym regionalnymi wydatkami — mają tendencję do wyższych wskaźników zachorowań na Parkinsona, co sugeruje zależność dawka-odpowiedź. W Kanadzie i Stanach Zjednoczonych mapy klastrów Parkinsona są ściśle powiązane z obszarami intensywnego rolnictwa.

Holandia nie przedstawiła jeszcze porównywalnych danych. Bloem uważa jednak, że to tylko kwestia czasu.

— Gdybyśmy zmapowali Parkinsona tutaj, znaleźlibyśmy te same wzorce — mówi. Po prostu jeszcze tego nie zrobiliśmy.

W rzeczywistości pojawiają się już wczesne oznaki. Holandia, znana z jednego z najwyższych wskaźników stosowania pestycydów w Europie, odnotowała 30-proc. wzrost przypadków Parkinsona w ciągu ostatniej dekady — jest to wolniejszy wzrost niż w niektórych innych regionach świata, ale nadal zauważalny, mówi Bloem. W regionach rolniczych, takich jak Betuwe, w dolnym biegu Renu, fizjoterapeuci odnotowali uderzające lokalne skupiska. W jednej z wiosek w pobliżu Arnhem odnotowano kilkanaście przypadków.

— Nie znam ani jednego rolnika, który robiłby coś celowo źle — mówi Bloem. — Oni po prostu przestrzegają zasad. Problem w tym, że zasady są złe.

Dla Bloema odwrócenie epidemii oznacza zmianę sposobu myślenia regulatorów z reagowania na zapobieganie. Oznacza to wymóg długoterminowych badań neurotoksyczności, testowania kombinacji chemicznych, uwzględniania rzeczywistej ekspozycji, predyspozycji genetycznych i rodzaju uszkodzeń mózgu powodowanych przez chorobę Parkinsona — i co najważniejsze, zmuszania producentów do udowodnienia bezpieczeństwa, a nie naukowców do udowodnienia szkody.

Jego zespół bada również interwencje ukierunkowane na profilaktykę — w tym ćwiczenia, dietę i redukcję stresu — u osób, u których już zdiagnozowano chorobę Parkinsona, w jednym z najbardziej kompleksowych badań tego rodzaju. Bloem jest jednak realistą, jeśli chodzi o ograniczenia indywidualnych działań.

— Nie możesz ćwiczyć, aby uniknąć narażenia na pestycydy — mówi. — Potrzebujemy zmiany na wyższym szczeblu.

Bloem widział to już wcześniej — ten sam schemat rozgrywający się w zwolnionym tempie. — Azbest — mówi — Ołów w benzynie. Tytoń. Za każdym razem działaliśmy dziesiątki lat po wyrządzeniu szkód. Nauka już istniała. Zgromadzono dowody. Ale decyzja o interwencji zawsze była opóźniona. — Nie chodzi o to, że nie wiemy wystarczająco dużo — dodaje. — Chodzi o to, że system nie jest stworzony do słuchania, gdy odpowiedzi są niewygodne.