20 stycznia Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) postawił zarzuty wprowadzania konsumentów w błąd co do “zielonych” deklaracji marketingowych wobec Tchibo, Zary i Bolta. Markom grożą kary w wysokości nawet 10 proc. rocznych obrotów; jak twierdzi Urząd, brakuje dowodów na to, że oferowane produkty i usługi są faktycznie zrównoważone i zeroemisyjne.
Dalsza część artykułu znajduje się pod materiałem video:
To nie pierwsze takie postępowanie UOKiK w ostatnich miesiącach — w zeszłym roku z podobnymi zarzutami musiało się zmierzyć kilka firm e-commerce i kurierskich, w tym InPost.
Czytaj też: Allegro, InPost, DHL i DPD z zarzutami od UOKiK. Chodzi o “greenwashing”
Problem znany nie od dzisiaj
O greenwashingu na dobrą sprawę słyszymy już od kilkudziesięciu lat. Problem nieuczciwych bądź nieudowodnionych stwierdzeń o pozytywnym wpływie produktów na środowisko i klimat, ale też np. na prawa człowieka, zaczął pojawiać się wraz z rosnącą świadomością społeczną w tych obszarach.
Jak mówi Aleksandra Majda, ekspertka ds. przeciwdziałania greenwashingowi z ESG Impact Network oraz Krajowej Izby Gospodarczej, pierwsze konsumenckie pozwy przeciw koncernom paliwowym złożono w USA w latach siedemdziesiątych XX w., samo pojęcie natomiast do szerszego obiegu wprowadził w 1986 r. ekolog Jay Westerveld. Impulsem do tego była wizyta w hotelu, który twierdził, że wielokrotne używanie tych samych ręczników oznacza znaczne oszczędzanie zasobów.
Od tamtej pory zjawisko tylko przybierało na sile. — Już 10 lat temu światowy rynek produktów ekologicznych był warty kilkaset miliardów dolarów. Teraz szacunki mówiąo ok. 1,5 bln dolarów rocznie, w zależności jak szeroko spojrzeć. Wystarczy pójść do dowolnego supermarketu i przyjrzeć się zielonym etykietom na opakowaniach. Biznes dostrzegł w tym żyłę złota, szybko znalazły się więc też nieuczciwe firmy, które zaczęły reklamować swoje produkty jako przyjazne środowisku i klimatowi bez żadnego pokrycia w faktach — tłumaczy Majda.
Czy greenwashing to zawsze kłamstwo?
Jak dodaje, greenwashing trzeba traktować jako rodzaj dezinformacji, czyli wprowadzania opinii publicznej w błąd.
— Nie zawsze musi to być intencjonalne kłamstwo. Niezgodne z prawdą stwierdzenia często wynikają też z pomijania wszystkich istotnych informacji, nieprecyzyjnej komunikacji czy niewystarczającej weryfikacji — wyjaśnia ekspertka. Przykładowo, firma X może twierdzić, że jej końcowy produkt nie emituje żadnych gazów cieplarnianych, mimo, że dochodziło do tego w całym łańcuchu produkcji. Informacje o śladzie węglowym, oddziaływaniu na różnorodność biologiczną albo zasoby wodne mogą być też podawane bez zastosowania odpowiedniej metodologii i przedstawienia rzetelnych dowodów naukowych.
Problem narasta, ale sądy i ustawodawcy coraz częściej na niego reagują. Aleksandra Majda przytacza głośne sprawy z ostatnich lat, takie jak wyrok niemieckiego sądu we Frankfurcie, który zakazał reklamowania zegarka Apple Watch jako neutralnego klimatycznie. Cyfrowy gigant wykazywał kompensację emisji CO2 przez nasadzenia eukaliptusów w Paragwaju, stwierdzono jednak, że potrwa to tylko do 2029 r., a poza tym monokultury drzew niszczą różnorodność biologiczną i marnują wodę.
Z zarzutami zmierzyły się też m.in takie marki jak Flixbus, Nestle czy Coca-Cola; ta ostatnia musiała wycofać etykiety o butelkach w 100 proc. pochodzących z recyklingu. Komisja Europejska prowadzi także śledztwa w sprawie linii lotniczych, a na polskim poletku głośną sprawą był sądowy zakaz sprzedaży popularnego paliwa węglowego jako tzw. “ekogroszku”.
|
MFajarH / Shutterstock
Czytaj też: ClientEarth pozywa Nestle Polska. Koncern odpiera zarzuty
Więcej punktów na czarnej liście
Co do samych przepisów, w kontekście prawa unijnego na fali Europejskiego Zielonego Ładu największe zmiany ma przynieść zatwierdzona dwa lata temu dyrektywa o wzmocnieniu pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej poprzez lepsze informowania i lepszą ochronę przed nieuczciwymi praktykami. Nazwa jest długa, ale precyzyjna — konsumenci mają być chronieni przed błędnymi komunikatami na temat produktów.
—Dyrektywa rozszerza tzw. “czarną listę” obecną już we wcześniejszych dyrektywach konsumenckich poprzez wprowadzenie do niej 12 nowych praktyk zakazanych w każdych okolicznościach. Pięć z nich dotyczy bezpośrednio greenwashingu, w tym twierdzeń o kompensowaniu emisji (“równoważeniu” ich poprzez pochłanianie CO2 w inny sposób, np. przez nasadzenia drzew — przyp. red.), pozostałe natomiast dotyczą twierdzeń o trwałości produktów czy ich nadawaniu się do naprawy albo informowania o wymogu aktualizacji oprogramowania, kiedy tak naprawdę nie jest to konieczne — Aleksandra Majda wyjaśnia sedno nowych unijnych przepisów. W tym momencie dochodzimy już bezpośrednio do wątku polskiego — lista z dyrektywy znajdzie się bowiem w ustawie, którą ma właśnie zająć się nasz rząd.
Chodzi o projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym oraz ustawy o prawach konsumenta. Dokument pojawił się na stronie Rządowego Centrum Legislacji pod koniec ubiegłego roku, a jego autorem jest Prezes UOKiK. Do 30 stycznia trwa zbieranie opinii na temat projektu, następnie zaś przejdzie kolejne etapy procedowania rządowego, aż wreszcie dotrze na Radę Ministrów i później trafi do sejmu.
Ile zapłacą przedsiębiorcy?
Implementując dyrektywę, ustawa doprowadzi do przełomu w polskim prawie — greenwashing jako nieprawdziwe “twierdzenia dotyczące ekologiczności” jako element informacji handlowej w postaci tekstu, grafiki, ilustracji, nazwy produktu, symbolu czy oznakowania, zostanie w nim zdefiniowany po raz pierwszy.
Obowiązujące dziś i właśnie zmieniane ustawy (ustawa z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumenta oraz ustawa z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym) co prawda umożliwiają przeciwdziałanie “ekościemie” już teraz, co widać po ostatnich postępowaniach UOKiK, bezpośrednie określenie zakazanych praktyk pozwoli jednak Urzędowi na większą skuteczność.
— Każda kolejna regulacja dokładająca cegiełkę do wykluczenia greenwashingu z rynku jest game changerem (wydarzeniem zmieniającym zasady gry — przyp. red.) (…) Dotychczasowe regulacje były bardzo ogólne i brzmiały np. “nie wprowadzać w błąd”. UOKiK w wielu przypadkach nie podejmował postępowań sam z siebie. Na szczęście konsumenci coraz lepiej wiedzą, że mogą zgłaszać nieuczciwe praktyki rynkowe — komentuje Wiktoria Soszka, specjalistka ds. ESG i zrównoważonego rozwoju z Kancelarii Legalden oraz Fundacji Law For Good.
Przedsiębiorcy otrzymają jasny sygnał, czego nie mogą robić. Będą też ponosić kary; w dołączonej do projektu ocenie skutków regulacji (OSR) Prezes UOKiK szacuje, że w drugim roku obowiązywania ustawy wyniosą one łącznie 50,6 mln zł. 80 proc. kar ma być nakładane na dużych przedsiębiorców.
Co będzie zabronione?
Zakazane praktyki z dyrektywy, które wprowadzi ustawa, to m.in. wprowadzenie oznakowania o zrównoważonym charakterze produktów bez potwierdzenia ich uznanym systemem certyfikacji albo przez organy publiczne. Firmom zabroni się przedstawiania ogólnych twierdzeń o “ekologiczności”, jeśli nie będą w stanie ich udowodnić. Tak samo nie będzie można komunikować “ekologiczności” tam gdzie dotyczy tylko jednego z aspektów produktu albo działalności przedsiębiorcy.
Kompensowanie nie będzie mogło być podstawą do twierdzeń o neutralnym, ograniczonym lub pozytywnym wpływie na środowisko pod względem emisji gazów cieplarnianych. Kolejny punkt to zakaz przedstawiania obowiązkowych wymogów, które i tak są nałożone na firmy przez prawo, jako dodatkowych atutów produktu.
Ustawa zdefiniuje też takie pojęcia jak “towar”, “twierdzenie dotyczące ekologiczności”, “ogólne twierdzenie dotyczące ekologiczności” czy “oznakowanie dotyczące zrównoważonego charakteru”. Definicje będą również dotyczyć trwałości, aktualizacji oprogramowania czy systemu certyfikacji. Jeśli chodzi o te ostatnie, przedsiębiorcy będą mogli posługiwać się tylko konkretnymi systemami, w tym unijnymi EMAS i Eco-Label.
|
Skorzewiak / Shutterstock
Kto ma zyskać?
Według OSR, na nowych przepisach zyskają przede wszystkim konsumenci, którzy będą nimi lepiej chronieni. Przedsiębiorcy staną za to przed “koniecznością ewentualnego dostosowania swojej działalności”, tak by nie narażać się na zarzuty.
Więcej pracy mogą mieć też Polskie Centrum Akredytacji, udzielające pozwoleń na użycie certyfikowanych oznakowań, Urząd Patentowy RP czy udzielający eksperckiego wsparcia Główny Inspektor Jakości Artykułów Rolno-Spożywczych. OSR zakłada też “nieznaczny wzrost apelacji” w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie.
Ustawa ma wejść w życie 27 września tego roku. Jeśli chcemy wdrożyć przepisy prawidłowo, nie mamy tu zresztą dużego pola manewru — dyrektywa wskazuje wprost taki termin, z kolei przyjęcie i publikacja nowych zasad ma nastąpić najpóźniej do 27 marca. Aleksandra Majda przewiduje pewien polityczny opór, kiedy sprawa trafi do sejmu — regulacja nałoży w końcu nowe wymogi na przedsiębiorców.
Przepisy miały iść dalej
Przyjęta w 2024 r. dyrektywa o wzmocnieniu pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej poprzez lepsze informowania i lepszą ochronę przed nieuczciwymi praktykami powinna spełnić obietnicę zawartą w swojej nazwie, ale ambicje unijnych legislatorów szły jeszcze dalej.
Tzw. dyrektywa green claims miała obligować firmy do dokładnego udowadniania prawdziwości “zielonych” stwierdzeń jeszcze przed ich zakomunikowaniem opinii publicznej. W czerwcu ubiegłego roku Komisja Europejska wstrzymała jednak projekt, uginając się pod falą krytyki, która mówiła o zbyt dużych i kosztownych obciążeniach dla biznesu.
—Przepisy z dyrektywy, którą dziś wdrażamy, to doprecyzowanie dotychczasowych regulacji głównie poprzez wprowadzenie zakazanych określeń czy działań; dyrektywa Green Claims miała wymusić na biznesie jeszcze więcej pracy. Nie wiadomo, co dalej się z nią stanie; mimo niechętnego podejścia Komisji, duńska prezydencja w Radzie UE podtrzymała projekt, ale po rozwodnieniu jego treści, tj. wprowadzeniu dobrowolności weryfikacji, zdaniem niektórych organizacji ekologicznych stracił on swój sens — opowiada Aleksandra Majda.
Nie tylko greenwashing jest problemem?
Jak słyszymy od ekspertek, zagrożeniem nie jest tylko greenwashing, ale też greenhushing — “zielona cisza”, czyli przemilczanie przez firmy informacji o środowiskowym oddziaływaniu swoich produktów po to by uniknąć oskarżeń o ekościemę.
—Greenhushing jest tak samo szkodliwy jak greenwashing. Będzie nabierał na znaczeniu, gdy mamy coraz więcej postępowań w tym drugim obszarze — stwierdza Wiktoria Soszka. Jak mówi, zjawisko widać np. w sektorze MŚP.
— Na swoją skalę te przedsiębiorstwa działają w sposób bardzo przyjazny dla klimatu, ale nie komunikują tego, zeby nie mierzyć się później z pytaniami o udowodnienie zielonych praktyk. By nie wpaść w greenwashing albo w greenhushing, trzeba dobrej współpracy między działem komunikacji a działem ESG lub odpowiadającym za działania dekarbonizacyjne — uzupełnia.
Obawy przed “zieloną ciszą” wyraża też Aleksandra Majda. Głośne postępowania UOKiK wobec rynkowych gigantów może przynieść pewien skutek uboczny w postaci efektu mrożącego — firmy mogą się przestraszyć stawiania na “bycie eko”. Podkreśla, że nie jest to jednak tylko odpowiedzialność biznesu i wskazuje na potrzebę działań na potrzebie instytucjonalnym, inicjowanie oraz wzmacnianie partnerstw między podmiotami reprezentującymi interesy regulatorów, organizacji konsumenckich, biznesu, mediów, konsumentów oraz środowisk naukowych.
— Ci, którzy coś robią, mogą się bać cokolwiek komunikować. Rozwiązanie jest jednak proste — trzeba nauczyć się kilku nietrudnych zasad i nieść dalej zielony kaganek oświaty. Budowa śpołeczeństwa opartego na Zielonej Inteligencji leży w interesie nas wszystkich, w tym także firm, które w swoich strategiach mają zrównoważony rozwój, bo tylko świadomy konsument jest w stanie docenić ich starania w kierunku bardziej odpowiedzialnej gospodarki, a tym samym nagrodzić je wyborem ich usług i produktów — podsumowuje Majda.
