W bałkańskim kotle zaczyna się gotować. Groźba nowej wojny coraz bardziej realna
— W obecnych czasach, gdy w Europie toczy się wojna, a rosyjska ingerencja jest widoczna także tutaj, oderwanie wzroku od Bałkanów Zachodnich, gdzie wciąż istnieją kwestie, które należy rozwiązać, byłoby głupie — powiedział brytyjski minister spraw zagranicznych David Lammy w rozmowie z POLITICO podczas wizyty na Bałkanach.
Wszystkie sześć państw Bałkanów Zachodnich [Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Kosowo, Macedonia Północna i Serbia] stara się o członkostwo w UE, co jest długotrwałym procesem, w którym geopolityka może być równie ważna, jak wypełnianie zadań dostosowawczych. Stoją one w obliczu poważnych wyzwań, zarówno wewnętrznych, jak i związanych z ich sąsiadami. Na przykład Bośnia i Hercegowina znalazła się w kryzysie, ponieważ Milorad Dodik, serbski członek trójstronnej prezydencji tego kraju, unika aresztowania za swoją separatystyczną politykę. W międzyczasie Serbia oskarża Kosowo o represjonowanie mniejszości serbskiej, podczas gdy Kosowo obwinia Serbię o przemoc na swoim terytorium.
Eksperci ds. polityki zagranicznej i ministrowie obawiają się, że Kreml będzie próbował wykorzystać głęboko zakorzenione napięcia etniczne i religijne do podsycania dalszych niepokojów na Bałkanach, wzmacniając własne interesy Rosji i powodując jeszcze więcej kłopotów na podwórku UE.
— W tej chwili muszą iść naprzód, w przeciwnym razie pozostaną placem zabaw Rosji — powiedział anonimowo jeden z brytyjskich urzędników. Jest teraz “dość małe okno [czasowe]”, w którym państwa bałkańskie muszą “przestać siedzieć okrakiem na płocie”, zanim Bruksela zostanie pochłonięta przystąpieniem [do UE] Ukrainy, powiedzieł.
Lammy uważa, że Serbia — pomimo demokratycznego regresu, przymilania się do Rosji i ciągłej odmowy uznania Kosowa — naprawdę chce przystąpić do UE, a proces ten rozpoczął się w 2009 r.
— Istnieją jednak różne perspektywy dotyczące tego, jak to osiągnąć, jak szybko i jak poważnie — powiedział Lammy podczas wywiadu w stolicy Serbii, Belgradzie. — Istnieje też alternatywna wizja, która jest mroczniejsza. To perspektywa, która skłania się ku oligarchii, korupcji, silnej kontroli państwa, państwa w znacznym stopniu policyjnego. A te rzeczy są kwestionowane w tej części świata — stwierdził.
Minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii David Lammy w siedzibie NATO w Brukseli, Belgia, 4 kwietnia 2025 r.
Opór Serbii
Ogromne przeszkody, które Serbia musi pokonać, aby dołączyć do UE, są widoczne na ulicach Belgradu. Coraz bardziej autorytarny rząd kierowany przez prezydenta Aleksandara Vucicia, który niedawno powitał Dodika z otwartymi ramionami, jest wystawiany na ciężką próbę przez falę protestów na skalę niespotykaną wcześniej w Serbii.
Setki tysięcy osób maszerowało przeciwko korupcji w rządzie, w demonstracjach zorganizowanych przez studentów w związku z zawaleniem się zadaszenia na remontowanym dworcu kolejowym w Nowym Sadzie, w którym w listopadzie zginęło 16 osób. Nadal codziennie blokują drogi.
Rozszerzyli nawet swoje protesty, aby przeciwstawić się rozwojowi luksusowych nieruchomości przez zięcia prezydenta USA Donalda Trumpa, Jareda Kushnera. Kompleks hotelowy planowany jest w miejscu zbombardowanego byłego jugosłowiańskiego ministerstwa obrony, pomnika nalotów NATO, które zakończyły wojnę z Kosowem w 1999 r. Studenci łączą ten plan z innymi umowami dotyczącymi nieruchomości, które ich zdaniem są skorumpowane. Wiele osób w kraju odczuwa również niesmak z powodu czerpania zysków przez rodzinę Trumpów z miejsca zniszczonego przez bombardowanie prowadzone przez Waszyngton.
Zdecentralizowany model organizacji studentów oznacza, że nie ma wyraźnego lidera, który mógłby być celem represji, ale władze zostały oskarżone o użycie nielegalnej armatki dźwiękowej przeciwko demonstrantom. Belgrad powiedział również, że rosyjskie służby szpiegowskie pomogły zareagować na niepokoje.
Lammy powiedział POLITICO, że “stoimy po stronie ludzi”, zanim poruszył kwestię protestów i użycia broni dźwiękowej podczas środowego spotkania z Vuciciem w jego pałacu prezydenckim. Sekretarz spraw zagranicznych był tam, aby podpisać serię porozumień, których podwójnym celem jest walka z nielegalną migracją i zbliżenie Serbii do Zachodu.
Ale w oświadczeniu dla zgromadzonych nadawców było jasne, że Vucić, populista o wzroście 198 cm, który spędził ponad dekadę na szczycie serbskiej polityki, nie przyjął słów Lammy’ego z pokorą. “Nie przychodzi mi nawet do głowy komentowanie protestów i demonstracji w Wielkiej Brytanii, ponieważ szanuję jej suwerenność” — powiedział serbskim mediom.
Vucić zaprzeczył również, jakoby wobec protestujących użyto siły lub broni akustycznej, a także stanowczo bronił Dodika po tym, jak Lammy podniósł jego “niekonstytucyjne” działania podczas ich wypowiedzi dla prasy. (Serbski rząd nie odpowiedział na prośby o wywiad).
Na protestach nie powiewają flagi UE. Studenci postrzegają Brukselę jako przymykającą oko na endemiczną korupcję, którą potępiają, ponieważ UE stara się zarówno przyciągnąć Vucicia do siebie, jak i uzyskać dostęp do serbskich złóż litu dla producentów akumulatorów do pojazdów elektrycznych.
W przeciwieństwie do innych krajów bałkańskich, serbskie poparcie dla przystąpienia do UE nie wydaje się przytłaczające, a powszechne poparcie dla Rosji pozostaje. Proces ten może być jeszcze trudniejszy, jeśli kraj będzie musiał uznać Kosowo [za niezależne państwo] jako warunek przystąpienia. Graffiti w całym Belgradzie głosi, że “Kosowo to Serbia”. Zaprzeczenie ludobójstwa ponad 8000 muzułmańskich mężczyzn i chłopców w Srebrenicy w 1995 r. jest widoczne z centralnego Placu Republiki. Powszechne są również napisy “fuck NATO fuck EU” [ang. p**przyć NATO, p**przyć UE].
Serbia dyskretnie pozwoliła, by jej amunicja trafiła do Ukrainy, ale jest jednym z zaledwie dwóch krajów europejskich, które nie nałożyły sankcji na Rosję. Jej przywódcy opowiadają się za przystąpieniem do UE, ale utrzymują również bliskie stosunki z Moskwą i Chinami, z którymi Belgrad pogłębia więzi gospodarcze i wojskowe. “Paradoks jest tu żywy”, jak ujął to Lammy.
Prezydent Serbii Aleksandar Vucić (P) i brytyjski minister spraw zagranicznych David Lammy (L) podczas konferencji prasowej po spotkaniu w Belgradzie, Serbia, 2 kwietnia 2025 r.
Obawy w Kosowie
Wizyta Lammy’ego w regionie rozpoczęła się w Kosowie, gdzie w stolicy Prisztinie jego powitanie nie mogło być cieplejsze. Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i NATO cieszą się tam najwyższym szacunkiem za udzielenie Kosowu pomocy w wojnie z Serbią. Pokolenie dzieci noszących imiona Tonibler, Clinton lub Madeleine na cześć zachodnich przywódców, którzy pomogli narodowi wywalczyć niepodległość, ma obecnie 20 lat.
W wywiadzie udzielonym POLITICO w swoim biurze, prezydentka Kosowa Vjosa Osmani, energiczna millenialka, która sprawuje ten urząd od 2021 r., jasno stwierdza, że nie wszystko jest w porządku w stosunkach z Serbią, którą opisuje jako “szalonego hegemonicznego sąsiada”.
Ostatnie punkty zapalne obejmują oblężenie serbskiego klasztoru prawosławnego w wiosce Banjska w północnym Kosowie w 2023 r. przez strzelców w pojazdach opancerzonych. Jeden policjant i trzech etnicznych serbskich napastników zginęło w ciężkiej strzelaninie, o którą Kosowo obwinia Serbię, co Belgrad kwestionuje.
W grudniu ubiegłego roku doszło do eksplozji, która uszkodziła systemy energetyczne i wodne w kluczowym kanale, co Kosowo nazwało “atakiem terrorystycznym”. Serbia zaprzeczyła swojemu udziałowi i twierdziła, że incydent został wykorzystany jako pretekst do rozprawienia się z Serbami w Kosowie.
Premier Kosowa Albin Kurti, którego Belgrad oskarża o represjonowanie Serbów w swoim kraju, od dawna ostrzega, że “groźba kolejnej wojny” jest realna, powołując się na zacieśniającą się współpracę Serbii z tym, co Osmani nazywa “trójkątem zła” — Rosją, Chinami i Iranem. Vucić również często powtarzał zapowiedź nowego konfliktu w regionie, twierdząc, że Kosowo niesprawiedliwie traktuje serbską społeczność.
Dowodzone przez NATO wojska z 29 krajów przydzielone do Kosowskich Sił Zbrojnych (KFOR) mają kluczowe znaczenie dla utrzymania kruchego pokoju. POLITICO było w bazie Camp Film City, gdy brytyjscy żołnierze powiedzieli Lammy’emu, że uważają, iż Rosja wspiera serbskie działania w Kosowie, w tym operacje wywiadowcze, co potwierdził wysoki rangą urzędnik w Prisztinie. Żołnierze monitorują również wiece polityczne i wybory, a także kluczową infrastrukturę po wybuchu kanału.
Osmani twierdzi, że Serbia ingerowała w niedawne wybory parlamentarne w Kosowie; że “serbsko-rosyjskie centrum humanitarne” na granicy z Kosowem jest w rzeczywistości “rosyjskim centrum szpiegowskim”; oraz że Moskwa potroiła kwotę wydaną na dezinformację na Bałkanach Zachodnich od czasu inwazji na Ukrainę.
Podkreśla, że Ameryka pod rządami Trumpa jest wiarygodnym sojusznikiem, ale ostrzega, że jeśli Putin ośmieli się po rozmowach pokojowych z Ukrainą pod przywództwem USA, Bałkany mogą stać się “żyznym gruntem” dla “rozlania się” tego konfliktu.
— mówi Osmani.
Lammy podróżował po regionie z Karen Pierce, niedawno mianowaną specjalną wysłanniczką na Bałkany Zachodnie. Do lutego Pierce była ambasadorką Wielkiej Brytanii w Waszyngtonie, gdzie była powszechnie chwalona za współpracę zarówno z administracją Bidena, jak i Trumpa. Ma długą historię w regionie, a jej nominacja jest postrzegana jako potwierdzenie “jak poważnie Wielka Brytania traktuje Bałkany”, powiedział jeden z europejskich dyplomatów.
Podczas spotkania Osmani z Lammym prezydent naciskała na niego w sprawie podpisania umowy gospodarczej i bezpieczeństwa, która obejmowałaby dwustronne zakupy broni i więcej wspólnych operacji między ich wojskami. Powiedziała również POLITICO, że “formalnie wyraziła” gotowość swojego kraju do przyłączenia się do sił pokojowych, które Wielka Brytania i Francja próbują zorganizować w Ukrainie [tzw. koalicji chętnych] — ale uzależniła to od podpisania przez Wielką Brytanię pożądanej umowy.
Prezydent uderzyła w “aktywne uspokajanie” przez nienazwane partie w UE, które skrytykowała za dalsze przekazywanie pieniędzy Serbii pomimo napięć. Kosowo formalnie złożyło wniosek o przystąpienie do sojuszu w 2022 r., ale nadal nie jest uznawane przez pięć państw członkowskich i ma, podobnie jak Serbia, zrobić więcej, aby znormalizować stosunki.
Prezydentka Kosowa Vjosa Osmani na szczycie UE-Bałkany Zachodnie w Brukseli, Belgia, 18 grudnia 2024 r.
Niepewność w Bośni i Hercegowinie
W Bośni i Hercegowinie Dodik, płomienny prezydent republiki rządzonej przez Serbów, został skazany na rok więzienia i sześcioletni zakaz pełnienia funkcji publicznych za sprzeciwianie się rozkazom międzynarodowego wysłannika pokojowego, którego stanowisko zostało utworzone w celu powstrzymania regionu przed ponownym pogrążeniem się w wojnie. Od tego czasu uniknął ogólnokrajowego nakazu aresztowania i został przyjęty przez Vucicia w Serbii i Putina w Moskwie.
Stany Zjednoczone i Wielka Brytania nałożyły na niego sankcje w ostatnich latach, ale są tacy, którzy chcą, aby poszły one dalej. Jedną z takich osób jest Arminka Helic, uchodźczyni z wojen jugosłowiańskich, która jest obecnie członkinią brytyjskiej Izby Lordów.
— Nałożyliśmy pewne sankcje, ale nie są one druzgocące — powiedziała była doradczyni rządu ds. polityki zagranicznej. Opowiadała się również przed ministrami za wysłaniem przez Wielką Brytanię wojsk do operacji pokojowej UE w Bośni i Hercegowinie.
Lammy nie wyklucza nałożenia na Dodika nowych sankcji, odmawiając komentarza na temat takich środków, z wyjątkiem stwierdzenia, że “zawsze są one poddawane przeglądowi”.
Jednym ze scenariuszy katastrofy, jaki przewiduje Helic, jest to, że Dodik, pozycjonujący się jako “prawica prawicy” i ofiara “wielkiego lewicowego spisku”, może odnieść sukces, apelując do Trumpa o uznanie niepodległości jego regionu w Bośni i Hercegowinie.
W jednym z wypełnionych dymem barów w Belgradzie Helena Iwanow, pracowniczka naukowa think tanku Henry Jackson Society, ostrzegła, że UE nie może “pozwolić sobie na utratę” Serbii, biorąc pod uwagę okoliczności geopolityczne, argumentując, że może to wywołać falę problemów w całym regionie.
— powiedziała.
— I zastanawiam się, czy może się teraz wydarzyć coś bardzo podobnego — nie chodzi o wojnę, nie — ale o obudzenie się w rzeczywistości, w której wpływy Rosji i Chin są tak głęboko zakorzenione w kraju, że jest za późno — dodała.
Prezydent Rosji Władimir Putin (Ś) i przywódca bośniackich Serbów Milorad Dodik (P) podczas ich spotkania na Kremlu w Moskwie, Rosja, 1 kwietnia 2025 r.
Helic zgadza się, że Zachód poświęca zbyt mało uwagi [Bałkanom Zachodnim] i przypisuje to stopniowemu wkraczaniu Rosji do regionu. — To jak choroba, ponieważ rozwija się powoli i w niewidoczny sposób. To nie rana. To powolnie rozwijające się zakażenie — powiedziała.
Istnieje wpływ państwowych odnóg rosyjskich mediów Russia Today i Sputnika, a także powiązanej z Kremlem Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Kampanie dezinformacyjne prowadzone są również w mediach społecznościowych.
Podobnie jak Iwanow, Helic uważa, że niebezpieczeństwo stanie się oczywiste dla osób postronnych, jeśli Putinowi pozwoli się dalej działać, ale wtedy może już być za późno.
— Z dnia na dzień może być coraz gorzej, ponieważ od 2006 r. trwa proces rozpadu instytucji państwowych, wszystkiego, co osiągnęliśmy po wojnach w 1995 r. — powiedziała Helic. — Rosja nie chce stabilnych Bałkanów, ponieważ jest to ciągły, niekończący się ból zęba dla Zachodu, a Rosji to odpowiada.
