Rosję czeka wstrząs po odejściu Putina? Ekspert: oto możliwe scenariusze

Musi. Putin jest władcą Rosji, co do tego nie ma wątpliwości. Natomiast to nie jest taka dyktatura jak niektóre południowoamerykańskie reżimy ani, zostając przy rosyjskim przykładzie, władza Stalina. Zwłaszcza za czasów Wielkiej Czystki w drugiej połowie lat 30. Stalin de facto decydował o życiu i śmierci swoich współobywateli, także akolitów w Biurze Politycznym. Tutaj jest inaczej.

Jak?

Putin stoi na czele państwa, ale musi liczyć się ze swoimi przyjaciółmi i kolegami, z wąskim szczytem elity, z którą jest nieprzerwanie od lat. Na Kremlu wkradła się już lekka gerontokracja. Jego towarzysze mają dziś po 70–80 lat. On ich nie zmienia, bo jest przyzwyczajony do tych samych twarzy. Jak starszy człowiek ufa im i nie lubi zmian wokół siebie. Na najwyższym szczeblu władzy wciąż trwają ci sami ludzie. Choć ostatnio skupił się bardziej na wojnie, geopolityce i polityce zagranicznej, to wciąż pełni rolę ostatecznego arbitra. Nadal dzieli majątki i wpływy. Jednych całkowicie usuwa ze stanowisk, innych przesuwa na inne stanowiska.

Siergieja Szojgu zdjął z funkcji ministra obrony i przeniósł na stanowisko sekretarza Rady Bezpieczeństwa, Nikołaja Patruszewa przesunął z Rady Bezpieczeństwa na doradcę “od spraw statków”; Andrieja Turczaka, wpływową postać, wysłał nagle do odległego i biednego Ałtaju jako gubernatora.

Siergiej SzojguEPA/MOHAMED HOSSAM / PAP

“Stalin mógł tak zrobić. Putin tego nie może”

Putin musi jednak godzić interesy elit i o nie dbać.

To nie jest tak, że mógłby dziś kazać aresztować Jurija Kowalczuka, uważanego za “numer dwa” w Rosji, głowę klanu Kowalczuków, i że wszyscy by to posłusznie przyjęli jak za czasów NKWD. Wtedy, na rozkaz, następowało aresztowanie; aresztowano nawet szefów NKWD — Nikołaja Jeżowa i Gienricha Jagodę. Stalin mógł tak zrobić. Putin tego nie może.

Dlaczego?

Bo elita by się sprzeciwiła i doszłoby do buntu. Nie mówię, że od razu pałacowego, ale na pewno nie przełknięto by zniszczenia równowagi i osłabienia jednego z głównych klanów. To, że one się podgryzają, a Putin czasem jednemu trochę obniży, drugiemu podwyższy pozycję, by utrzymać balans, stabilizuje reżim. Gdyby jednak chciał zrobić trzęsienie ziemi albo zaczął odbierać majątki najbliższym, najsilniejszym przyjaciołom, spotkałoby się to z głośną, werbalną reakcją elity.

Putin ma ostateczną władzę i haki na swoich kolegów, więc oni też muszą się go obawiać. Jest tam również przyjaźń, przynajmniej do części z nich, wykuwana latami wspólnego bogacenia się kosztem państwa. To system naczyń połączonych. Nawet Ludwik XIV, który mówił “państwo to ja”, musiał liczyć się z najbogatszą arystokracją. Putin tak samo musi brać pod uwagę najbogatsze rody.

Ludzie Putina

Kto jest dziś na czele tych głównych klanów w Moskwie?

Mamy braci Kowalczuków. Jurij Kowalczuk to “człowiek numer dwa”. Z Putinem znają się jeszcze z lat 90., gdy zakładali spółkę “Ozierо” (“Jezioro”) przy budowie dacz nad jeziorem pod Petersburgiem. De facto była to pralnia pieniędzy. Jurij stoi dziś na czele banku Rossija, kontroluje m.in. telewizję Pierwyj kanał [Kanał pierwszy], a co ważne, bywa nazywany bankierem Putina. Ma zarządzać jego ukrytym majątkiem, wyprowadzanym do rajów podatkowych. Jurij ma szowinistyczno-imperialny światopogląd i miał przytakiwać Putinowi, że atak na Ukrainę to świetny pomysł. Choć nie pełni formalnych funkcji politycznych, miał utwierdzać Putina w misji “odbudowy potęgi Rosji” na wzór Piotra Wielkiego.

Jest też starszy brat, Michaił Kowalczuk. Mniej widoczny, ale istotny. Kieruje Instytutem Kurczatowa, który prowadzi badania nad energią jądrową, nadzoruje też projekty genetyczne i miał przekonywać Putina, by mimo wojny zainwestować biliony rubli w badania nad spowalnianiem starzenia komórek.

Władimir Putin i Michaił Kowalczuk (wrzesień 2024 r.)Alexander KAZAKOV / POOL / AFP / AFP

To brzmi jak marzenie o nieśmiertelności.

Trochę się z tego śmiejemy, ale takie prace rzeczywiście trwają. Michaił uchodzi przy tym za zwolennika teorii spiskowych. Mówił o “superżołnierzach” USA, komarach atakujących tylko Rosjan, a nawet o “genomie prawdziwych Rosjan”. Ważne jest jednak jego przełożenie na Putina i te badania nad długowiecznością. Tatjana Golikowa twierdziła nawet, że w 2028 roku w Rosji ma się pojawić lek spowalniający starzenie, ale obstawiam, że skończy się jak zwykle, czyli pieniądze zostaną przepalone.

Jakie jeszcze klany otaczają Putina?

Drugi klan to bracia Rotenbergowie — Borys i Arkadij. Z Putinem znają się jeszcze z czasów młodzieńczych treningów judo i sambo w Leningradzie. Dziś to “główni konstruktorzy” Rosji. Budowali gazociąg Siła Syberii do Chin, most łączący Rosję z okupowanym Krymem, realizują kluczowe kontrakty na ropociągi i gazociągi.

Bardzo wpływowy jest także Igor Sieczin, dawny oficer radzieckiego wywiadu w Afryce, od lat związany z Putinem, najpierw w Petersburgu, potem na Kremlu. Dziś stoi na czele Rosnieftu. Uczestniczył w rozbiciu Jukosu Michaiła Chodorkowskiego i był głównym beneficjentem tej operacji.

Mamy też Michaiła Fradkowa — ekonomistę, byłego premiera, również związanego z KGB. Jego młodszy syn, Paweł Fradkow, jest generałem i niedawno został wiceministrem obrony.

Jest i Giennadij Timczenko, od lat bliski Putinowi. To przy nim pojawił się jeden z pierwszych korupcyjnych skandali Putina z lat 90. Chodziło o program “ropa za żywność”. Petersburg miał wysyłać ropę na Zachód w barterze za żywność i surowce, ale żywność nie dotarła, albo dotarła w śladowych ilościach, a pieniądze “wyparowały” do kieszeni Timczenki i Putina. To jest tajemnica poliszynela.

Aleksander Łukaszenko, Giennadij Timczenko i Władimir Putin podczas meczu hokeja na lodzie w nadmorskim kurorcie Soczi nad Morzem Czarnym (15 lutego 2019 r.)SERGEI CHIRIKOV / POOL / AFP

To są już starsi panowie, w większości siedemdziesięcio— i osiemdziesięciolatkowie. To pierwsza linia elity, która uwłaszczyła się na państwie po przejęciu władzy przez Putina w latach 2000. I to oni, głowy tych klanów, mieliby zapewnić Putinowi nietykalność i możliwie gładką zmianę władzy, gdyby kiedykolwiek musiał, albo sam zechciał ją oddać.

“Putin nie chce kończyć wojny”

Jaką pozycję polityczną ma dziś Władimir Putin po kilku latach wojny, która nie przyniosła Rosji spektakularnych sukcesów, a jednocześnie pogrążyła kraj w przedłużającym się kryzysie gospodarczym? Czy jego władza pozostaje niezagrożona, czy też pojawiają się sygnały prób odsunięcia go od władzy?

To paradoks. Wydawałoby się, że wojna osłabia Putina. Rosja ma problemy gospodarcze, na froncie nie ma przełomu — czołgi nie zajęły przecież Kijowa. A jednak część ekspertów, i ja się z tym zgadzam, uważa, że ta patowa sytuacja to jeden z powodów, dla których Putin nie chce wojny kończyć. Ma dziś największą władzę w historii swoich rządów. Poziom represji wzrósł, siłowicy dostali kolejne uprawnienia, społeczeństwo poddano większej kontroli. Do tego dochodzi odbieranie majątków jednym biznesmenom i przekazywanie ich drugim, tym wierniejszym. Gdy Oleg Deripaska stwierdził, że Rosja na wojnie traci, to nagle prokuratura zainteresowała się jego ziemią nad Bajkałem, “nielegalnie” zdobytą w latach 90. Bat na elity urósł. Trzon, czyli Kowalczukowie, Rotenbergowie, jest bezpieczny, ale szczebel niżej nikt nie chce się wychylać.

W “normalnych” warunkach Putin o takiej władzy mógł tylko marzyć. Wojna poszerzyła jego prerogatywy jeszcze bardziej. Oczywiście nie wiemy w 100 proc., co dzieje się za murami Kremla — opieramy się na przeciekach, które równie dobrze może produkować sam Kreml, ale dziś pęknięć w elicie nie widać. Ktoś z mniejszych biznesmenów ponarzeka? Albo się go ignoruje, albo rusza prokuratura, i nagle okazuje się, że ma podwójne obywatelstwo albo że coś “nielegalnie” sprywatyzował trzy dekady temu. Na razie władza paradoksalnie jest silniejsza niż była. I stąd, jak twierdzi dr Władisław Inoziemcew, to jeden z wielu powodów, dla których Putin nie kończy wojny.

Putin czuje się zwycięzcą tej wojny?

Jeśli Rosja utrzyma obecne zdobycze terytorialne albo zdoła wymusić więcej, na przykład dzięki Donaldowi Trumpowi, ograniczy pomoc wojskową dla Ukrainy czy wymusi deklarację Kijowa, że “do NATO już nigdy”, to Putin i jego otoczenie poczują się wzmocnieni. Uznają, że opłacało się. Że mimo ogromnych strat ludzkich i gospodarczych państwo przetrwało, system się nie załamał, a kluczowy cel został osiągnięty: zablokowanie drogi Ukrainy na Zachód. Tereny są drugorzędne, najważniejsze to zatrzymać integrację z NATO. Unia Europejska jest w tej logice znacznie mniej groźna.

Rosja i tak będzie próbowała wpływać politycznie na Ukrainę, choćby poprzez zbliżające się wybory, które po wojnie Wołodymyr Zełenski będzie musiał przeprowadzić, a których wyniku wcale nie można przesądzić. Kreml nie zrezygnuje też z ingerencji w wybory na Zachodzie. Jeśli Putin pozostanie u władzy, to właśnie taki scenariusz wydaje się najbardziej prawdopodobny.

Niewykluczone jednak, że sam Putin uzna, iż gospodarka znalazła się w tak trudnym położeniu, że konieczna jest zmiana kursu. Wtedy mógłby na jakiś czas odłożyć imperialną retorykę i skupić się na odbudowie kraju. Być może zacząłby promować środowisko tzw. kremlowskich dzieci — technokratów: młodszych, dobrze wykształconych, znających gospodarkę cyfrową i technologie sztucznej inteligencji. Bez takiego zaplecza Rosja nie jest dziś w stanie się rozwijać. Aby przetrwać, będzie musiała przynajmniej częściowo uniezależnić się od paliw kopalnych, zdywersyfikować gospodarkę i postawić na usługi oraz cyfryzację.

Co po Putinie?

Prędzej czy później nadejdzie moment, gdy Władimir Putin przestanie sprawować władzę, czy to z powodu śmierci, czy pogarszającego się stanu zdrowia. W swojej książce przedstawia pan kilka możliwych scenariuszy. Jaka będzie więc Rosja pod nowym przywództwem?

Moim zdaniem najbardziej realne jest to, że póki żyje Putin, Rosja pozostanie taka jak dziś, albo jeszcze bardziej wroga wobec Zachodu. Będzie dzielić zachodnich sojuszników, prowadzić wojnę hybrydową, rozbijać jedność Zachodu i jednocześnie zwiększać represje wewnątrz. Mówi się, że “pastę do zębów trudno wetknąć z powrotem do tubki”. Skoro Putin rozszerzył władzę służb, a korzysta z tego cały system, bardzo trudno będzie się cofnąć do liberalizacji. Zakończenie wojny też przyniesie problemy — powrót setek tysięcy weteranów. Nieprzypadkowo FSB dostało zgodę na tworzenie równoległego systemu więziennictwa, jak kiedyś NKWD czy KGB. Władze szykują się na turbulencje gospodarcze i społeczne, związane z “zagospodarowaniem” tych ludzi, którzy na froncie czy w koszarach zarabiają dziś więcej niż w cywilu.

Wspomina pan w swojej książce, że Rosja mogłaby pójść w ślady Korei Północnej.

To byłaby “Korea Północna” w sensie polityczno-militarnym, nie gospodarczym. Rosja musi pozostać gospodarką rynkową, nie może być autarkią na chińskim sznurku. Ale retoryka, groźby, próby rakietowe, tak. Wiele zależy od zakończenia wojny albo jej zamrożenia.

Przejdźmy do drugiego scenariusza.

Następcą Putina mógłby zostać ktoś, kto przynajmniej czasowo przeprowadzi technokratyczny reset. Mógłby się przerodzić w demokratyczny. To jest jednak najmniej prawdopodobna możliwość. Demokratyzacja mogłaby nastąpić tylko “z góry”, z wnętrza systemu, nie z opozycji na emigracji. Ona jest strasznie skłócona. Przy sprzyjających czynnikach i wsparciu Zachodu pewna liberalizacja mogłaby jednak przejść w coś więcej, jak u Gorbaczowa. Chciał on “pierestrojki” i “głasnosti”, a wyszedł Jelcyn i, przynajmniej na początku, demokracja. Wahadło, gdy tak długo było po stronie autorytaryzmu i totalitaryzmu, mogłoby nagle odbić w stronę większej liberalizacji.

I sekretarz KC KPZR Michaił Gorbaczow wygłasza przemówienie w trakcie uroczystego przyjęcia na spotkaniu przywódców państw stron Układu Warszawskiego (1985 r.)Ireneusz Radkiewicz / PAP

Pytanie na jak długo by się to wahadło mogło przechylić.

Owszem. Gdyby wówczas część polityków odrzuciła imperialny szowinizm i uznała, że Rosja zapędziła się w kozi róg, tą wrogą retoryką, problemami gospodarczymi, słabszymi więziami z Zachodem, które może da się trochę odbudować, to elity “od środka” albo część “dzieci Kremla” mogłyby stwierdzić, że coś trzeba zmienić. Wtedy możliwy byłby proces demokratyzacji, choćby “okrągły stół” z częścią demokratycznej opozycji na emigracji.

Problem w tym, że Rosja nie ma szczęścia do eksperymentów z demokracją. Ryzyko jest ogromne: siły kontrrewolucyjne, konserwatyści, siłowicy, szowiniści imperialni próbowałyby to szybko zdusić.

Dlatego opozycja, gdy przygotowuje plany demokratyzacji, gdyby cudem pojawiło się światełko w tunelu i “błogosławieństwo” kogoś z Kremla, nazywa je wprost: “100 dni po Putinie”. Oni wiedzą, że trzeba działać szybko i radykalnie; w przeciwnym razie natychmiast odezwą się interesy, które będą to wywracać. Likwidacja korupcji uderza w całą elitę; pełniejsza federalizacja — w regionalne klany i gubernatorów, którzy, póki Kreml ich nie usunie, rządzą u siebie po swojemu. Żeby tych zmian nie dało się łatwo cofnąć, trzeba by je przeprowadzić błyskawicznie.

Tylko pytanie, czy są osoby zdeterminowane, by się tego podjąć.

W opozycji pewnie tak. Pytanie, co z elitami. Czy rzeczywiście pozwoliłby, by poszło to w stronę prawdziwej demokracji? To oznaczałoby utratę wpływów także dla nich. Część ekspertów, z którymi rozmawiałem do książki, widzi jednak szansę w społeczeństwie: mimo obecnej bierności, a częściowo poparcia dla wojny, Rosjanie mogliby się rozpolitykować jak za Gorbaczowa, zapragnąć więcej wolności, niż władza jest gotowa dać. To m.in. pogrążyło Gorbaczowa.

Wariant ten jest mało realistyczny.

Okno możliwości byłoby bardzo małe. Musiałoby się złożyć wiele czynników naraz: zła sytuacja gospodarcza skłaniająca Kreml do technokratycznego resetu; reset przynoszący rozluźnienie; to rozluźnienie otwierające drogę do głębszej liberalizacji; a ta popychająca część elit i społeczeństwo do rozmowy o pełniejszej demokratyzacji. Teoretycznie możliwe, ale widzi pan, ile tu zależności i jak wiele interesów elit zostałoby naruszonych. To scenariusz mało prawdopodobny, choć nie całkiem niemożliwy. W historii bywało różnie, kto by się spodziewał, że car upadnie…

Poza tym wszystkim rosyjskim elitom biznesowym musiałoby się to wszystko opłacić.

Zachód musiałby przekonać część elit–biznesmenów, że można dalej zarabiać miliardy bez kursu imperialnego. Mówimy o tych, którzy naprawdę robili interesy na Zachodzie, bo siłowicy żyją z okradania Rosji, ich interesy z Zachodem były ograniczone. Rozmawiać trzeba z tymi, którzy mieli na Zachodzie wielkie pieniądze.

Kolejny scenariusz to rozpad Rosji. Jednak tego w rzeczywistości prawie nikt nie chce.

U nas niektórzy krzyczą, że rozpad Rosji byłby świetny, ale jak miałby wyglądać? Co z bronią nuklearną i konwencjonalną? Co z rosyjskimi naukowcami od programów atomowych, biologicznych, chemicznych? Nie chcielibyśmy, by tacy specjaliści trafili do Korei Północnej, Iranu czy nawet Chin. Co z ryzykiem “brudnej bomby”? W Afganistanie działa Państwo Islamskie Prowincji Chorasan, które chętnie położyłoby ręce na wzbogaconym uranie. Jasne, Moskwa straszy tym propagandowo, ale pewien element realnego ryzyka istnieje.

Poza tym na rozpadzie najbardziej skorzystałyby Chiny. Czy Zachód chce dalszego wzmocnienia Chin? Dlatego rozpad to ostateczność, wymagająca kumulacji wielu czynników: krachu gospodarki i chaosu przy sukcesji. Wtedy bogatsze regiony, Tatarstan, Jakucja, mogłyby sięgnąć po większą niezależność, niekoniecznie niepodległość.

Aby rozpad był możliwy, musiałby nastąpić bunt armii.

Właśnie. Skoro Rosja w 1994 r., w tysiąc razy gorszej kondycji, była w stanie wysłać zdegenerowane wojsko do Czeczenii i niemal zrównać ją z ziemią, to dlaczego Kreml teraz, albo za pięć lat, nie miałby spacyfikować Tatarstanu? Ogłosiłby kolejną “operację przywrócenia ładu konstytucyjnego”. Niewiadomych jest mnóstwo. Ten scenariusz pozostaje dla mnie najmniej realistyczny.

Następcy Putina

Kto mógłby zastąpić Putina?

Nazwisk jest wiele, ale są to tylko nasze domysły. Choćby premier Michaił Miszustin, dalej Kiriłł Dmitriew, specjalny przedstawiciel Putina do spraw USA, który świetnie rozgrywa kontakty w Stanach, zna realia, pracował w Goldman Sachs, mówi biegle po angielsku. Albo mer Moskwy Siergiej Sobianin. Moskwa to de facto “miasto-państwo” z 13–18 milionami mieszkańców. Nawet krytycy Kremla przyznają, że stolica bardzo się pod jego rządami zmieniła. O wojnie wypowiada się rzadko, na pewno nie wzywał do mordowania Ukraińców. Nazwijmy go “liberałem” w ogromnym cudzysłowie.

Władimir Putin i Siergiej Sobianin uczestniczą w prawosławnej mszy wielkanocnej w Katedrze Chrystusa Zbawiciela w Moskwie (kwiecień 2025 r.)SPUTNIK POOL / PAP

Tacy ludzie byliby dla Zachodu bardziej “zjadliwi”, którzy mogliby doprowadzić do zdjęcia części sankcji i zyskać czas na odbudowę gospodarki oraz modernizację armii.

Mówi się np. o Aleksieju Duminie — byłym komandosie, oficerze wojsk powietrznodesantowych, byłym gubernatorze i ochroniarzu Putina. Od dekady jego nazwisko wraca; ma około pięćdziesiątki, więc jak na rosyjską politykę jest relatywnie młody. Teraz został przedstawicielem Putina w Radzie Bezpieczeństwa i Radzie Państwa ds. wojskowości — to wcale nie są błahe stanowiska. Dumin mógłby kontynuować twardszy, “północnokoreański” kurs.

Profesor Hieronim Grala zwraca też uwagę na Andrieja Turczaka, na razie zdegradowanego do Ałtaju, ale wciąż próbującego wrócić na moskiewskie salony. Utrzymuje związki z Kremlem, zaprasza najważniejszych urzędników do pięknego, choć biednego Ałtaju; na zastępcę wziął weterana wojny w Ukrainie. To jest po myśli Putina, który chce z weteranów budować cząstkową elitę. Ojciec Turczaka to bliski przyjaciel Putina. Turczak niemal “na kolanach Putina” się wychował. Takie więzi mogłyby zadziałać na rzecz bezpieczeństwa rodziny Putina po zmianie. Ale równie dobrze może zostać całkiem zepchnięty na margines.

Który scenariusz, według pana, jest najbardziej prawdopodobny?

Najbardziej realny wydaje mi się, niestety, ten “twardszy”. I tu jest spór w doktrynie. Podczas jednego ze spotkań wokół mojej książki dr Maria Domańska zwróciła uwagę, że paradoksalnie lepszy dla nas może być scenariusz Rosji agresywnej, “karlejącej”, o ograniczonych relacjach z Zachodem, na kroplówce Chin i Globalnego Południa, która mimo wrogiej retoryki słabnie. Gorszy byłby technokratyczny reset, czyli 10–15 lat “spokoju”, po których Rosja mogłaby wrócić silniejsza niż przed 2022 r. Pytanie, który scenariusz uznać za bardziej optymistyczny. Najlepszy — demokratyzacja — pozostaje najmniej realny. A z tych ostatecznych: rozpad uważam za najmniej prawdopodobny.

Na koniec warto podkreślić: jeśli ktoś kiedyś zastąpi Putina, to jakaś zmiana na pewno nastąpi. Tak było w historii Rosji, po jednym carze przychodził kolejny, po jednym genseku następny, i za każdym razem następowały zmiany.

Tylko pytanie w którą stronę? Na lepsze czy na gorsze?

Tego nie wiemy.

*Marcin Łuniewski — dziennikarz specjalizujący się w tematyce wschodniej, szczególnie w tematach dotyczących Rosji. Związany z redakcjami TVN24, “Rzeczpospolita” oraz “Nowa Europa Wschodnia”. Autor książki “Rosja. Od rozpadu do faszystowskiej dyktatury” (Wydawnictwo Prześwity).