Otwarte granice były symbolem zjednoczonej Europy. Dziś Niemcy wystawiają ten symbol na próbę. “Strefa Schengen jest podziurawiona jak ser szwajcarski”
Komisja Europejska wraz z państwami członkowskimi wkrótce rozpocznie kontrolę stosowania przepisów Schengen przez Niemcy. Według informacji dwóch osób zaznajomionych z procedurą kontrola ma rozpocząć się w marcu. Jest ona następstwem dochodzenia przeprowadzonego przez “Welt am Sontag”, z którego wynika, że Niemcy uznały obywateli Ukrainy, którzy byli przetrzymywani w więzieniach na terenach pod kontrolą Rosji, za zagrożenie dla bezpieczeństwa i uniemożliwiły im wjazd do Unii Europejskiej.
W marcu rząd federalny ma zdecydować, czy tymczasowe kontrole graniczne zostaną ponownie przedłużone — krytycy uważają ten środek za złamanie europejskiej obietnicy swobodnego przepływu osób.
— Strefa Schengen jest podziurawiona jak ser szwajcarski — powiedział słoweński eurodeputowany Matjaz Nemec, poseł do Parlamentu Europejskiego i członek grupy ds. kontroli granic Schengen. — Dopóki Komisja ignoruje oczywiste naruszenia prawa UE i pozwala dużym krajom, takim jak Niemcy i Francja, uniknąć kar, przyszłość UE wygląda ponuro — podkreślił.
Z dochodzenia przeprowadzonego przez “Welt am Sontag” wynika, że Niemcy wydały ostrzeżenia dotyczące ukraińskich obywateli, którzy byli wcześniej przetrzymywani w rosyjskich zakładach karnych, uniemożliwiając im wjazd do Unii Europejskiej. Mimo że władze ukraińskie oświadczyły, że lista byłych więźniów została przekazana europejskiej agencji policyjnej Europol wyłącznie w celach informacyjnych, nazwiska te znalazły się później w systemie informacyjnym Schengen (SIS) — bazie danych łączącej organy graniczne i organy ścigania w całej Unii.
Byli więźniowie, organizacje praw człowieka i prawnicy informują, że wprowadzenie danych spowodowało wzrost liczby zakazów wjazdu, co doprowadziło do rozdzielenia rodzin, i pozbawiło osoby dotknięte tym problemem możliwości podważenia nieprzejrzystych decyzji dotyczących bezpieczeństwa.
W zeszłym tygodniu Europejska Rada Ochrony Danych ostrzegła, że Niemcy i inne państwa członkowskie nie dostarczają wystarczających danych, aby ocenić, czy prawa osób w ramach systemu informacyjnego Schengen są przestrzegane.
— Sytuacja Ukraińców przetrzymywanych przez Rosję musi ulec poprawie, ponieważ obecnie płacą oni najwyższą cenę za bezpieczeństwo Europy — stwierdził fiński eurodeputowany Pekka Toveri, członek centroprawicowej Europejskiej Partii Ludowej (EPL). — Wojna Rosji przeciwko Ukrainie jasno pokazuje, dlaczego konieczna jest ciągła kontrola. Zabezpieczenie zewnętrznych granic UE ma kluczowe znaczenie dla wiarygodności całego systemu Schengen. Jednocześnie brutalne działania Rosji powodują wyjątkowe sytuacje, do których żaden normalny system nie jest przystosowany — dodał.
Niemcy zaostrzają kurs
Kiedy w 2007 r. Polska i Czechy w pełni przystąpiły do strefy Schengen, Niemcy zlikwidowały ostatnie punkty kontrolne, w których funkcjonariusze sprawdzali paszporty podróżnych wjeżdżających do kraju drogą lądową. Jednak zaledwie kilka lat później w Niemczech wzrósł sceptycyzm co do tej decyzji.
Podczas kryzysu uchodźczego w 2015 r. kilka państw strefy Schengen, powołując się na klauzule nadzwyczajne w prawie UE, tymczasowo przywróciło kontrole graniczne. Według Komisji Europejskiej są one traktowane jako środek ostateczny — ograniczony czasowo i stosowany wyłącznie w wyjątkowych okolicznościach.
Niemcy stały się jednym z krajów, które najintensywniej korzystały z tych wyjątkowych przepisów. Rzecznik ministerstwa spraw wewnętrznych wyjaśnił “Die Welt”, że środki te są konieczne, aby “przeciwdziałać obciążeniu systemów w Niemczech spowodowanemu ogólnie wysoką migracją w ostatnich latach”.
Po rozszerzeniu kontroli w 2023 r. na kolejnych punktach granicznych, we wrześniu 2024 r. Niemcy wprowadziły tymczasowe kontrole na wszystkich granicach lądowych. Kontrole te są przeprowadzane w sposób rotacyjny i wyrywkowy.
Minister spraw wewnętrznych Niemiec Alexander Dobrindt w Berlinie, 17 grudnia 2025 r.Sean Gallup / Getty Images
Wiosną 2025 r. nowy rząd federalny pod przywództwem Friedricha Merza jeszcze bardziej zaostrzył politykę. Wkrótce po objęciu urzędu nie tylko przedłużył kontrole do połowy marca 2026 r., ale także ogłosił znaczne rozszerzenie działań: minister spraw wewnętrznych Alexander Dobrindt zarządził wysłanie tysięcy dodatkowych funkcjonariuszy policji federalnej na granice. W marcu Dobrindt będzie musiał ponownie podjąć decyzję, czy kontrole zostaną przedłużone o kolejne sześć miesięcy — a znajduje się on obecnie pod presją polityczną związaną z wyborami w pięciu krajach związkowych w tym roku.
Państwa sąsiednie ostro krytykują działania Niemiec, które ich zdaniem zagrażają jednemu z podstawowych osiągnięć Europy — swobodnemu przepływowi towarów i usług między przedsiębiorstwami. Minister spraw wewnętrznych Luksemburga Leon Gloden ostrzega, że kontrole utrudniają codziennie życie dziesiątkom tysięcy osób dojeżdżających do pracy za granicę, przy czym nie mają one wystarczającego uzasadnienia. W wywiadzie dla “Financial Times” w grudniu Gloden zarzucił Komisji, że nie egzekwuje konsekwentnie przepisów Schengen. Stwierdził on, że Bruksela nie przeprowadziła niezapowiedzianych kontroli w celu sprawdzenia zgodności tych działań z prawem.
— Obecne kontrole graniczne są niezbędne do egzekwowania europejskich zasad prawnych, a tym samym do długoterminowego zabezpieczenia umowy z Schengen — powiedział wiceprzewodniczący frakcji CDU/CSU w Bundestagu Gunter Krings.
Kiedy ostrzeżenia jednego kraju decydują za wszystkich
Zgodnie z art. 24 rozporządzenia w sprawie systemu informacyjnego Schengen każde państwo członkowskie może zgłosić osobę stanowiącą w jego ocenie zagrożenie dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego. Inne kraje są zobowiązane do zawrócenia takich osób na zewnętrznych granicach strefy.
Z dokumentów, do których dotarł “Die Welt” wynika, że w kilku przypadkach Niemcy wprowadziły takie ostrzeżenia dotyczące obywateli Ukrainy, którzy odbywali kary pozbawienia wolności w więzieniach zajętych później przez Rosję lub zostali stamtąd przymusowo przewiezieni do Rosji podczas wojny. Nazwiska te trafiły do Niemiec jako część listy 3738 byłych więźniów sporządzonej przez władze ukraińskie i przekazanej za pośrednictwem Europolu.
Podstawowa logika bezpieczeństwa wydaje się opierać na obawie, że osoby przebywające na terytoriach okupowanych przez Rosję mogły być manipulowane przez rosyjskie służby specjalne. W pisemnym oświadczeniu dla “Die Welt” niemiecki Federalny Urząd Ochrony Konstytucji stwierdził, że znane są przypadki, w których obywatele Ukrainy przebywający na terytoriach okupowanych przez Rosję lub przewiezieni do Rosji byli rekrutowani lub poddawani naciskom przez rosyjskie służby wywiadowcze.
Krajowe służby wywiadowcze poinformowały, że odpowiednie informacje są przekazywane innym niemieckim organom w różnych formatach — od ogólnych analiz zagrożeń po indywidualne oceny przypadków, które mogą być brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji dotyczących bezpieczeństwa.
W pisemnych odpowiedziach udzielonych “Die Welt” Ministerstwo Spraw Wewnętrznych podkreśliło, że ostrzeżenia o odmowie wjazdu w systemie informacyjnym Schengen są wydawane wyłącznie po indywidualnej ocenie każdego przypadku, w którym dana osoba została uznana za zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego.
— Wzmożona kontrola sama w sobie jest uzasadniona — powiedziała czeska europosłanka Nikola Bartusek, odnosząc się do wrogich działań rosyjskich służb specjalnych na terytorium Czech, w tym śmiertelnego wybuchu w magazynie amunicji w miejscowości Vrbetice w 2014 r.
— Należy jednak unikać traktowania ofiar wojny jako podejrzanych. Kwestie bezpieczeństwa należy rozpatrywać na podstawie ocen opartych na dowodach — dodała.
Wydaje się, że kryterium to nie zostało zastosowane w przypadku Wasyla Soldatowa, byłego więźnia z Ukrainy, który podczas wojny został przymusowo przewieziony do Rosji. Po zwolnieniu z więzienia na okupowanym przez Rosję Krymie w maju 2025 r. Soldatow chciał udać się do Czech, gdzie jego żona mieszkała jako uchodźczyni wojenna. Za radą organizacji praw człowieka, która ostrzegła go przed możliwym wpisem do systemu informacyjnego Schengen, jeszcze na Krymie złożył wniosek o udzielenie informacji do czeskich władz.
Mimo że czeska policja potwierdziła, że zgodnie z czeskim prawem Soldatow nie jest osobą “niepożądaną” i nie stanowi zagrożenia dla bezpieczeństwa wewnętrznego, władze odmówiły mu wjazdu, ponieważ były do tego zobowiązane na mocy aktywnego wpisu do systemu informacyjnego Schengen — zainicjowanego przez Niemcy.
Granica niemiecko-polska, Goerlitz, 5 listopada 2025 r.SEBASTIAN KAHNERT / DPA-ZENTRALBILD / DPA PICTURE-ALLIANCE VIA AFP / AFP
Podobna sytuacja spotkała Yulię Hetman, byłą więźniarkę z okupowanego Mariupola, kiedy we wrześniu 2023 r. przybyła na granicę polską. Funkcjonariusze nie stwierdzili żadnych problemów z dokumentami podróży ani wizami i nie przeprowadzili własnej kontroli bezpieczeństwa. Jednak po wpisaniu jej nazwiska do systemu informacyjnego Schengen znaleźli odpowiedni wpis.
W obu przypadkach władze w Czechach i Polsce podkreśliły, że nie miały innego wyboru, jak tylko zastosować się do wpisu dokonanego przez Niemcy, obowiązującego w całym obszarze Schengen. Ani Soldatow, ani Hetman nie zaskarżyli postępowania Niemiec na drodze sądowej. Zakwestionowanie listu gończego Schengen za granicą wymaga czasu, pieniędzy i stabilnej reprezentacji prawnej — zasobów, których większość byłych więźniów lub małe organizacje pozarządowe, które ich wspierają, po prostu nie posiada, twierdzi Hanna Skrypka, prawniczka z kijowskiej organizacji “Ochrona ukraińskich więźniów”, która doradza Hetman i Soldatowowi w kwestiach prawnych.
Komisja Europejska koordynuje monitorowanie stosowania przepisów Schengen przez państwa członkowskie; każdego roku wybiera się kilka krajów do oceny. Oceny są przeprowadzane przez zespoły ekspertów krajowych, wspierane przez agencje UE, takie jak Frontex i Europol.
Wyniki są podsumowywane w raportach Schengen dotyczących poszczególnych krajów, zawierających zalecenia dla każdego kraju. Ponadto Komisja sporządza corocznie ogólną kartę wyników Schengen, aby podsumować postępy w realizacji tych zaleceń i zwrócić uwagę na szczególnie pilne problemy.
— Najlepsze kontrole nie będą jednak skuteczne, jeśli w Komisji i państwach członkowskich brakuje woli politycznej do przestrzegania obowiązujących przepisów Schengen — powiedziała niemiecka europosłanka z SPD Birgit Sippel. — W ostatnich latach Komisja von der Leyen wykazała się rażącym brakiem tej woli, zwłaszcza w kwestii przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych w Niemczech i odsyłania osób ubiegających się o azyl. Aby zachować strefę Schengen, należy jak najszybciej znieść kontrole na granicach wewnętrznych — podkreśliła.
Niemcy pod lupą
W marcu Niemcy będą musiały przedstawić swoje działania przed partnerami ze strefy Schengen. W ramach zbliżającej się oceny zespół ponad 60 ekspertów koordynowany przez Komisję przeprowadzi wizyty w terenie, zażąda dokumentów i danych oraz przesłucha organy odpowiedzialne za wdrażanie przepisów Schengen. Zadaniem audytorów będzie ocena, czy systemowe mechanizmy kontroli i równowagi skutecznie zapobiegają automatycznemu lub powszechnemu stosowaniu wpisów do rejestru.
Najbardziej miarodajnym sposobem oceny, czy system chroni prawa jednostki, jest zbadanie jego praktycznego zastosowania, wyjaśnił urzędnik UE zaznajomiony z procedurą oceny. Odbywa się to m.in. poprzez sprawdzenie, ile osób zwraca się z wnioskiem o udzielenie informacji na temat swoich danych, ile osób żąda sprostowania lub usunięcia danych oraz jak często takie wnioski prowadzą do sprostowania lub usunięcia danych. Kolejnym wskaźnikiem jest to, czy przewidziane mechanizmy ochronne są faktycznie stosowane — w tym postępowania sądowe i kwestia, czy procedury krajowe umożliwiają osobom, których dane dotyczą, skuteczne zaskarżanie decyzji.
Siedziba Komisji Europejskiej, Bruksela, Belgia, 11 lutego 2025 r.Omar Havana/Getty Images / Getty Images
— Mechanizm monitorowania Schengen jest bardzo technokratycznym instrumentem. Może dostarczać informacji o niedociągnięciach i problemach, ale nie prowadzi automatycznie do ich wyeliminowania — powiedział Romain Lanneau z Statewatch, organizacji pozarządowej monitorującej egzekwowanie przepisów Schengen i unijne bazy danych policyjnych.
Możliwość rozpoznania wzorców systemowych jest dodatkowo utrudniona przez fakt, że państwa członkowskie nie ujawniają w pełni sposobu wykorzystania systemu informacyjnego Schengen, jak stwierdziła grupa europejskich organów nadzorujących ochronę danych w raporcie z 4 lutego. Europejski Komitet Ochrony Danych stwierdził, że “brak danych” utrudnia ocenę zgodności z przepisami o ochronie danych i podkreślił, że przekazywanie informacji o prawach osób, których dane dotyczą, jest “bardzo ważne dla skutecznego funkcjonowania SIS”.
Chloe Berthelemy, starsza doradczyni ds. polityki w europejskiej organizacji zajmującej się prawami cyfrowymi EDRi, stwierdziła, że lekceważenie wymogów dotyczących ochrony danych jest “od dawna problemem we współpracy policyjnej UE”, który nigdy nie został “poważnie potraktowany” przez Komisję.
— Osobom, których to dotyczy, trudno jest zrozumieć, kto jest monitorowany, zatrzymywany, deportowany lub komu odmówiono wjazdu — i dlaczego. Decyzje te mogą mieć daleko idące konsekwencje i trwale zmienić życie. Komisja powinna zintensyfikować wysiłki, aby zaradzić temu poważnemu brakowi przestrzegania zobowiązań przez organy policyjne państw członkowskich — powiedziała.
Dostępne dane wskazują jednak na znaczne różnice między krajami w zakresie rozpatrywania wniosków o udzielenie informacji, sprostowanie lub usunięcie danych w systemie Schengen, a także w zakresie liczby wniosków, które zostały rozpatrzone pozytywnie, oraz liczby postępowań sądowych wszczętych przez osoby, których dane dotyczą.
W samym tylko 2024 r. Niemcy otrzymały 4169 wniosków o udzielenie informacji od osób zarejestrowanych w systemie, ale zatwierdziły tylko około połowę z nich — znacznie mniej niż inne kraje o porównywalnej liczbie wniosków. Na przykład Słowenia otrzymała 4249 wniosków i zatwierdziła prawie wszystkie, jak wynika z danych przeanalizowanych przez “Die Welt”.
Ochrona danych powinna oznaczać możliwość sprawdzenia, jakie dane zostały zapisane i czy należy je poprawić lub usunąć — zauważył Lanneau. — Brak informacji na temat tego, czy organy ścigania szanują te prawa, jest oburzający.
