17 września: amnestia ZSRR dla kolaborantów z czasów II wojny światowej

Już od 22 czerwca 1941 r. stan wojenny umożliwiał przekazywanie spraw “oskarżeń państwowych” i wielu innych przestępstw do sądów wojskowych bez kasacji: proces był szybszy i surowszy. Od sierpnia 1941 r. władze sowieckie zaostrzyły karę za oddanie się w ręce wroga jako jeniec wojenny — uznawano to za zdradę. Dowódcy i pracownicy polityczni, którzy poddali się wrogowi, zostali uznani za dezerterów i mogli zostać rozstrzelani; ich rodziny zostały pozbawione zasiłków i aresztowane. Innymi słowy, odpowiedzialność za czyn żołnierza została rozciągnięta na jego krewnych.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

W 1942 r. podejście to zostało sformalizowane: władze zaczęły nakazywać aresztowanie i 5-letnie wygnanie dorosłych członków rodziny osób skazanych (także zaocznie) za szpiegostwo, ucieczkę do wroga, służbę u okupanta lub ucieczkę z Niemcami podczas odwrotu. “Członkowie rodziny” obejmowali rodziców, małżonków, dzieci, braci i siostry w przypadku wspólnego zamieszkiwania lub zależności. Wyjątki od odpowiedzialności zbiorowej istniały tylko dla żołnierzy pierwszej linii, partyzantów i tych, którzy otrzymali odznaczenia państwowe.

Kolejny krok dotyczył nie tylko oddania się w ręce nazistów, ale także samego faktu współpracy. W kwietniu 1943 r. ustanowiono karę śmierci przez powieszenie nie tylko dla Niemców oskarżonych o zbrodnie wojenne, ale także dla obywateli radzieckich, których państwo uznało za zdrajców. Cywilnych kolaborantów skazywano na ciężkie roboty na 15-20 lat. Sprawy były rozpatrywane przez wojskowe sądy polowe, a wyroki wykonywano natychmiast, często publicznie.

Pod koniec wojny system odszedł od uznawania oddania się w ręce wroga za przestępstwo i zasady zbiorowej odpowiedzialności rodziny na rzecz bezpośrednich i surowych kar za współpracę z nazistowskimi okupantami.

“Czego nie można zabrać, należy bezwarunkowo zniszczyć”

Według różnych szacunków, w latach wojny ok. 80-85 mln obywateli radzieckich — prawie połowa populacji ZSRR w przededniu wojny — znalazło się pod okupacją niemiecką. Ofensywa latem i jesienią 1941 r. rozwijała się szybko: w ciągu zaledwie kilku miesięcy Wehrmacht zajął kraje bałtyckie, Białoruś, większość Ukrainy, zbliżył się do Leningradu i Moskwy. Do jesieni Niemcy i ich sojusznicy przejęli kontrolę nad rozległymi terytoriami, na których żyły dziesiątki milionów ludzi. Ich los i przetrwanie były wówczas bardzo zagrożone.

Józef StalinUPPA/Photoshot / PAP

Polityka państwa radzieckiego wobec utraconych terytoriów była jednoznaczna — taktyka spalonej ziemi. W przemówieniu z 3 lipca 1941 r. Stalin nawoływał: “Podczas przymusowego wycofywania się jednostek Armii Czerwonej konieczne jest porwanie całego taboru kolejowego, niepozostawienie wrogowi ani jednej lokomotywy, ani jednego wagonu, niepozostawienie wrogowi ani kilograma chleba, ani litra paliwa. Rolnicy powinni zabra c cały żywy inwentarz, chleb powinien być przekazany władzom państwowym na przechowanie w celu wywiezienia na tyły. Całe cenne mienie, w tym metale kolorowe, chleb i paliwo, których nie można zabrać, należy bezwarunkowo zniszczyć”.

Na obszarach frontowych Armia Czerwona i władze lokalne w sposób zorganizowany niszczyły uprawy, aby nie trafiły do wroga, wysiedlały ludność ze stref walk, niszczyły i paliły osady. Jednocześnie z terenów przygranicznych w głąb kraju ewakuowano przede wszystkim przedsiębiorstwa przemysłowe. Ewakuacja wszystkich 85 mln obywateli radzieckich na Syberię i Daleki Wschód nie była technicznie możliwa, zwłaszcza przy szybkim tempie niemieckiej ofensywy. Dosłowne spełnienie wezwania Stalina oznaczałoby gwarancję wymarcia całej populacji okupowanych terytoriów.

Chociaż w 1941 r. Stalin wezwał do stworzenia nieznośnych warunków dla wroga i wszystkich jego kolaborantów, zorganizowany masowy ruch partyzancki zaczął powstawać dopiero w 1943 r. wobec punktu zwrotnego w wojnie. Wcześniej tak naprawdę nie istniał, a pojedyncze akcje partyzanckie były przeprowadzane przez funkcjonariuszy NKWD.

W listopadzie 1941 r., gdy niemiecka ofensywa pod Moskwą była kontynuowana, Naczelne Dowództwo wydało rozkaz, który nakazywał zniszczenie wszystkich osad za liniami wroga do głębokości 60 km. W ten sposób Armia Czerwona miała nadzieję pozbawić niemieckie oddziały zimowych schronień i zmusić je do zamarznięcia w terenie. Do tego celu proponowano wykorzystać lotnictwo, artylerię, grupy partyzanckie i specjalne “drużyny myśliwskie” tworzone w każdym pułku. Wycofując się, jednostki radzieckie miały zabierać ze sobą ludność i palić wsie i miasta, aby nie mogły zostać wykorzystane do własnych celów przez wroga.

To właśnie wtedy miejscowa ludność schwytała i przekazała niemieckim władzom okupacyjnym 18-letnią Zoję Kosmodiemjanską, pierwszą kobietę, która otrzymała tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Powszechne i dosłowne wykonanie rozkazu oznaczało nie tylko zadawanie strat armii niemieckiej, ale także faktyczną bezdomność wszystkich sowieckich mieszkańców, którzy znaleźli się pod okupacją — i których osada znajdowała się w strefie określonej dekretem Dowództwa.

Zoja Kosmodiemjanska (fotografia sprzed 1941 r.)Państwowy katalog Funduszu Muzealnego Federacji Rosyjskiej. / wikimedia

Rozkazów nie udało się w pełni zrealizować, dlatego też większość ludności radzieckiej, która znalazła się pod okupacją, po prostu czekała na wyzwolenie.

Publiczne procesy kolaborantów. Prawdziwych i zmyślonych

W lipcu 1943 r. w Krasnodarze odbył się pierwszy publiczny proces: 11 lokalnych mieszkańców, którzy służyli w jednostce Sonderkommando SS, zostało postawionych przed sądem. Osiem osób zostało skazanych na powieszenie i straconych publicznie, trzy inne otrzymały kary więzienia.

Kilka miesięcy później, w grudniu 1943 r., w Charkowie odbył się kolejny głośny proces: po raz pierwszy przed trybunałem wojskowym stanęli nie tylko obywatele radzieccy, ale także niemieccy zbrodniarze wojenni. Wśród czterech oskarżonych był Michaił Bułanow, kierowca “Gaswagena”, czyli mobilnej komory gazowej. Czterech oskarżonych zostało publicznie powieszonych, a same procesy stały się wzorem dla serii podobnych postępowań w innych regionach ZSRR.

Po zwycięstwie nad Niemcami władze radzieckie po raz pierwszy udzieliły szerokiej amnestii kolaborantom — i zwolniły z kary skazanych na wyroki do trzech lat. Zwolnieni mieli zostać również żołnierze skazani za wykroczenia dyscyplinarne i pracownicy skazani za dezercję z przemysłu wojskowego.

W przypadku osób z dłuższymi wyrokami kara została zmniejszona o połowę, z wyjątkiem osób skazanych za “przestępstwa kontrrewolucyjne”, morderstwo, bandytyzm lub kradzież mienia socjalistycznego. Z rejestru karnego usunięto osoby skazane na najłagodniejsze kary, a sprawy śledcze dotyczące “lekkich” przestępstw zostały umorzone. Amnestia nie dotyczyła recydywistów i osób “społecznie niebezpiecznych”.

“Amnestia zwycięstwa” z 1945 r. była ważnym krokiem w przywracaniu dziesiątek tysięcy skazanych do społeczeństwa, ale celowo pomijała tych, którzy byli uważani za politycznych wrogów reżimu. Po wojnie procesy były kontynuowane i obejmowały zarówno byłych sowieckich generałów, którzy przeszli na stronę Niemców, jak i szeregowych funkcjonariuszy policji i burmistrzów. W 1946 r. w Moskwie odbył się zamknięty proces gen. Andrieja Własowa i 11 jego towarzyszy z tzw. Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej (ROA). Wszyscy zostali skazani na śmierć.

W tym samym roku odbył się proces atamana Grigorija Semenowa, a w styczniu 1947 r. “sprawa Krasnowa”. Gen. Piotr Krasnow i jego współpracownicy zostali powieszeni. Równolegle w stolicach republik odbywały się publiczne procesy — np. w Mińsku i Kijowie w 1946 r. sądzono razem niemieckich oficerów i lokalnych kolaborantów. Skala prześladowań była znaczna. Według różnych szacunków, w latach 1943-1953 ponad 320 tys. obywateli radzieckich zostało aresztowanych pod zarzutem kolaboracji z niemieckimi okupantami.

Radzieccy żołnierze schwytani przez Niemców na południu Ukrainy. Zdjęcie wykonane w czerwcu 1942 r.FRANCE PRESSE VOIR / AFP

W samej Ukraińskiej SRR prześladowano w tym czasie ponad 93 tysiące osób. W 1946 r. skazano tam prawie 30 tys. osób: ok. 2 proc. na karę śmierci, a większość otrzymała 10 lat obozu. Od końca lat 40. kary stały się surowsze: w latach 1950-1951 w Kijowie ponad 90 proc. oskarżonych otrzymało 25 lat obozów. Procesów publicznych było stosunkowo niewiele — przed 1950 r. odbyło się tylko 18 takich procesów z udziałem 224 oskarżonych.

Dla porównania: w ZSRR skazano ok. 21 tys. niemieckich jeńców wojennych. Innymi słowy, liczba obywateli radzieckich ukaranych za kolaborację znacznie przewyższała liczbę Niemców uznanych za zbrodniarzy wojennych.

Osobną praktyką stały się tzw. obozy filtracyjne NKWD. Przechodzili przez nie wszyscy repatriowani obywatele — byli jeńcy wojenni i osoby wywiezione na roboty przymusowe. Do marca 1946 r. przez obozy filtracyjne przeszły ponad 4 mln osób. Ok. 58 proc. z nich wróciło do domu, 19 proc. odesłano do wojska, 14 proc. skierowano do batalionów pracy (specjalnych jednostek budowlanych, w których wykorzystywano siłę roboczą w warunkach zbliżonych do obozowych), a ok. 7 proc. przekazano organom bezpieczeństwa państwa.

Większość repatriantów rzeczywiście mogła powrócić do spokojnego życia, ale pewna część jeńców wojennych została poddana dalszym represjom: wśród cywilnych aresztantów było ich mniej niż 2 proc., wśród byłych jeńców wojennych ok. 15 proc.

Długi cień “kolaboracji”

Amnestia z 1955 r. była jednym z najbardziej znaczących kroków w radzieckiej polityce pamięci o Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Uwolniła ona ponad 55 tys. osób skazanych za kolaborację z Niemcami podczas okupacji. Ci, którzy otrzymali wyroki do 10 lat, zostali zwolnieni, a skazani na dłuższe kary zostali skróceni o połowę. Nawet ci, którzy służyli w niemieckiej armii lub policji, zostali objęci amnestią, jeśli nie brali udziału w akcjach karnych i masakrach.

Wyjątek zrobiono tylko dla tych, którzy zostali skazani za morderstwa i torturowanie cywilów — nie zostali oni objęci amnestią. W tym samym czasie wyroki skazujące tych, którzy odbyli już karę, zostały anulowane. Władze radzieckie rozszerzyły również amnestię na obywateli radzieckich przebywających za granicą. Mogli oni zostać przyjęci z powrotem, jeśli okazali skruchę i byli gotowi pracować dla dobra kraju. Sformułowanie wskazywało, że głównym celem było przywrócenie tych ludzi do “uczciwego życia zawodowego”.

Jednak nawet po amnestii sam temat okupacji i współpracy z Niemcami nie zniknął z życia publicznego. W sowieckich kwestionariuszach, które wypełniano ubiegając się o pracę, wstępując na uniwersytet lub wstępując do partii, przez dziesięciolecia wciąż znajdowało się pytanie: “Czy ty lub twoi krewni byliście na tymczasowo okupowanych terytoriach?”. Każdy musiał na nie odpowiedzieć.

Twierdząca odpowiedź nie oznaczała automatycznie winy, ale była sygnałem do kontroli: może trzeba prosić o wyjaśnienia, dodatkowe charakterystyki i referencje z archiwów. Często ograniczało to możliwości kariery, zwłaszcza dla tych, którzy chcieli pracować w wojsku, służbach specjalnych lub “zamkniętych” przedsiębiorstwach. Praktyka ta utrzymała się do końca istnienia ZSRR i pokazała, że podejrzliwość wobec ocalałych z okupacji nie zniknęła nawet po oficjalnym akcie przebaczenia.