Nowy plan transformacji energetycznej stawia na gaz i atom. Branża OZE krytykuje rządowe zmiany
Historię Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu (KPEiK) coraz trudniej streścić, ponieważ ta nieustannie się wydłuża. Dokumenty opisujące ścieżkę transformacji energetycznej i redukcji emisji gazów cieplarnianych muszą złożyć wszystkie państwa członkowskie UE, Polska jest jednak ostatnim krajem, który tego jeszcze nie zrobił.
Termin na przedstawienie Planu w Komisji Europejskiej minął w czerwcu 2024 r., ale Ministerstwo Klimatu i Środowiska przedstawiło jego projekt, razem z wymaganym scenariuszem “ambitnym” (występującym obok “zachowawczego”), kilka miesięcy później.
Dalsza część artykułu znajduje się pod materiałem video:
Następnie dokument przechodził długie konsultacje, po których w nowym kształcie wyszedł z resortu Pauliny Hennig-Kloski latem 2025 r. Mimo spóźnienia, rządowe peregrynacje Planu ciągnęły się dalej. Temat przejęło nowo utworzone Ministerstwo Energii, którego przedstawiciele nie ukrywali, że zamierzają znowu zmienić założenia KPEiK — tym razem na bardziej “realistyczne” (tj. zakładające wolniejszy rozwój OZE).
Efekty poznaliśmy w grudniu — już po złożeniu przez Komisję Europejską skargi na opóźnienie do Trybunału Sprawiedliwości UE. Myliłby się jednak ten, kto uznałby, że to wreszcie koniec — przed wysłaniem do Brukseli Plan musi zostać przyjęty przez rząd, a słychać już głosy o potrzebie kolejnych poprawek.
Czytaj też: Połowa prądu z OZE i inwestycje za biliony. Oto plan na transformację energetyczną Polski
Mniej wiatru, więcej gazu
Nowy KPEiK to nie tylko nowe liczby i odmienne cele niż we wcześniejszej wersji, ale i zmiana politycznej narracji. Do tej pory Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) nazywało wariant WEM (ang. with existing measures — zakładający wolniejszy przebieg transformacji) scenariuszem “zachowawczym” bądź “konserwatywnym”, wskazując na scenariusz WAM (ang. with additional measures — “ambitnej” transformacji) jako preferowany. Resort energii skorygował treść obu opcji, a preferowaną WEM określa mianem scenariusza “zrównoważonego”.
Gospodarka według ministerstwa Miłosza Motyki ma więc być chroniona przed ryzykami związanymi z szybką dekarbonizacją, źródła odnawialne będą rozwijać się wolniej, większą rolę w dostarczaniu energii odegra w najbliższych latach stabilny gaz, a późniejszym filarem systemu stanie się atom. To właśnie w tej wersji KPEiK ma być zarekomendowany Komisji Europejskiej.
|
PAP/Leszek Szymański / PAP
Różnice między “ulubionymi” scenariuszami obu ministerstw są wyraźne. Resort klimatu w wariancie WAM zakładał, że w 2040 r. z OZE będzie pochodzić 79,8 proc. energii elektrycznej; resort energii w wariancie WEM mówi z kolei o 65 proc. Wyraźnie obniżone zostają cele dla morskiej energetyki wiatrowej, która z 18 GW w 2040 r. w wersji MKiŚ ma zmniejszyć się do 11,8 GW według ME.
W przypadku wiatraków na lądzie ich docelowe moce za 15 lat spadły z 34,6 GW do 20,4 GW. “Ambitny” scenariusz zakłada zużycie gazu ziemnego w 2040 r. na poziomie 12 mld m sześc., “zrównoważony” natomiast na poziomie 19,3 mld m sześc. Ministerstwo Energii w większym stopniu stawia też na energetykę jądrową, która w 2040 r. powinna zapewnić 38 TWh prądu, a nie 27 TWh jak w propozycji Ministerstwa Klimatu i Środowiska.
|
Ministerstwo Energii / Ministerstwo Energii
“To wyjątkowo niekorzystny scenariusz dla Polski”
Niższe cele dla energetyki odnawialnej (nieznaczny spadek z ponad 51 do 49 GW w 2040 r. dotyczy też fotowoltaiki) nie podobają się przedstawicielom branży OZE.
— To wyjątkowo niekorzystny scenariusz dla Polski. Do 2040 r. mamy zbudować zaledwie 9 GW nowych mocy w energetyce wiatrowej na lądzie; to mniej niż moce, dla których rocznie wydaje się pozwolenia na budowę w Niemczech. Jesteśmy bardzo rozczarowani tymi szacunkami i liczymy na korektę ze strony rządu przed wysłaniem Planu do Komisji Europejskiej. Energetyka wiatrowa to najskuteczniejszy sposób na długoterminowe obniżanie cen energii dla Polaków — komentuje Janusz Gajowiecki, prezes Polskiego Stowarzyszenia Energetyki Wiatrowej.
O tym, że cele dla OZE powinny być wyższe, w rozmowie z naszą redakcją mówi też Piotr Maciołek, CFO w firmie EnerConet eksploatującej i rozwijającej nowe własne farmy wiatrowe. Również on sięga po porównanie do Niemiec.
— Nawet po uwzględnieniu różnic w powierzchni krajów, musielibyśmy budować wiatraki na lądzie 6-7 razy szybciej, żeby dogonić tempo za Odrą. Współczynnik wykorzystania mocy w nowoczesnych turbinach sięga 40 proc., energetyka wiatrowa na lądzie jest więc bardziej produktywna niż wcześniej, a przy tym pozostaje najtańsza — przekonuje Maciołek.
|
Fotokon / Shutterstock
SMR-y się przydadzą
Mówi też o wysokim w tej branży potencjale local content, czyli udziału krajowych przedsiębiorstw w łańcuchach dostaw.
— Stal na potrzeby wież wiatrowych tworzonych w Baltic Towers ma produkować Huta Częstochowa, pod Szczecinem natomiast znajduje się fabryka łopat Vestasa. Jeśli te i podobne zakłady mają się rozwijać i korzystać z efektu skali, nie możemy budować raptem stu turbin rocznie — argumentuje nasz rozmówca.
Czytaj też: Czy Lech Wałęsa budowałby dziś wiatraki? Przemysł offshore daje stoczniom i portom drugie życie
Obniżenie celów dla offshore uznaje za efekt dyskusji o kosztach tej — relatywnie drogiej — technologii, zauważa przy tym jednak, że w rezultacie w systemie będzie mniej zielonej energii. Wśród pozytywów Maciołek odnotowuje za to wzrost udziału energetyki jądrowej, co uważa za przestrzeń dla SMR-ów — małych reaktorów modułowych.
— W dłuższej perspektywie SMR-y obok energii elektrycznej mogą produkować też ciepło. Dobrze, że Plan pokazuje taką możliwość. Nie powinniśmy zamykać się na żadne potencjalne zeroemisyjne źródła energii — mówi.
“Chińczycy budują tyle w miesiąc”
Negatywnie do KPEiK-u w wersji opracowanej przez Ministerstwo Energii odnosi się Marcin Popkiewicz, fizyk i analityk megatrendów znany z popularyzacji wiedzy na temat zmiany klimatu i źródeł odnawialnych. Według eksperta, “w KPEiK nie chodzi po prostu o dekarbonizację i redukcję emisji” — równie ważne są też odchodzenie od importu paliw kopalnych, obniżanie cen energii dzięki OZE i zapewniająca najwyższą efektywność elektryfikacja gospodarki.
— Tymczasem KPEiK w wydaniu ME idzie w zupełnie innym kierunku. Rozwój najtańszych źródeł energii, wiatru na lądzie i fotowoltaiki, zostaje w nim wyhamowany — komentuje Popkiewicz dla Business Insidera. 9 GW, które Polska ma wybudować w wietrze na lądzie do 2040 r. to moce, jakie “Chińczycy potrafią postawić w miesiąc”.
— Zamiast tego wciąż mają być utrzymywane kilka GW mocy w elektrowniach węglowych, które przy prognozowanych na 2040 r. cenach uprawnień do emisji na poziomie rzędu 250 euro/tona CO2 będą ekstremalnie drogim źródłem energii — punktuje plany resortu Miłosza Motyki. Z kolei SMR-y Popkiewicz uznaje za niewypróbowane do tej pory, a przy tym raczej drogie i potencjalnie awaryjne rozwiązanie.
W koncepcji Ministerstwa Energii w 2040 r. węgiel ma jeszcze odpowiadać za ok. 25 proc. produkcji ciepła systemowego, co, jak stwierdza Marcin Popkiewicz, będzie oznaczać “ekstremalnie drogie ciepło”. Podobne ilości scenariusz WEM przewiduje w ciepłownictwie dla gazu.
|
Ministerstwo Energii / Ministerstwo Energii
— Przepalanie gazu ziemnego w podstawie dla potrzeb ciepłowniczych, a nie szczytowo jako uzupełnienie pomp ciepła i kotłów elektrodowych zasilanych nadwyżkową energią z OZE, prowadziłoby zaś do silnego uzależniania Polski od importu — mówi. Porównajmy — resort energii zakłada, że za 15 lat OZE będą odpowiadać za 43 proc. produkcji ciepła. Resort klimatu proponował, żeby było to 67,5 proc. (cały czas porównujemy tu scenariusze preferowane przez oba ministerstwa).
|
Ministerstwo Energii / Ministerstwo Energii
Spalanie ślepą uliczką
— Ewidentnie widać brak zrozumienia, że trzeba elektryfikować wszystko, co się da, bo inaczej pozostaje się z koniecznością spalania — Marcin Popkiewicz kontynuuje swoją krytykę.
Spalanie paliw, w ciepłownictwie, przemyśle czy transporcie, ma być ślepą uliczką przy konieczności odchodzenia od paliw kopalnych, zbyt małych wolumenach biomasy i biometanu czy ograniczonej przydatności wodoru. Elektryfikacja pomaga też w elastycznym zagospodarowaniu produkcji prądu ze źródeł słonecznych i wiatrowych.
Czytaj też: 15 lat na eksperymenty. Jak zazielenić przemysł energochłonny?
—Po macoszemu potraktowana jest też efektywność energetyczna — zmniejszenie zapotrzebowania na ciepło w budynkach jest dużo wolniejsze niż w lipcowym KPEiK MKiŚ — dodaje specjalista.
” (Pseudo) ochrona klimatu”
Więcej uwagi poświęca też biomasie stałej, czyli drewnu, którego zużycie w 2040 r. “zrównoważony” scenariusz KPEiK podnosi niemal trzy razy w porównaniu z wersją MKiŚ.
— Pompowanie spalania biomasy ponad obecny poziom […] skończyłoby się presją na wycinkę polskich lasów na opał, odebraniem surowca branży drzewnej i pogorszeniem jej konkurencyjności, a do tego długą kolejką statków z pelletem zza oceanu na redzie Trójmiasta — cięcie amerykańskich lasów i puszczy amazońskiej w imię (pseudo) ochrony klimatu — krytykuje Popkiewicz.
O biomasie w zamysłach Ministerstwa Energii pisaliśmy w październiku. Plany zwiększenia jej zużycia w ciepłownictwie i elektroenergetyce nagłaśniała organizacja ekologiczna Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, pisząc o ryzykach klimatycznych i środowiskowych (surowiec pochodziłby z wycinanych lasów za granicą, ale też w Polsce) oraz ekonomicznych (ponosilibyśmy spore koszty importu, a możliwe, że też niewykluczonego przyszłego włączenia biomasy do systemu ETS).
Czytaj też: Za import drewna będziemy płacić 5 mld zł rocznie? Biomasa rodzi wyzwania
—Poleganie na biomasie oznacza konieczność jej importu, co osłabia naszą suwerenność energetyczną — zapisy nowej wersji KPEiK dla naszej redakcji komentuje Augustyn Mikos z Pracowni, autor raportu “Biomasa drzewna w energetyce. Zagrożenia dla suwerenności energetycznej, przemysłu drzewnego i przyrody”.
|
Sherbak_photo / Shutterstock
— Szczególnie niepokojące jest dla nas to, że ministerstwo chce rekomendować jako zobowiązujący właśnie scenariusz WEM. Będziemy zabiegać o kolejne poprawki w tym dokumencie i zmniejszanie skali spalania drewna w energetyce, a docelowo — odejście od niego — deklaruje.
Elastyczność zaprzeczeniem logiki rynku?
Jeszcze inaczej do najświeższego projektu aktualizacji KPEiK podchodzi Marcin Izdebski, szef zespołu energetycznego w Centrum Strategii Rozwojowych, a od niedawna też przewodniczący nowo powołanej Rady Energii i Zasobów Naturalnych przy Prezydencie RP. Jak mówi, choć preferowany przez resort energii scenariusz WEM jest bardziej umiarkowany od scenariusza WAM, w dalszym ciągu mija się z tym, co powinno być prawdziwym celem polityki energetycznej.
|
Ministerstwo Energii / Ministerstwo Energii
— Polityka energetyczna powinna służyć przede wszystkim dostarczaniu taniej energii. Niestety, w KPEiK brakuje takiej wizji — dokument ten skupia się głównie na realizacji wskaźników udziału OZE i dekarbonizacji. W efekcie sama transformacja staje się celem nadrzędnym, a nie narzędziem służącym gospodarce — stwierdza Izdebski.
Według eksperta, najważniejszą kwestią powinien być więc komfort odbiorców energii. Z dystansem traktuje za to ściśle wpisane w rozwój pogodozależnych OZE koncepcje większej aktywności użytkowników, którzy mają stale reagować na zmienną sytuację w systemie.
— Promowana przez zwolenników szybkiego rozwoju OZE elastyczność przemysłu to zaprzeczenie elementarnej logice rynku. Dostawca każdego dobra, w tym energii, istnieje dla swojego klienta i ma dostosowywać się do jego potrzeb. Tymczasem teraz odbiorcom nakazuje się dostosowywanie do producenta. Świat poza Europą tak nie funkcjonuje, a koszty dla przemysłu będą zwyczajnie za wysokie — mówi Marcin Izdebski.
Skok z węgla w atom
Dla naszego rozmówca kluczowa jest ochrona stabilnych i sterowalnych źródeł. — Musimy mieć w nich 100 proc. pokrycia naszych potrzeb — niezależnie od mocy w OZE — stwierdza.
Technologie z tej puli to dziś węgiel i gaz, a w przyszłości — atom. Koncepcja transformacji ME zakłada stopniowe zastępowania węgla gazem ziemnym, który później zrobi miejsce dla energetyki jądrowej. Według przewodniczącego prezydenckiej rady to nieoptymalny i drogi wariant. Jak mówi, lepiej dłużej pozostać przy węglu i bezpośrednio z niego wykonać skok w atom, zamiast wydawać duże środki na krótkotrwałe inwestycje w gaz.
— Wydawanie miliardów złotych na źródła gazowe, które będą rzadko pracować, a później zastąpi je atom, nie jest dobrym pomysłem — ocenia Izdebski. Gaz jest ryzykowny ze względu na import, ale też wąskie gardła w łańcuchach dostaw — na światowych rynkach działa tylko kilku producentów turbin gazowych, po które ustawia się długa kolejka.
— Żadna z elektrowni gazowych zakontraktowanych na 2029 r. w tegorocznej aukcji dogrywkowej na rynku mocy nie powstanie w terminie. Duży światowy popyt na technologie i wykonawców nie jest żadną tajemnicą — mówi ekspert.
Dodaje przy tym, że głównym uzasadnieniem dla budowy źródeł na gaz jest potrzeba bilansowania OZE — bloki OCGT (jednostki gazowe w otwartym cyklu spalania) nadają się do tego lepiej niż węglówki. Jednak ze względu na niską sprawność i wysokie koszty operacyjne będą produkować droższą energię niż budowane w ostatnich latach nowe bloki węglowe.
“Ekonomiczna iluzja”?
Izdebski jest też sceptyczny wobec, również obecnych w nowej wersji KPEiK, zamiarów stopniowego zastępowania gazu ziemnego gazami odnawialnymi i zdekarbonizowanymi, które cały czas nie są konkurencyjne wobec “standardowej”, kopalnej wersji błękitnego paliwa.
— Dekarbonizacja poprzez biometan to ekonomiczna iluzja. Przy cenie gazu na poziomie 160 zł/MWh, zagwarantowanie producentom stawki 545 zł/MWh generuje gigantyczne obciążenie dla systemu. Sama dopłata do biometanu przewyższa rynkową wartość gazu ziemnego, a cały ten koszt jest ostatecznie przerzucany na odbiorców — stwierdza.
Spytany o pomysły na zapewnienie niższych cen energii, Izdebski przypomina propozycje z prezydenckiego projektu ustawy o tańszym prądzie, których był współautorem.
Czytaj też: Obniżka cen energii dzieli ekspertów. “Strzał w dziesiątkę” czy “pobożne życzenia” [ANALIZA]
— Możemy bezpiecznie obniżyć stopę zwrotu z inwestycji dla spółek energetycznych, zmniejszając taryfy dystrybucyjne. Kolejna rzecz to przeniesienie finansowania systemów wsparcia, w tym rynku mocy, na dochody z ETS. Rząd będzie miał wtedy ograniczoną pulę środków i będzie musiał wziąć odpowiedzialność za przyznawane wsparcie zamiast, jak dzisiaj, przerzucać je na odbiorców. Państwo nie płaci dziś rachunku za transformację, tylko zaciąga pozabudżetowe zobowiązania, które w rachunkach spłacamy wszyscy — podsumowuje.
