Eksperci: Biden uległ, Obama się cofnął, a Trump “dokręca śrubę”

Zdaniem Mitchella realistyczne podejście Trumpa sprawia, że szczyt w Anchorage ma znacznie większe szanse na sukces niż spotkanie Bidena z Putinem w Genewie w 2021 r. lub spotkanie Obamy z Putinem w jego rezydencji pod Moskwą w 2009 r. W swojej analizie opublikowanej na łamach “The National Interest” zwraca uwagę na kilka kwestii.

Dyplomacja to nie kapitulacja

Dyplomacja Trumpa wobec Putina może zmienić zasady gry i przynieść znaczące korzyści strategiczne w przyszłości. Skupiając się na natychmiastowych rezultatach dla Ukrainy, krytycy tracą z oczu zarówno logikę stojącą za posunięciami Trumpa, jak i potencjalne korzyści dla interesów narodowych USA i stabilności międzynarodowej. Po pierwsze, rozmowy z Rosją przyczyniają się do złagodzenia największego zagrożenia dla Ameryki, jakim jest możliwość wojny na wielu frontach, której obecnie nie jesteśmy w stanie wygrać. Powodem, dla którego znaleźliśmy się w tej trudnej sytuacji, jest to, że Stany Zjednoczone i Europa nie wykorzystały ostatnich czterech lat do zwiększenia zbrojeń, podczas gdy Rosjanie (i Chińczycy) to zrobili.

Pentagon szacuje, że uzupełnienie zapasów kluczowej amunicji, która została wysłana do Ukrainy, potrwa od trzech do 18 lat. Najszybszym sposobem na wzmocnienie odstraszania w Azji Wschodniej jest doprowadzenie do rozwiązania konfliktu w Europie Wschodniej. Nawet jeśli nie nastąpi to szybko, fakt, że Stany Zjednoczone kierują procesem pokojowym i zmuszają strony do podjęcia negocjacji, oznacza, że Chińczycy muszą założyć, iż będziemy mieli większy wpływ w Azji niż dotychczas. Po drugie, Anchorage należy postrzegać w kontekście ogólnej strategii Trumpa, która ogranicza pole manewru Putina w kwestiach geopolitycznych.

Zanim obaj przywódcy zasiedli do stołu negocjacyjnego w Anchorage, zespół Trumpa wykorzystał dyplomację strategiczną, aby przekonać Arabów do utrzymania globalnych dostaw ropy (ograniczając w ten sposób dochody państwa rosyjskiego), Europejczyków do wydatków na obronność oraz Armenię i Azerbejdżan do zawarcia pokoju (osłabiając wpływ Rosji na własnym podwórku). Te działania, razem z wyeliminowaniem przez Trumpa luk z czasów Bidena dotyczących sankcji bankowych związanych z energią, mają istotne znaczenie. W połączeniu z wysiłkami zmierzającymi do ograniczenia wsparcia udzielanego Rosji przez Pekin w ramach wszelkich przyszłych umów handlowych między USA a Chinami, oznaczają, że Stany Zjednoczone z jednej strony dokręcają śrubę, a drugą ręką popychają Rosję do stołu negocjacyjnego.

Donald Trump wita Władimira Putina w Anchorage na Alasce, gdzie w piątek 15 sierpnia 2025 r. odbyły się rozmowy pokojoweNewscom / PAP

Jest to dokładne przeciwieństwo podejścia prezydentów Baracka Obamy i Joego Bidena, którzy początkowo poszli na ustępstwa wobec Rosji, aby ułatwić stosunki z Putinem. Biden dał zielone światło dla Nord Stream 2 i zamroził pomoc dla Ukrainy w 2021 r. Obama anulował programy obrony przeciwrakietowej w Polsce i Czechach, nie pociągnął Putina do odpowiedzialności za wojnę w Gruzji i poparł przystąpienie Rosji do Światowej Organizacji Handlu.

Bardziej realistyczne podejście Trumpa sprawia, że spotkanie w Anchorage ma znacznie większe szanse powodzenia niż spotkanie Bidena z Putinem w Genewie w 2021 r. lub spotkanie Obamy z Putinem w jego rezydencji pod Moskwą w 2009 r. Po trzecie, dyplomacja Trumpa zmusza wszystkie strony wojny w Ukrainie do ponownej oceny sytuacji i przemyślenia swoich dotychczasowych stanowisk. Ograniczony czas narzucony przez Trumpa zmusił Putina do porzucenia jego ulubionej strategii gry na czas, zmuszając go albo do zignorowania Stanów Zjednoczonych i poniesienia konsekwencji, albo do podjęcia negocjacji i ryzykowania złamania starego przysłowia, które mówi, że “ten, kto pierwszy zabiera głos w negocjacjach, przegrywa”.

Bardziej surowe podejście Trumpa do Ukrainy wyrwało ten kraj z jego trybu odrzucania dialogu, opierając się na otwartych dostawach z Zachodu. Zmusza to jego przywódców do poważnego zastanowienia się nad tym, co są gotowi poświęcić w imię konieczności. Surowe żądania Trumpa wobec Europy wyrwały przywódców NATO z ich strefy komfortu, w której dużo mówili, ale polegali na Stanach Zjednoczonych, które ratowały ich z każdej trudnej sytuacji. Wszystko to może, ale nie musi, przynieść krótkoterminowe rezultaty dla Ukrainy. Najprawdopodobniej Putin będzie kontynuował ataki aż do nadejścia deszczowej jesieni.

Niezależnie od tego, co się stanie, metody Trumpa stanowią poprawę w stosunku do poprzedniego podejścia USA. Angażując się w dyplomację strategiczną nie tylko z Putinem, ale także z innymi graczami na scenie międzynarodowej, zmienił dynamikę w sposób, który z czasem przyniesie korzyści Stanom Zjednoczonym, niezależnie od tego, jaką formę ostatecznie przybierze pokój, jeśli w ogóle do niego dojdzie.

“Wszystko to ma znaczenie z powodów wykraczających poza granice Ukrainy. Od zbyt dawna establishment polityki zagranicznej USA używa starej analogii do Monachium za każdym razem, gdy prezydent USA rozmawia z przeciwnikiem. Ale dyplomacja nie oznacza kapitulacji, a dialog nie jest nagrodą za dobre zachowanie. Celem dyplomacji w strategii nie jest przemiana przeciwnika od wewnątrz, ale kształtowanie jego motywacji w taki sposób, aby był bardziej skłonny do działania zgodnie z naszymi oczekiwaniami z powodów leżących w jego własnym interesie. Właśnie to próbuje zrobić Trump w stosunku do Putina i istnieje duża szansa, że mu się to uda” — podsumowuje Wess Mitchell.

Powrót ducha Helsinek?

W innej analizie opublikowanej również w magazynie The National Interest Zachary Paikin, zastępca dyrektora Better Order Project i badacz w ramach programu Grand Strategy w Quincy Institute, oraz George Beebe, dyrektor programu Grand Strategy w Quincy Institute i doradca wiceprezydenta Cheneya ds. Rosji, zwracają uwagę, że szczyt Trump-Putin odbył się nieumyślnie, ale symbolicznie, zaledwie dwa tygodnie po 50. rocznicy podpisania Aktu końcowego z Helsinek (znanego również jako porozumienia helsińskie). Podobnie jak Mitchell, obaj analitycy kładą nacisk na znaczenie kreatywności dyplomatycznej i kompromisu.

Ich zdaniem dyplomacja powinna być postrzegana jako niezbędne narzędzie pozwalające poruszać się po nieuniknionej niejasności i zarządzać sprzecznymi interesami, nie doprowadzając do wojny. Jeśli pogodzenie stanowisk wszystkich stron okaże się niemożliwe, a w konsekwencji obecny proces dyplomatyczny zakończy się niepowodzeniem, stanie się jasne, że jedyną opcją pozostaje rozwiązanie militarne. Taka ewentualność wiązałaby się z niedopuszczalnym ryzykiem, wyjaśniają Paikin i Beebe.

Obaj analitycy twierdzą, że inwazja Rosji na Ukrainę, która nastąpiła po dziesięcioleciach spadania zaufania w stosunkach między Rosją a Zachodem, przypomina, jak daleko jesteśmy od stworzenia wspólnego systemu bezpieczeństwa opartego na ustalonych zasadach. “Przyjęcie porozumień helsińskich w 1975 r. dostarcza wniosków, które pozostają aktualne dla zadania osiągnięcia pokoju w Ukrainie i stabilności w dzisiejszej Europie. Po pierwsze, i co najbardziej znane, akt końcowy z Helsinek doprowadził do wzajemnego uznania się dwóch bloków z okresu zimnej wojny i zaakceptowania status quo terytorialnego po II wojnie światowej.

Dzisiaj stoimy przed podobnym wyzwaniem: rewizją przez Rosję statusu quo terytorialnego po upadku Związku Radzieckiego i aneksją części suwerennego terytorium Ukrainy. Uznanie tych aneksji powinno być wykluczone, ponieważ są one sprzeczne z zasadą integralności terytorialnej (chociaż uznanie przez Stany Zjednoczone suwerenności Rosji nad Krymem było omawiane przez Trumpa). Biorąc to pod uwagę, nasuwa się pytanie: czy Ukraina i Rosja mogą odłożyć tę kwestię do przyszłych negocjacji? Dyplomacja nie powinna oznaczać dążenia do idealizmu.

Ani Rosja, ani Ukraina nie zdołały zrealizować swoich roszczeń terytorialnych. Ukraina nie może realistycznie odzyskać siłą całego swojego suwerennego terytorium. W międzyczasie Putin zrobił pierwszy krok w kierunku kompromisu, rezygnując ze swojego poprzedniego stanowiska, przedstawionego w czerwcu 2024 r. Zgodnie z nim siły ukraińskie muszą ewakuować regiony Zaporoże i Chersoń, które Moskwa, jak twierdzi, zaantektowała.

Putin nadal jednak nalega na wycofanie się Ukrainy z Doniecka. Przyjęcie tego żądania byłoby niezwykle trudne dla Kijowa, zwłaszcza ze względu na strategiczne znaczenie regionu i ilość krwi przelanej w jego obronie.

Biorąc pod uwagę, że wycofanie się z Doniecka znacznie zwiększyłoby podatność Ukrainy na kolejny atak rosyjski, Kijów domaga się od Zachodu »gwarancji« bezpieczeństwa w zamian za wszelkie ustępstwa terytorialne.

Wess Mitchell, zastępca sekretarza stanu USA ds. Europy i EurazjiSERGEY DOLZHENKO / PAP

Akt końcowy z Helsinek rozpoczynał się »dekalogiem« i wszystkich dziesięciu zasad państwa uczestniczące miały przestrzegać. Reguły te są jednak ze sobą sprzeczne: nieingerencja w sprawy wewnętrzne i poszanowanie praw człowieka, integralność terytorialna i samostanowienie narodów. Jednak pomimo utrzymujących się sporów dotyczących względnego znaczenia poszczególnych zasad państwa obu bloków były skłonne zaakceptować pakiet zawierający tak różnorodne elementy. Wraz z końcem zimnej wojny i nadejściem “końca historii” kraje zachodnie zaczęły postrzegać dyplomację jako nagrodę przyznawaną krajom niedemokratycznym za dobre zachowanie — i coś, co należy wstrzymać w przypadku niewłaściwego postępowania.

Niebezpieczna alternatywa: eskalacja

Dyplomacja nie powinna być utożsamiana z dążeniem do idealizmu. Powinna być natomiast postrzegana jako niezbędne narzędzie pozwalające poruszać się w niejasności i zarządzać sprzecznymi interesami bez doprowadzania do wojny. Rządy zachodnie muszą na nowo odkryć ducha Helsinek.

Czy można dziś znaleźć kompromis, który pozwoliłby Moskwie stwierdzić, że jej cele polityczne zostały osiągnięte, a jednocześnie pozwoliłby Zachodowi stwierdzić, że uzgodniono wystarczające “gwarancje« bezpieczeństwa Kijowa? Oczywiście.

Będzie to jednak wymagało rezygnacji z opcji niemożliwych do zrealizowania, w tym przystąpienia Ukrainy do NATO i obecności licznej siły europejskiej na terytorium Ukrainy — obie grożące wciągnięciem Stanów Zjednoczonych w przyszłą wojnę. W zamian za propozycję, aby wszelkie europejskie siły odstraszające stacjonowały poza terytorium Ukrainy, a wszelka zewnętrzna obecność wojskowa na terytorium Ukrainy ograniczała się do przeprowadzania ćwiczeń i napraw, Moskwa mogłaby zgodzić się na złagodzenie swojego żądania, aby Kijów wycofał się z pozostałej części regionu Donbasu.

Wysiłki mające na celu zapewnienie, że traktowanie mniejszości w Ukrainie jest zgodne z zobowiązaniami OBWE, mogłyby również pomóc Rosji wykazać się elastycznością w kwestii terytorialnej, jednocześnie wzmacniając proces przystąpienia Kijowa do UE. Co więcej, najlepszym gwarantem bezpieczeństwa Ukrainy będzie umożliwienie Kijowowi utrzymania w czasie pokoju licznej armii, zdolnej do powstrzymania kolejnej rosyjskiej inwazji, choć z pewnymi ograniczeniami dotyczącymi broni »dalekiego zasięgu«.

Opcją wartą rozważenia jest wywarcie presji na Moskwę, aby zrewidowała swoje żądanie »demilitaryzacji« Ukrainy w zamian za zniesienie niektórych sankcji. Ostatecznie, jak trafnie zauważył Michael Cotey Morgan, porozumienia helsińskie doszły do skutku, ponieważ przywódca ZSRR Leonid Breżniew ostatecznie dążył do zawarcia porozumienia, które mogłoby otworzyć drogę do uznania ZSRR za legalną wielką potęgę w Europie.

Czy Putin również pragnie porozumienia, czy przeciwnie, chce przywrócić strefę wpływów niezgodną z normą suwerennej równości? Jeśli pogodzenie stanowisk wszystkich stron okaże się niemożliwe, a w konsekwencji obecny proces dyplomatyczny zakończy się niepowodzeniem, szybko stanie się jasne, że jedyną opcją pozostanie rozwiązanie militarne. Taka ewentualność wiązałaby się z niedopuszczalnym ryzykiem. Siły rosyjskie mogłyby ostatecznie przełamać linie ukraińskie w bardziej zdecydowany sposób, narzucając Kijowowi jeszcze bardziej niekorzystne porozumienie, drastycznie zwiększając postrzeganie zagrożenia w całej Europie i uniemożliwiając ograniczone zresetowanie stosunków między dwoma największymi mocarstwami nuklearnymi świata w interesie globalnego bezpieczeństwa.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Alternatywnie, jeśli siły ukraińskie zdołają utrzymać linię obrony dzięki zwiększonemu wsparciu europejskiemu, Moskwa może dojść do wniosku, że eskalacja jest jedyną pozostałą drogą do osiągnięcia swoich celów politycznych. Niepowodzenie w znalezieniu kompromisu, który pozwoliłby zachować pozory wszystkim zaangażowanym stronom, grozi drastycznym pogorszeniem sytuacji bezpieczeństwa w Europie, potencjalnie dramatycznym wzrostem liczby ofiar śmiertelnych po wszystkich stronach oraz długotrwałym rozłamem między Rosją a resztą Europy, który nie pozostawi Moskwie innego wyboru, jak tylko całkowite dostosowanie się do linii Pekinu. Proces dyplomatyczny zainicjowany przez Trumpa był co najmniej nieortodoksyjny. Włączając wcześnie przywódców krajowych, zwiększył prawdopodobieństwo pojawienia się nieporozumień, które mogłyby zniweczyć całą inicjatywę. Jednak alternatywa dla sukcesu jest bolesna do rozważenia i idealnie powinna służyć skupieniu uwagi.

Podczas gdy rządy i armie zachodnie debatują nad rodzajem »gwarancji« bezpieczeństwa, jakie są gotowe zaoferować Ukrainie, muszą uważać, aby nie wprowadzać do procesu elementów, o których wiedzą, że Moskwa ich nie zaakceptuje — lub być gotowe do renegocjacji pierwotnej oferty w zamian za inne środki, które wzmocnią bezpieczeństwo zarówno Ukrainy, jak i Europy. Innymi słowy, muszą na nowo odkryć ducha Helsinek” — podsumowują Zachary Paikin i George Beebe.