Putin traci cenną broń, którą szachował całą Europę. Szwedzki ekspert przewiduje, co się teraz stanie
Z długoterminowej perspektywy geopolitycznej ta ostatnia zmiana może okazać się bardziej znacząca. Ukraina odgrywała kluczową rolę w radzieckim kompleksie wojskowo-przemysłowym, ale jeszcze ważniejsza była jej rola w radzieckim kompleksie energetycznym. Rola ta może być obecnie uznana za nieaktualną i pozostaje pytanie, co może ją zastąpić.
To dla Kremla poważny problem. Aorty rosyjskiej gospodarki przestają odpowiednio funkcjonować. Największa broń Putina, którą szantażował cały Zachód może obrócić się przeciwko niemu. Wszystko na to wskazuje, że tak właśnie będzie wyglądać zemsta Ukrainy. Na horyzoncie rysują się trzy scenariusze, z którego jeden wydaje się najbardziej prawdopodobny.
Dziedzictwo Związku Radzieckiego obejmuje rozległą infrastrukturę zbudowaną w celu transportu energii na rynki europejskie. Jej podstawą był rurociąg Drużba (“Przyjaźń”), który pompuje ropę z “supergigantycznych” pól naftowych w zachodniej Syberii do Europy. Pochodzący z lat 60. XX w. rurociąg ten jest najdłuższym rurociągiem na świecie, o długości ponad 4000 km. Posiada północną odnogę, która biegnie przez Białoruś do Polski i Niemiec, oraz południową odnogę, która przebiega przez Ukrainę do Węgier i Słowacji. Biorąc pod uwagę ogromne znaczenie dochodów z eksportu ropy naftowej, rurociąg “Przyjaźń” można uznać za aortę rosyjskiej gospodarki.
Rola gazu została rozwinięta znacznie później i okazała się znacznie bardziej złożona. W przeciwieństwie do supergigantycznych pól naftowych, gaz wydobywa się w kilku miejscach, co wymaga rozbudowanej sieci rurociągów. Przez Ukrainę przebiegają trzy główne linie. Największa z nich to Bratstvo (“Braterstwo”), która ma swój początek w zachodniej i północnej Syberii. Do tego doszła linia Jamal-Europa, która ma swój początek na półwyspie Jamal i transportuje gaz przez Białoruś do Unii Europejskiej w Polsce i na Słowacji. Sojuz (“Unia”) pompował gaz z Azji Środkowej do Europy. Razem trzy te linie tworzyły jeden z największych systemów przesyłu gazu na świecie, łącząc się głównie w jedną linię w zachodniej Ukrainie dla rynków europejskich.
Wraz z rurociągami Ukraina odziedziczyła również ogromne podziemne magazyny gazu, które umożliwiały gromadzenie zapasów latem i uwalnianie ich zimą. System ten jest największym w Europie i trzecim co do wielkości na świecie. Składa się z 12 obiektów rozmieszczonych w całym kraju, z czego pięć znajduje się na wschodzie, dwa w centrum i pięć na zachodzie. Łączna pojemność wynosi 31 mld m sześc., z czego lwia część znajduje się na zachodzie, blisko rynków europejskich.
Rurociągi jako cele i narzędzia geopolityczne
W porównaniu z eksportem ropy naftowej tranzyt gazu przez Ukrainę miał niewielkie znaczenie gospodarcze. Dał on jednak Moskwie potężną kontrolę nad europejskim popytem na energię, którą wykorzystano do celów politycznych. Na przykład w 2009 r. Moskwa odcięła dostawy gazu do Europy rurociągami w Ukrainie, a w ostatnich miesiącach Rosja wstrzymała dostawy gazu do Armenii.
Pod koniec 2024 r. przepływ gazu na zachód ponownie został gwałtownie wstrzymany, choć tym razem wynikało to z decyzji Ukrainy o nieprzedłużaniu umowy z Rosją w sprawie tranzytu gazu. Chociaż posunięcie to wywołało głośny sprzeciw niektórych krajów Europy Środkowej, które w dużym stopniu uzależnione są od importu gazu z Rosji, Ukraina nie zmieniła swojego stanowiska.
W sierpniu br. sytuacja jeszcze bardziej się skomplikowała, gdy Ukraina wysadziła stacje pomp na rurociągu Przyjaźń na terytorium Rosji. Pierwszy atak dronów miał miejsce 8 sierpnia. Po dwóch kolejnych atakach rurociąg transportujący ropę do Węgier i Słowacji został zamknięty. Z pewnością nie był to przypadek, że ataki miały miejsce tuż przed spotkaniem prezydenta Stanów Zjednoczonych Donalda Trumpa i prezydenta Rosji Władimira Putina na Alasce 15 sierpnia.
Szlaki energetyczne i aktywa w Eurazji
Węgry i Słowacja, jako jedyni pozostali europejscy nabywcy rosyjskiej ropy naftowej, ostro zareagowały, twierdząc, że atak na ich bezpieczeństwo energetyczne był “skandaliczny i niedopuszczalny”. Wobec Ukrainy wysunięto również surowe groźby, w tym Budapeszt oświadczył, że może wstrzymać dostawy energii elektrycznej do Ukrainy, gdzie Rosjanie zniszczyli krajową infrastrukturę energetyczną. Chociaż tydzień później przepływ ropy został częściowo przywrócony, nadal jest on poważnie zagrożony.
Utrata dostępu do ukraińskiej infrastruktury energetycznej stanowi dla Rosji ogromne wyzwanie, które pogłębiło się we wrześniu 2022 r. w wyniku zniszczenia rurociągów Nord Stream, zbudowanych w celu dostarczania gazu do Niemiec z pominięciem Ukrainy. Obecnie Moskwa ma niewiele realnych opcji, jeśli w ogóle jakieś. Utrata dostępu do rurociągów została nieco zrównoważona przez eksport skroplonego gazu ziemnego (LNG), na który nadal istnieje popyt w Europie, ale nie jest to rozwiązanie trwałe.
W związku z tym należy spodziewać się gwałtownego i trwałego spadku wartości rosyjskiego eksportu pod względem wielkości.
Eksport gazu rurociągami w innych kierunkach jest jeszcze mniej obiecujący. W 2023 r. Gazprom rozpoczął eksport gazu do Azji Środkowej. Dokonał tego poprzez odwrócenie przepływu w rurociągu Azja Środkowa-Centrum, który przez dziesięciolecia był głównym kanałem tranzytu gazu z Rosji do Europy. 2 sierpnia poinformowano, że trasa ta została zamknięta w wyniku wybuchu w regionie Wołgograd.
Gazprom posiada jeden działający gazociąg do Chin — Siła Syberii. Podczas ostatniego spotkania Szanghajskiej Organizacji Współpracy w Tianjin ogłoszono, że po wielu latach umiarkowanego zainteresowania Pekin w końcu zgodził się na budowę przez Rosję drugiego gazociągu do Chin — Siła Syberii II. Jeśli do tego dojdzie, co nadal jest niepewne, Rosja stanie się zależna od jednego klienta znanego z twardych negocjacji i wymagającego wysokich rabatów. W związku z tym należy spodziewać się gwałtownego i trwałego spadku rosyjskich przychodów z eksportu pod względem wielkości.
Ukraina jako dostawca energii do Europy
Nasuwa się pytanie, w jaki sposób Ukraina może skorzystać na tych zmianach i dotychczasowych aktywach. W tym kontekście na pierwszy plan wysuwają się magazyny gazu, a poprawa stosunków między Azerbejdżanem a Ukrainą nabiera strategicznego znaczenia.
Przed pełną inwazją Rosji cały gaz pompowany na Ukrainę przechodził przez dwa punkty graniczne z Rosją i jeden z Białorusią. Ponieważ punkty te są obecnie zamknięte, Ukraina opracowała alternatywną trasę przez Bałkany. Kijów korzysta obecnie z Trans-Balkan Pipeline (TBP), który pierwotnie został zbudowany w celu dostarczania gazu z Ukrainy do Turcji, ale obecnie jest niedostatecznie wykorzystywany. Po otwarciu rurociągów Blue Stream (“Błękitny Potok”) i TurkStream (“Turecki Potok”), które umożliwiają Turcji bezpośredni odbiór gazu z Rosji, TBP transportuje gaz z TurkStream do krajów regionu, w tym do Rumunii.
Obecnie głównym znaczeniem TBP jest to, że może on również służyć do pompowania gazu z Azerbejdżanu, przez Gruzję i rurociąg transanatolijski (TANAP), który przecina Turcję, na Bałkany i dalej do Ukrainy. Pod koniec lipca państwowe przedsiębiorstwa energetyczne Ukrainy i Azerbejdżanu — odpowiednio Naftogaz i SOCAR — podpisały umowę o imporcie gazu ziemnego tą trasą. Pierwsze dostawy otrzymano na początku sierpnia.
Natychmiastowym skutkiem było złagodzenie obaw Ukrainy dotyczących dostaw energii i ciepła w związku ze zbliżającą się zimą. Ukraina obecnie wydobywa prawie 20 mld m sześc. gazu rocznie, co wystarcza na pokrycie własnego zapotrzebowania przez większość roku. Jednak w okresie zimowym jest uzależniona od importowanego gazu przechowywanego w magazynach.
W wyniku rosyjskich bombardowań infrastruktury energetycznej Ukrainy pod koniec lata rezerwy te znacznie się zmniejszyły. Gaz z Azerbejdżanu pomoże uzupełnić te kluczowe zapasy. Jednak otwarcie połączeń z Azerbejdżanem to coś więcej niż tylko zabezpieczenie popytu krajowego. Długoterminowe konsekwencje dotyczą potencjalnego wzrostu znaczenia Ukrainy jako centrum energetycznego Europy.
Niedawna oferta Kijowa, aby umożliwić Baku dostęp do swoich magazynów gazu, była czymś więcej niż tylko gestem przyjaźni. Być może był to pierwszy krok w kierunku rozwoju nowej infrastruktury energetycznej obsługującej klientów w UE. Chociaż początkowe ilości mogą być niewielkie, TBP oferuje Ukrainie i jej znaczącym podziemnym magazynom dostęp do terminali LNG w Grecji i Turcji, a także do rumuńskiej i potencjalnie bułgarskiej produkcji morskiej.
W następstwie niedawnego porozumienia pokojowego między Azerbejdżanem a Armenią może również zostać otwarta dodatkowa trasa transportu ropy i gazu z basenu Morza Kaspijskiego do Europy. Kluczowym ogniwem jest tutaj korytarz Zangezur, 40-kilometrowy pas ziemi należący do Armenii, który od dawna oddziela Azerbejdżan od jego eksklawy Nachiczewan, położonej między Armenią a Turcją. Jeśli zostanie on zagospodarowany jako korytarz energetyczny, zapewni krótszą trasę z Baku do Turcji, a stamtąd do Europy, niż obecne rurociągi przebiegające przez niestabilną politycznie Gruzję.
Scenariusze
1. Najmniej prawdopodobny: Rosja wznawia eksport na dużą skalę do Europy rurociągami
Najmniej prawdopodobnym scenariuszem jest zapewnienie przez Rosję takiego wyniku wojny, który pozwoli jej wznowić przynajmniej część swojej dawnej roli głównego dostawcy energii dla klientów na zachodzie i południu. Mogłoby to oznaczać ponowne otwarcie rurociągów Nord Stream i wznowienie eksportu energii przez Ukrainę. Obie trasy mają poważne ograniczenia, które będą trudne, jeśli nie niemożliwe do pokonania.
Naprawa rurociągów Nord Stream jest daleka od pewności, ponieważ Berlin i Bruksela nie chcą wznowić eksploatacji rurociągu, który kończy się w Niemczech. Ciągłe ataki dronów Ukrainy na rosyjski rurociąg Drużba i kluczowe terminale eksportowe, takie jak ten w Ust-Luga pod Sankt Petersburgiem, oraz dążenie Zachodu do zmniejszenia dochodów Kremla z energii sprawiają, że scenariusz ten jest mniej prawdopodobny.
2. Bardziej prawdopodobne (w perspektywie krótkoterminowej): Rosja zintensyfikuje pewne działania zastraszające
Bardziej prawdopodobnym scenariuszem krótkoterminowym jest rozpoczęcie przez Rosję kampanii mającej na celu zablokowanie rosnącej roli Azerbejdżanu jako dostawcy energii dla Europy. Niedawne pogorszenie stosunków między Moskwą a Baku wzmocniło gotowość Azerbejdżanu do wspierania Ukrainy, co z kolei skłoniło Rosję do podniesienia stawki poprzez ataki na azerskie aktywa.
6 sierpnia br. Kreml zaatakował stację pomiarową na TBP, w pobliżu granicy z Rumunią, a dwa dni później zaatakował magazyn ropy należący do SOCAR w pobliżu Odessy. Rumunia poinformowała również, że ładunek azerskiej ropy przeznaczony dla jej rafinerii Petrobrazi został celowo zanieczyszczony poprzez dodanie chlorku organicznego, który może poważnie uszkodzić infrastrukturę rafinerii.
W strategii zastraszania Moskwy istnieje opcja nuklearna: obecny przepływ ropy i gazu z basenu Morza Kaspijskiego do Turcji odbywa się przez terytorium Gruzji. Jeśli Moskwa zmusi przyjazny Rosji rząd w Tbilisi do zamknięcia tego przepływu, doprowadzi to do pełnej konfrontacji nie tylko z Europą, ale także z Azerbejdżanem i Turcją. Moskwa może jednak obawiać się takiej konfrontacji.
Najbardziej prawdopodobny scenariusz (w perspektywie średnioterminowej): marginalizacja Rosji na rynkach energetycznych
Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem w perspektywie średnioterminowej jest utrzymanie się Ukrainy w stanie w dużej mierze nienaruszonym i wykluczenie Rosji z jej relacji energetycznych z Europą.
Siłą napędową tego scenariusza jest fakt, że UE od dawna zabiega o zwiększenie dostaw gazu z basenu Morza Kaspijskiego przez Azerbejdżan. Obecne prognozy wskazują na znaczny wzrost dostaw.
Jeśli Turcja przystąpi do rozbudowy przepustowości TANAP, może to zachęcić do podjęcia ostatecznej decyzji o budowie planowanego rurociągu transkaspijskiego, który umożliwiłby transport dużych ilości gazu z Turkmenistanu do Europy. Rolą Ukrainy w tej nowej infrastrukturze energetycznej byłoby udostępnienie swoich magazynów gazu jako centrum stabilizującego.
Wpływ na Rosję byłby jeszcze większy, gdyby Kazachstan nadal przekierowywał swój eksport ropy. Historyczna trasa przebiega przez Konsorcjum Rurociągu Kaspijskiego (CPC), które przecina południową Rosję do terminalu eksportowego w Noworosyjsku na wybrzeżu Morza Czarnego. Nowa trasa, która jest już wykorzystywana, wykorzystuje tankowce do transportu ropy do Baku, a następnie do Turcji i Europy rurociągiem. Jeśli stanie się to stałą główną trasą z Kazachstanu, ucierpią zarówno CPC, jak i Noworosyjsk.
Biorąc pod uwagę, że długoterminowym skutkiem takiego scenariusza będzie całkowita marginalizacja wpływów Rosji na rynkach energetycznych na zachodzie, a tym samym gwałtowny spadek jej zdolności do generowania dochodów z eksportu, kuszące jest wierzyć, że Moskwa będzie gotowa do podjęcia zdecydowanych działań. Jeśli jednak Rosja zdecyduje się pójść tą drogą, może odkryć, że zmierzenie się z Azerbejdżanem i Turcją to zupełnie inna sprawa niż prowadzenie operacji hybrydowych przeciwko krajom UE.
Rosyjscy propagandyści zagrozili niedawno Baku “specjalną operacją wojskową” podobną do inwazji na Ukrainę. Prezydent Azerbejdżanu Ilham Alijew odpowiedział, że jego kraj, który pozostaje w bliskim sojuszu z Turcją, jest gotowy do wojny w każdej chwili. Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest wycofanie się Moskwy i zaakceptowanie marginalizacji.
