Wrze także na półkuli zachodniej. “Tutaj może wydarzyć się wszystko”
W środę 25 lutego kubańska straż przybrzeżna poinformowała o ostrzelaniu motorówki, która z dużą prędkością przemierzała wody terytorialne komunistycznego państwa na wschód od stolicy kraju, Hawany. W wyniku tej interwencji zginęły cztery osoby, w tym co najmniej jeden obywatel Stanów Zjednoczonych, sześć innych zostało rannych. Zarówno władze w Waszyngtonie, jak i Kubańczycy poinformowali, że będą incydent badać niezależnie od siebie, choć na wyspie padł już oficjalny komunikat o rzekomych “intencjach terrorystycznych” ostrzelanej załogi.
W zachodnich serwisach informacyjnych podniósł się wielki raban, nawet eksperckie media zajmujące się Ameryką Łacińską rozpoczęły publiczną debatę na temat ewentualnej amerykańskiej odpowiedzi, wliczając w to możliwą interwencję militarną czy próbę siłowego obalenia reżimu. Łatwo odnieść wrażenie, że Kuba stała się punktem zapalnym na miarę Iranu, stojącym nad przepaścią i czekającym na wybuchy w centrum Hawany — wszak krew już została przelana.
Tymczasem ja budzę się wcześnie rano, wychodzę na Malecón, nadmorski stołeczny bulwar, za równowartość pół dolara kupuję socjalistyczny magazyn dla młodzieży wydawany przez Partię Komunistyczną. Siadam w kawiarni na starówce, oglądam paru zdezorientowanych turystów — i gdybym nie miał tu w ogóle dostępu do internetu, nigdy bym się nie dowiedział, że kilkaset kilometrów ode mnie być może wydarzył się incydent, który po 67 latach zdecyduje o tym, czy na wyspie utrzyma się rewolucyjny porządek zaprowadzony tu przez braci Castro i Che Guevarę.
Ten dysonans nie jest w przypadku Kuby niczym nowym. Wręcz przeciwnie, trudno znaleźć drugi kraj na świecie, który przez tak długi czas mieściłby w sobie tyle sprzeczności. I właśnie z tego powodu ciężko jest obiektywnie oszacować, czy bieżący kryzys, w dużej mierze wywołany przez administrację Trumpa, naprawdę okaże się kryzysem ostatecznym, decydującym.
Owszem, sytuacja na Kubie jest trudna, w wielu miejscach dramatyczna. Od wielu tygodni nie dociera tutaj już ropa naftowa, najpierw wysyłana przez ideologicznie przyjaznych reżimowi Wenezuelczyków, potem przez Meksykanów. Co więcej, wbrew obiegowej opinii to właśnie ten drugi kraj w ostatnich miesiącach wziął na siebie ciężar zasilania kubańskiej gospodarki, o czym już w styczniu w wywiadzie dla “The Financial Times” mówił amerykański politolog i strateg Ian Bremmer. Trump zagroził jednak sankcjami każdemu krajowi, który zdecydowałby się przysłać tu ropę — i blokada na razie działa. W chwili oddawania tego tekstu do redakcji w serwisach informacyjnych pojawiły się depesze o rosyjskim tankowcu, który płynął na ratunek kubańskiemu komunizmowi, ale ostatecznie zawrócił jeszcze zanim zdążył zetknąć się z jakimikolwiek amerykańskimi jednostkami na Morzu Karaibskim.
Donald TrumpKENT NISHIMURA / POOL / PAP
Ciemne dzielnice Hawany
Kryzys energetyczny pogłębia się z dnia na dzień. W interiorze kraju prądu brakuje codziennie, czasem przez kilkanaście godzin. Ulice, niegdyś pełne starych amerykańskich samochodów, dziś są pustawe zwłaszcza o świcie, kiedy ludzie powinni jeździć do pracy. Ciemno jest wieczorami nawet w niektórych dzielnicach Hawany. Ale jednocześnie po starówce przechadzają się turyści, w tym Amerykanie czy Niemcy. Nie mówiąc o Rosjanach, którzy wciąż tu docierają, choć nie z biurami podróży, a indywidualnie. Drogie hotele europejskich sieci działają bez zarzutu, a ich menedżerowie wydają się wręcz oburzeni pytaniem, czy placówki przez nich kierowane miewają przerwy w dostawach prądu, wody lub internetu. Wejście na dach historycznych zabytków pozwala rzucić okiem na panoramę stolicy — i zobaczyć na przykład turystów opalających się przy basenach na ostatnich piętrach odremontowanych hoteli.
W tym wszystkim nie gubi się też to, co dla Kuby typowe. Wszechobecna muzyka, grajkowie na każdym rogu, nachalna prostytucja po zmroku i wielokrotnie sprzeczne opinie na temat rewolucji. To ważne spostrzeżenie, bo idzie całkowicie pod prąd uproszczonej wizji najnowszej historii Kuby, dominującej również w Polsce. O rzeczywistości po 1959 r., kiedy to Fidel, Raul, Camilo Cienfuegos i zaledwie kilkudziesięciu innych rewolucjonistów obaliło marionetkową dyktaturę Fulgencio Batisty, zwykło się zawsze opowiadać w kategoriach czarno-białych. Kubańczycy byli albo rozkochanymi w komunizmie dumnymi synami Che Guevary, albo spragnionymi wolności emigrantami uciekającymi na Florydę. W tak ustawionej opowieści gubi się jej prawdziwy podmiot — kubański naród. Dla wielu ludzi mieszkających na wyspie rewolucja była momentem założycielskim, początkiem własnej opowieści.
Nie mówiąc o wszystkich zdobyczach cywilizacyjnych, jak powszechna alfabetyzacja, elektryfikacja, edukacja publiczna i dostęp do opieki zdrowotnej. Tyle tylko, że ten model zawsze możliwy był przy zewnętrznym sponsorze. Przez dekady był to Związek Radziecki, którego upadek wywołał krach podobny do dzisiejszego. Potem z pomocą przyszła Wenezuela, czasami dorzucały się inne kraje Ameryki Środkowej i Karaibów, akurat rządzone przez lewicowe władze. W pewnym momencie dołączył do tej listy Meksyk. Dziś jednak żaden sąsiad, bliższy lub dalszy, nie zaryzykuje konfrontacji z Trumpem, żeby utrzymać na nogach upadający reżim — w dodatku coraz mniej socjalistyczny, rewolucyjny, a coraz bardziej przypominający oligarchiczną satrapię.
Dojdzie do interwencji USA na Kubie?
Z punktu widzenia Stanów Zjednoczonych bezpośrednia interwencja militarna wydaje się mało prawdopodobna, przynajmniej na razie. Głównie dlatego, że nie miałaby większego sensu. To, że Kubańczycy coraz bardziej narzekają na swoje władze, przebąkując o potrzebie zmiany, nie oznacza wcale, że chcą, by Jankesi zaczęli zaprowadzać im tu własne porządki. Istnieje więc spore prawdopodobieństwo, że nawet mierzony, niewielki atak Amerykanów, w stylu styczniowej operacji z Caracas, w czasie której wyeliminowano z reżimowej układanki Nicolása Maduro, wywołałby tu sprzeciw i przerodził się w ogromny chaos. A tego Amerykanie nie chcą, bo chaos na Kubie oznacza kolejne tysiące imigrantów.
Uprowadzony przez USA wenezuelski dyktator Nicolas Maduro, 5 stycznia 2026 r. (zdj. ilustracyjne)XNY/Star Max/GC Images / Getty Images
Z drugiej strony jednak nikt w Waszyngtonie nie kryje się z zamiarami doprowadzenia do zmiany reżimu na Kubie. W piątek Donald Trump, w typowy dla siebie, nonszalancki sposób, powiedział reporterom, że być może Stany Zjednoczone wyegzekwują “przyjazne przejęcie” władzy na Kubie — choć oczywiście nie powiedział, co miałoby to oznaczać w praktyce.
To zresztą typowy problem dla analizy jakichkolwiek decyzji tej administracji w polityce zagranicznej. Dworska natura ekipy Trumpa sprawia, że bardzo trudno jest z zewnątrz określić, kto naprawdę podejmuje w niej decyzje. Sam prezydent nie wydaje się specjalnie zainteresowany wydarzeniami na Kubie. Ale już sekretarz stanu Marco Rubio, syn emigrantów z Kuby, sam wywodzący się z diaspory mieszkającej na Florydzie, ewidentnie chciałby położyć kres rządom komunistów na wyspie.
Patrick Oppmann, mieszkający od 14 lat w Hawanie korespondent stacji CNN na Kubie, podkreślał w ostatnim materiale, że na obecną politykę USA wobec Kuby trzeba patrzeć właśnie przez pryzmat osobistej historii Rubio.
Jeśli całe życie spędzasz w środowisku, które mówi o Kubie, tęskni za nią, nienawidzi Castro i marzy wyłącznie o kontrrewolucji, to staje się twoją obsesją
— mówił Oppmann w rozmowie z Brianem Winterem dla podcastu “Americas Quarterly”.
Rubio wydaje się zresztą być zdeterminowany, by doprowadzić sprawę do końca. Pod wieloma względami zabiegał o usunięcie Maduro, bo poparcie Wenezueli dla Kuby było kluczowe dla utrzymania się tu Partii Komunistycznej u władzy. Najpierw więc wyjął kluczowy, bo energetyczny element domina, potem przymusił nawet inne kraje — w tym Włochy — do odesłania kubańskich lekarzy, tradycyjnego produktu eksportowego, który dawał braciom Castro spory przychód w obcej walucie. Teoretycznie więc wystarczy czekać, aż wyspa zacznie umierać z głodu i pogrąży się w ciemnościach. A wtedy nawet zatwardziali komuniści usiądą do rozmów, przynajmniej tak nakazywałaby logika.
Tyle tylko, że logika jest umiarkowanie przydatna w analizowaniu sytuacji politycznej na Kubie. Już dwa tygodnie temu portal Axios poinformował, że Rubio próbuje wynegocjować pokojową zmianę władzy. Dziennik “Miami Herald” doprecyzował w piątek, że bliscy współpracownicy amerykańskiego sekretarza stanu spotkali się nawet z wnukiem 94-letniego Raula Castro, Raulem Rodriguezem Castro, przy okazji niedawnego szczytu przywódców państw wspólnoty karaibskiej CARICOM. To pokazuje, że choć prezydentem i pierwszym sekretarzem partii na Kubie od lat jest Miguel Díaz-Canel, Amerykanie wciąż uważają starego przywódcę rewolucji za kluczowego decydenta na wyspie. I mają rację, bo nawet miejscowi wiedzą, że Raul Castro wciąż pociąga za sznurki.
Marco RubioDOMINIKA KORTVELYESIOVA / PAP
Wydaje się więc pewne, że rodzina Castro rozmawia z Waszyngtonem. Tylko o czym? Raczej nie o końcu rewolucji, bo gdyby teraz, po 67 latach walki o socjalizm i słynnego hasła “ojczyzna albo śmierć” Raul nagle skapitulowałby przed Jankesami — zaprzepaściłby tym samym dorobek życia swój, Fidela i wszystkich kubańskich komunistów. On więc dorobku rewolucji będzie bronić raczej rękami i nogami, choć z przyczyn ideologicznych. Wokół niego skupiona jest też wojskowa oligarchia, która kontroluje na przykład część hoteli (choć nie tych z europejskim kapitałem). Oni raczej nieprzychylnie patrzą na perspektywę utraty przywilejów, choć być może właśnie z tej grupy wyłoniłby się ktoś, kto z Amerykanami by się dogadał?
To, jak twierdzi Patrick Oppmann, byłby scenariusz najbardziej przez Waszyngton preferowany. Powtórka z Wenezueli, gdzie przez miesiące “hodowano” obecną prezydent, Delcy Rodgriguez, wybraną do przejęcia władzy po Maduro. Rubio uznał, że ona jest największym gwarantem utrzymania relatywnego porządku w kraju przy jednoczesnym otwarciu się na współpracę gospodarczą ze Stanami Zjednoczonymi. Gdyby kogoś takiego udało się znaleźć na Kubie, uniknięto by interwencji militarnej, chaosu związanego z upadkiem obecnej struktury władzy, masowej ucieczki z wyspy kolejnych imigrantów.
Wydaje się więc, że chwilowo uwaga, przynajmniej ta militarna, Stanów Zjednoczonych skierowana jest gdzie indziej. Teoretycznie Waszyngton mógłby oczywiście przeprowadzić jakiś mały, mierzony atak na Kubę, ale naprawdę nie miałoby to zbyt wiele sensu w tej chwili. Wystarczy czekać, zagłodzić reżim, przy okazji niestety doprowadzając do katastrofy humanitarnej na wyspie.
Ale w tej układance są jeszcze inni gracze. Chociażby kubańska diaspora na Florydzie, która zachowuje się coraz bardziej, jakby miała licencję na dowolne działania względem swojej ojczyzny. John Fowler, były dyplomata, współzałożyciel newslettera “International Intrigue” poświęconego sprawom międzynarodowym, jest zdania, że to prawdopodobnie właśnie kubańscy emigranci stali za incydentem z motorówką ostrzelaną w środę przez kubańską straż przybrzeżną.
Teorie, które przytacza Fowler, powołując się na źródła w Waszyngtonie, wskazują, że dziesięciu mężczyzn na pokładzie jednostki mogło chcieć dostać się na Kubę, żeby w obliczu kryzysu wyciągnąć stamtąd swoich krewnych. Kiedy zostali namierzeni przez straż przybrzeżną, spanikowali, zostali ostrzelani, wszystko zakończyło się tragedią. Niewykluczone jednak, że chcieli się tu dostać, żeby wzniecić kontrrewolucję. Co oczywiście nie oznacza, że przysłał ich tutaj Rubio. Wręcz przeciwnie, jeśli cokolwiek chcieli tu osiągnąć, niemal na pewno działali z własnej inicjatywy. Dlatego, jak słusznie zauważa John Fowler, cała ta akcja aż śmierdzi amatorszczyzną.
Mimo wszystko należy wyciągnąć z niej ważne wnioski, bo nawet jeśli Amerykanie nie zdecydują się na własną interwencję, to możliwe, że będą zachęcać kolejnych członków diaspory do podobnych wypraw motorówkami. W końcu z Florydy jest tu tylko 140 km w najwęższym miejscu. Z kolei kubański reżim jeszcze się trzyma, a w ostatnich latach udowodnił, że wszelkie formy oporu społecznego chętnie pacyfikuje, i to w najbardziej brutalny sposób, z setkami więźniów politycznych po każdej fali protestów.
W tej chwili więc wszyscy okopali się na znanych sobie pozycjach. Kubańskie elity wzywają do większych poświęceń w celu obrony dorobku rewolucji. Kubański naród jest coraz bardziej zmęczony, obdarty z godności — ale wcale nie staje się proamerykański. Diaspora w Miami żyje fantazjami rodem z lat 80., kiedy Fidel Castro i Ronald Reagan cały czas grozili sobie nawzajem jakąś formą konfrontacji. A w tym wszystkim, żeby obraz skomplikować jeszcze bardziej, toczy się zwykłe życie.
Są tu dalej zespoły grające szlagiery Buena Vista Social Club w każdym hotelu. Rosyjscy turyści, zwłaszcza mężczyźni, szukający miłości w smutnych barach z sowieckimi pamiątkami. Backpackerzy z Europy, których nakręca adrenalina. Chińscy inżynierowie stawiający na potęgę instalacje fotowoltaiczne w interiorze kraju. Dzieci grające w piłkę i młodociane gangi goniące się po ulicach. Murale z hasłami chwalącymi rewolucję — choć jej muzeum jest tymczasowo zamknięte.
Jeśli więc cały ten kolorowy krajobraz próbować zamknąć w kilku zdaniach i przewidzieć przyszłość, szybko okaże się to zadaniem karkołomnym — bo Kuba ostatnich kilkunastu lat to miejsce, w którym wydarzyć się może dosłownie wszystko. A nawet kilka rzeczy jednocześnie, i wszystkie mogą okazać się prawdą. Dlatego pytanie, czy akurat teraz, po 67 latach, rewolucja wyzionie ducha, jest pytaniem pozbawionym sensu. Ona już stała się częścią tutejszej tożsamości i będzie tu zawsze, nawet jeśli Hawana za kilka lat miałaby zacząć wyglądać jak Miami.
