Rano programy o Jezusie, wieczorem tortury. Życie ukraińskich jeńców w rosyjskiej niewoli

Jestem dumny, że stałem razem z mieszkańcami naszego miasta. Te akcje od pierwszych dni pokazały całemu krajowi, ilu mieszkańców Chersonia wyszło, by stawić opór. Szliśmy potężną kolumną przez niemal całe miasto — od centralnego placu do Parku Sławy. I jestem dumny, że szedłem na czele tej kolumny przy wielkiej ukraińskiej fladze, którą ludzie uszyli własnoręcznie.

“Myśleli, że zostałem w Chersoniu jako przywódca ruchu oporu”

W pierwszym dniu rosyjskiej ofensywy w obwodzie chersońskim dołączyłem do obrony terytorialnej. Tak też napisali w pierwszym protokole przesłuchania: “Maksymalnie przeszkadzał wejściu rosyjskich wojsk do Chersonia”.

Wołodymyr Saldo, mianowany przez Rosjan szef wojskowo-cywilnej administracji obwodu chersońskiego. Symferopol, 11 listopada 2022 r.EPA/STRINGER / PAP

Zabrali mnie do piwnicy komendy wojewódzkiej policji, nieużywanej od lat. Były tam przerażające cele — zimne, wilgotne, brudne, z kapiącą wodą. Po niespełna godzinie zabrano mnie na przesłuchanie. Myśleli, że zostałem w Chersoniu jako przywódca ruchu oporu. Uznali: “Skoro był burmistrzem, musi być szefem podziemia”.

Pytania były następujące: “Gdzie są magazyny broni? Kto jeszcze kieruje ruchem oporu?” Tłumaczyłem, że jestem zwykłym członkiem obrony terytorialnej i nie mam nic wspólnego ze sprawami wojskowymi, ale mi nie wierzyli. Wyciągali informacje z człowieka siłą — nie mieli innych metod.

Bili mnie albo pięściami, albo pałkami gumowymi. W Wielki Piątek bili mnie dwa razy i połamali żebra. Ale miałem “szczęście”: byłem jednym z pierwszych głośnych zatrzymanych, więc pracowali ze mną funkcjonariusze FSB i nie brudzili sobie rąk tak jak inni. Był jednak jeden kat, który bił wszystkich bez wyjątku.

Po pobiciu następuje “rozmowa”. Jak nie powiesz, czego chcą — znowu “rozmowa”, ale już pałką, potem kolejne przesłuchanie i tak w kółko. Gdy wróciłem, ludzie opowiadali, że w Chersoniu zorganizowano katownie nawet dla dzieci — dla nastolatków, którzy wychodzili bronić miasta. Działy się rzeczy tak przerażające, że nie chce się nawet o nich mówić. Więc naprawdę miałem szczęście, choć nigdy wcześniej mnie tak nie pobito.

Po kilku dniach, gdy inni zatrzymani potwierdzili, że jestem zwykłym członkiem obrony terytorialnej, zaczęły się propozycje współpracy. Mówili: “Wybierz sobie dowolne stanowisko, jakie uznasz za stosowne, i pracuj. Z jednej strony — stanowisko, bezpieczeństwo i pieniądze, z drugiej — dół”.

Wybrałem dół.

“W Sewastopolu trzymali nas dwa dni. To była pokazówka”

Pierwszego dnia na komisariacie trzymano mnie w izolatce. Potem spędziłem dzień w celi z chłopakiem z obrony terytorialnej, byłym policjantem. Następnie dołączono do nas trzeciego: mojego dowódcę kompanii. Bałem się na niego patrzeć. Od pasa w dół aż po koniuszki palców u nóg był jedną wielką, paskudną siną plamą. Był cały fioletowo-czarny od bicia.

Wyobraźcie sobie: na dzień dostawaliśmy jeden żołnierski suchy prowiant — na trzech. Z tego jeszcze zabierali sobie wszystko, co lepsze, czekoladki i tym podobne. Dla nas zostawała jedna trzecia reszty — tylko tyle, by nie umrzeć z głodu. Ale to nie było najgorsze. Brak jedzenia dało się jakoś przeżyć, najgorsze były przesłuchania.

Trzymali nas tak mniej więcej 10 dni. Ja byłem tam 10 dni, niektórzy dłużej, inni krócej. 2 maja przewieźli nas do Sewastopola. Gdy tam dotarliśmy, przywitali nas, rozebrali i byli zdziwieni: “Co się z wami stało?” Nawet nas nie dotknęli — byliśmy cali w siniakach, dosłownie niebiescy. Odpowiedzieliśmy, że wszyscy się przewróciliśmy razem, a oni udawali, że wierzą.

W Sewastopolu trzymali nas dwa dni. To była pokazówka dla [rosyjskiej rzeczniczki praw człowieka Tatianie] Moskalkowej i jej dziennikarzy, jak to “dobrze” traktują ukraińskich jeńców. Tam nas nie bili. Karmili dobrze. Był nawet telewizor i gry planszowe — szachy, warcaby — ale to była tylko pokazówka.

“Tak skatowali mi nogi, że do dziś nie zniknęły siniaki”

4 maja 2022 r. przewieziono nas z Sewastopola do obwodu woroneskiego, a pięć miesięcy później do obwodu włodzimierskiego. Gdy przyjechaliśmy do Woroneża, bili nas wszędzie — najpierw już na lotnisku po przylocie, potem przy przyjęciu na miejsce. Zanim zobaczyłem lekarza, już miałem złamany nos. Stałem, leciała mi krew. Lekarz spojrzał i pyta: “Co się stało?” Co miałem odpowiedzieć? — “Przewróciłem się”. Zadał tylko jedno pytanie: “Umiesz oddychać?” Odpowiedziałem: “Chyba tak”. Na tym skończyły się oględziny.

Potem było przyjęcie, przeprowadzili nas przez “korytarz”. Strażnicy stali z pałkami gumowymi, prowadzili cię przez szpaler i każdy cię bił. To miało zastraszyć, żebyś zrozumiał, że jesteś w takich “braterskich objęciach”, że nie warto nawet myśleć o oporze. Żebyś poczuł się jak robak, bez szans na ukrycie. Wystarczyło westchnąć w ich stronę — od razu bili.

Rytm dnia był praktycznie taki sam w obu miejscach. Pobudka o 6 rano, od razu włączali radio — bardzo głośno, żebyśmy nie mogli rozmawiać między sobą. Leciały programy propagandowe, Putin mówił, że jesteśmy jednym narodem i każdy, kto się nie zgadza, powinien umrzeć. Albo jacyś moskiewscy duchowni przekonywali, jak wspaniale być Rosjaninem. Było mnóstwo “prawosławnej” propagandy po rosyjsku. Powiem tak: rosyjskości tam mnóstwo, prawosławia prawie wcale. Bo człowiek, który rano puszcza ci programy o Jezusie Chrystusie, wieczorem może cię skatować za to, że jesteś Ukraińcem i nie chcesz być częścią “jednego narodu”. Propaganda trwała do 22.00 — do “ciszy nocnej”.

Światło paliło się nieustannie, nie gasło ani w dzień, ani w nocy. Prawie wszyscy straciliśmy wzrok od tego sztucznego, oślepiającego oświetlenia.

Były kontrole — rano i wieczorem. Wyglądało to tak: rozbieraliśmy się do bielizny — zarówno latem, jak i zimą — do kontroli. W obwodzie włodzimierskim podczas kontroli często nie bili. W Woroneżu — bili za każdym razem. To były pierwsze miesiące wojny: wyprowadzali cię, bili. Mogli bić mocniej, mogli słabiej, ale zawsze bili.

W Woroneżu lubili robić tak: staliśmy w rozkroku, ręce szeroko i przyciśnięte do ściany, a oni pałką gumową bili po ramieniu. Potem dawali jedzenie, ale nie dało się go zejść, bo ręka się nie ruszała. Albo: “Daj nogę” — i uderzali w piętę, żeby nie można było na niej stanąć.

Był jeden strażnik, który czerpał wyraźną przyjemność z bicia. Miał drewniany młotek. Uderzał mnie nim w głowę. Albo paralizatorem — po całych plecach, aż skóra pachniała przypalonym mięsem. Miałem wrażenie, że sprawiało mu to seksualną satysfakcję. Ci ludzie doskonale wiedzą, czym jest ból i potrafią ze wszystkiego zrobić torturę. Tak skatowali mi nogi, że do dziś nie zniknęły siniaki.

Najgorsze pobicia odbywały się na górnych piętrach. Słychać było, jak chłopaki krzyczą z bólu. Oczekiwanie na bicie było gorsze niż samo bicie. Myślisz: niech już będzie po wszystkim.

Pewnego wieczoru zabrali mnie na górę. Powiedziałem coś nie tak do strażnika i postanowili mnie ukarać. Zabrali mnie na piętro bez kamer. Po drodze pytali: “Ile masz lat?” Odpowiedziałem: 63. Mówili: “Chcieliśmy przetestować na tobie nowe urządzenie, ale tego nie zrobimy”. Po prostu mnie pobili. Potem zapytali: “Może chcesz papierosa?” — “Nie palę.” — “To dobrze.” Dodali: “Następnym razem na pewno cię powiesimy i przetestujemy nowe urządzenia. Będziesz wisiał jak Buratino [rosyjska wersja Pinokia – red.].”

Czasem wyprowadzali nas na spacery albo do łaźni — zwykle raz w tygodniu. W Woroneżu sama łaźnia była jako taka, ale droga do niej to było piekło. Biegliśmy z jednego budynku do drugiego, a oni albo bili, albo szczuli psami. Na każdym piętrze, schodząc, bili nas. W drodze powrotnej to samo.

Gdy trafiłem do celi, było nas ok. 20 osób. Po kilku dniach jeden ze strażników powiedział: “Nasi staruszkowie zaczynają jaśnieć” — czyli siniaki na twarzach zaczęły znikać – “a to niedobrze”. Więc znowu nas pobili.

Tak wyglądał ich dzień: poranna kontrola, wieczorna kontrola, wyjście na spacer czy do łaźni — w jedną stronę bicie, w drugą też.

Wielu ludzi popadło w obłęd. Nie wytrzymywali, popuszczali w spodnie. Z bólu, ze strachu. Jak potem odbudować psychikę, gdy człowiek wraca do domu? Gdy reaguje na każdy szmer, drży, jest spięty, załamany. Gdy bili po miejscach już wcześniej obitych, ból był nie do zniesienia. Bo już wiesz: teraz kontrola, słyszysz ich krzyki i zaczynasz się trząść. Wiesz, że cię pobiją. Nawet nie pobiją — skatują.

“Dobrze, jak przestanie też pić, szybciej umrze”

1 października 2022 r. przewieziono mnie do kolonii karnej w Pakino, IK-7 w rejonie kowrowskim obwodu włodzimierskiego. Na początku tam też traktowali nas bardzo agresywnie, ale potem trochę się uspokoiło — chyba uznali, że już jesteśmy “przerobieni”, już nas złamali. Były rotacje. Przywozili nowych więźniów, pewnie nie mieli już sił dla wszystkich. Ale w każdej chwili mogli cię wyciągnąć i pobić bez powodu.

W lutym 2025 r. przyszła nowa zmiana strażników i byli bardzo brutalni. Do bicia można się przyzwyczaić. Wiesz, że tak będzie zawsze. Ale czasem rozumiesz, że po prostu chcą cię okaleczyć.

Mieli np. swoje zasady: trzeba było chodzić z głową spuszczoną, ręce do góry, przyjąć określoną postawę. Ale fizycznie i psychicznie nie byłem w stanie tego robić. Po jednym spacerze strażnik wyciągnął mnie z celi, pobił i powiedział: “Złamię cię, będziesz robił wszystko, co każę”. Następnego dnia bez powodu uderzył mnie w twarz. Bolało strasznie. Zareagowałem czysto instynktownie, po ludzku, nie racjonalnie. Wyprostowałem się. Nie zorientowałem się, że nie wolno. Wtedy kopnął mnie w serce. Koledzy reanimowali mnie chyba przez godzinę.

Tego wieczoru zabrali innego chłopaka z naszej celi. Miał dyżur, coś im się nie spodobało. Był silny, dwukrotny mistrz jakiegoś sportu. Słyszeliśmy, jak go katują na korytarzu, a potem wrzucili go do celi jak worek mięsa. I zrozumiałem: albo mnie okaleczą, albo zabiją.

Powiedziałem: “Ogłaszam głodówkę, bo nie mamy innych możliwości nacisku.” Strażnicy powiedzieli: “Dobrze, jak przestanie też pić, szybciej umrze.”

Drugiego albo trzeciego dnia przyszedł starszy oficer. Zapytał: “Co się stało?” Powiedziałem: “Pobili mnie.” Odpowiedział: “Co sobie wyobrażasz? Nie pozwolimy ci umrzeć z głodu, nakarmimy cię przez sondę, przez nos. Kończ głodówkę.”

Odpowiedziałem, że nie przerwę, bo wiedziałem, że ten człowiek już się na mnie uwziął. Albo mnie zabije, albo okaleczy. I lepiej… wybaczcie… lepiej w ten sposób [umrzeć z głodu], niż chodzić potem z zalanymi spodniami.

Najwidoczniej uznał, że źle dla jego kariery będzie, jeśli były burmistrz umrze w niewoli po głodówce. Powiedział: “Dobrze, kończymy to. Nie będą cię już bić.” Odpowiedziałem: “Nie chodzi o mnie. Chodzi o wszystkich. Tamtego człowieka tak pobili, że zdrowego dorosłego wniesiono jak kawał mięsa.”

Powiedział: “Dobrze, wydam rozkaz, żeby nie bili.” To znaczy, że to była świadoma polityka: najpierw bili, potem przestali. I rzeczywiście, dotrzymał słowa. Bicie ustało. Nie można powiedzieć, że nie bili wcale — dla nich było normalne dać “w ucho” podczas kontroli albo kopnąć. Ale brutalne pobicia się skończyły.

To było już w 2025 r., gdy zaczęto wypuszczać więźniów i ludzie zobaczyli, w jakim są stanie. Dwóch facetów z mojej celi przed wojną ważyło po 120 kg, a po niewoli ważyło 62–64 kg. Wyobraźcie sobie: stracić połowę masy ciała. To koszmar. Zostają same kości, nic więcej.

Jak tam byliśmy, wszyscy wyglądaliśmy tak samo. Nie zauważało się tego albo nie dziwiło. Dopiero po powrocie do domu, patrząc na zwykłych ludzi, zrozumiałem, jak to wszystko było przerażające.

“Gdy wróciłem do celi, cały korytarz był we krwi”

To było tam, w tym piekle, w obwodzie włodzimierskim. Jeśli chodzi o reakcję lekarzy na te wszystkie pobicia: jeden z chłopaków w celi bardzo zachorował. Temperatura ok. 40 stopni Celsjusza lub więcej. Podczas porannej kontroli powiedzieliśmy, że ktoś poważnie choruje. Podejrzenie zapalenia wyrostka robaczkowego. Bolał go brzuch po prawej stronie. Był w bardzo złym stanie — wymioty, biegunka, gorączka.

Zdecydowali się wysłać go do szpitala. Nie z litości, a dlatego, że nie chcieli kłopotu ze sporządzaniem raportów o zgonie itd. I podczas przyjęcia do tego szpitala — wyobraźcie sobie — zmiażdżyli mu nerki. Nogi miał czarne. Lekarz zbadał go i powiedział: “Nie masz wyrostka. Jak wrócisz do Ukrainy, idź do lekarza — coś ci się w brzuchu psuje.” I chłopak zaczął prosić, by go odesłali z powrotem do więzienia. Taka była opieka medyczna.

Wysłano go z powrotem. Schudł 4 kg — i to w szpitalu, gdzie rzekomo lepiej karmili. Mówili, że dawali tam jajka. Pół jajka raz w tygodniu, nie pamiętam dokładnie. Wszyscy o tym rozmawiali. Marzeniem było znaleźć choć kawałek normalnego jedzenia, nawet odrobinę masła, bo w ogóle nie mieliśmy normalnego pożywienia.

Był tam jeszcze lekarz, który “leczył” nas ze świerzbu wystawiając na zimno. Wszyscy mieli świerzb. Tych, którzy całkiem stracili kontrolę i rozdrapali się do krwi, zbierano do osobnych “oddziałów”. Zabierał im wszystkie ubrania, cienkie koce, mieli się w ten sposób “leczyć”. A prawdziwe leczenie to byłaby tubka benzoesanu benzylu — wystarczyłoby posmarować i wszystko by zniknęło.

Raz przewróciłem się w łaźni i mocno uderzyłem głową. Gdy wróciłem do celi, cały korytarz był we krwi. Strażnicy przynieśli śnieg z zewnątrz, uformowali kulkę i przyłożyli mi do czoła. Dwa dni później przyszedł lekarz. “Co to jest? Wszędzie krew.” Dał mi kawałek gazy, posmarował czymś, powiedział: “przyłóż i trzymaj”. Trzymałem. Następnego dnia gaza zaschła. Przyszedł i mówi: “Czemu nie trzymasz?” Mówię: “Jest sucha”. A on: “Nie, powiedziałem, żeby trzymać”. Zapytałem: “Robisz ze mnie głupka?”

Czułem się, jakbym miał wstrząs mózgu. Nie odróżniałem strony lewej od prawej. Lekarz powiedział: “Wszystko w porządku”. A jak nie trzymałeś suchej gazy, kazali ci zakładać miskę na głowę i stać w kącie. Jeden człowiek odmówił, to lekarz kazał strażnikom bić go mocniej. Przychodzili specjalnie wieczorem.

Jeńcy wojenni wracają do Ukrainy, 2 października 2025 r.EPA/STRINGER / PAP

Do czerwca 2024 r. karmiono nas skrajnie źle, potem było trochę lepiej. Rano i wieczorem była kasza, ale tak mało, że nie można było nazwać tego jedzeniem. Zwykle bez soli i cukru. Na obiad dawali obierki ziemniaczane — to, co wyrzucamy, obierając ziemniaki. Tylko to było naszym posiłkiem. Przetrwaliśmy głównie dzięki kromce chleba, którą dostawaliśmy na śniadanie, obiad i kolację.

Czasem wyprowadzano nas na spacery do betonowego podwórka, a za ogrodzeniem rosła jakaś trawa. Zobaczyliśmy, że to pokrzywa, zrywaliśmy ją, dzieliliśmy się na całą celę — po trzy, cztery listki na osobę — i cieszyliśmy się, że mamy choć trochę witamin.

Pokrzywa pali ręce, ale i tak ją jesz, bo wiesz, że innych witamin nie dostaniesz. Tak przetrwaliśmy.

“Od pobudki do wieczora wszyscy musieli śpiewać”

Uwielbiali zmuszać nas do śpiewania. To był ich kaprys, jak w czasach sowieckich, podczas II wojny światowej. Ich ulubione piosenki to “Katiusza” i “Dzień Zwycięstwa”. Stali przy wejściu do celi i od rana do nocy kazali nam śpiewać “Katiuszę” albo “Dzień Zwycięstwa”. Bez przerwy — tylko żeby szybko zjeść. Od pobudki do wieczora wszyscy musieli śpiewać.

Jak ktoś był chory, nie dawał rady śpiewać, przychodzili i bili wszystkich. Traktowali to jak odpowiedzialność zbiorową, zbiorową karę. Gdy ja czegoś nie mogłem, mówiłem: “Bijcie mnie od razu, bo tego nie zrobię”, a oni: “Nie, pobijemy wszystkich, bo ty odmawiasz”.

W ostatniej celi, w której byłem, siedziało 10–12 osób. Cela miała może 10-12 m, w środku mała otwarta toaleta, umywalka i prycze wzdłuż ścian. Wolnej przestrzeni było 1,5 na 1,5 m, ewentualnie trochę więcej, żeby chodzić w kółko, ocierając się ramionami o innych.

Zimą było jeszcze trudniej. W 2024 r. Ukraina przysłała nam bieliznę termiczną. Byliśmy szczęśliwi, że choć trochę możemy się ogrzać, bo często kazali otwierać okna, a na dworze było minus 10, minus 20 stopni. To była norma. Bywało jeszcze zimniej, ale i tak trzeba było otwierać okno, żeby “pachniało wiosną”. Zimne powietrze natychmiast zamarzało na szybach, a my trzęśliśmy się z zimna. Czasem zabierali nam ubrania “do prania”. Przez dwa–trzy dni chodziliśmy w samej bieliźnie i podkoszulku.

Naszą rozrywką były szczury i myszy, ale to w Woroneżu. Dokarmialiśmy je, próbowaliśmy oswoić.

“Nadal baliśmy się, że to podstęp”

Starałem się trzymać. Bardzo pomagała wiara, przekonanie, że Ukraina walczy — walczy o siebie i o nas, jeńców. Czas płynął i zaczęły się wymiany. Wierzyliśmy, że to prawdziwe wymiany. Czasem ludzi tylko przewozili do innych kolonii, ale wierzyliśmy, że jeśli nas zabierają, to ich żołnierze też idą do niewoli. Znaczyło to, że nie jest u nich tak dobrze, jak wmawiają. Oni twierdzili, że cała Ukraina jest już zajęta, że to już Rosja, że wszystko skończone.

Rodziny czekają na uwolnionych z rosyjskiej niewoli Ukraińców, 24 sierpnia 2025 r.EPA/STRINGER / PAP

Najbardziej pomagało wzajemne wsparcie. To działało cuda. Człowiek czuł się źle, ale widział, że komuś jeszcze gorzej, więc starał się pomóc. I to działało. Oczywiście ogromnym wsparciem była też chęć zobaczenia rodziny — wiara, że na mnie czekają, że muszę wrócić.

Dopóki nie zobaczyłem ukraińskiej ziemi i naszych autobusów z flagami, nie wierzyłem, że to wymiana — nawet wtedy, gdy przeniesiono mnie do celi, którą nazywaliśmy “portalem”. Tam przebierano ludzi w inne ubrania niby na wymianę, a potem po dwóch–trzech tygodniach ich odsyłano z powrotem. Zdarzały się sytuacje, że już zabierano kogoś na granicę i jednak nie przekazywano. Dlaczego? Nie wiem.

19 sierpnia 2025 r. przyprowadzono mnie tam, do tej celi. Były już trzy osoby: Dima Hiliuk, korespondent agencji UNIAN; Jewgienij Wowk oraz inny mężczyzna, Dmytro. Miał problemy psychiczne. W Briańsku został ciężko pobity, potem spędził pięć miesięcy w izolatce i stracił zmysły.

Przebrali nas w mundury wojskowe. Nawet zasnąłem. Myślałem, że może zabiorą nas w nocy. Ale rano rozdzielili nas z powrotem do cel i powiedzieli: “Ukraina was nie chce, nikomu nie jesteście potrzebni”.

Następnego dnia wyciągnęli mnie i Dmytra, wsadzili do więźniarki i zawieźli do Moskwy, na lotnisko. Tam było ok. 50 osób. Siedzieliśmy cały dzień, bez toalet, bez niczego. Potem samolot, Białoruś. Tam kazali nam zdjąć opaski z oczu, rozwiązali ręce. Były już autobusy, posiłek, a pół godziny później — granica. Nadal baliśmy się, że to podstęp.

I wiecie, co było ciekawe? Idziemy do naszych autobusów, uśmiechnięci, krzyczymy, a naprzeciwko rosyjscy jeńcy. Na ich twarzach nie było nawet śladu radości. Wyglądali na przerażonych, przygnębionych. Nigdy nie zrozumiałem, dlaczego.

A powietrze leczy. Czujesz, że jesteś w domu. Ta miłość ludzi, to znajome powietrze, te uśmiechy sprawiają, że zapominasz o bólu, dolegliwościach. Natychmiast czujesz się najszczęśliwszym człowiekiem na świecie.