Putin boi się najgorszego scenariusza. Dni gospodarki Rosji mogą być policzone
Podczas spotkania poświęconego kwestiom gospodarczym Putin zwrócił uwagę na wzrost dochodów niezwiązanych z ropą i gazem o 14 proc., ale nie wspomniał, że całkowite dochody w tym samym okresie wzrosły jedynie o 2,8 proc., podczas gdy wydatki wzrosły o 21 proc. Deficyt budżetu federalnego po siedmiu miesiącach jest już 4,5 razy wyższy niż w 2024 r. Wynosi on 4,9 bln rubli (według aktualnego kursu 219 mld zł) — za rządów Putina nigdy nie odnotowano tak wysokiego deficytu nawet w ciągu roku: w najgorszym dotychczas roku 2020 wydatki przekroczyły dochody o 4,1 bln (183 mld zł).
Oficjalny komentarz ministerstwa finansów — tym razem wydatki są rozłożone w ciągu roku bardziej równomiernie niż zwykle, kiedy to większość z nich jest wydawana w pośpiechu w listopadzie i grudniu:
“Wynika to głównie z wyprzedzającego finansowania wydatków w styczniu bieżącego roku, a także ze spadku wpływów z ropy i gazu, jednak nie wpłynie to na realizację docelowych parametrów salda strukturalnego na 2025 r. jako całość”.
Co zatem powinny zrobić władze, aby zrealizować te docelowe parametry?
Aby uzyskać tyle pieniędzy, ile zaplanowano, miesięczne dochody skarbu państwa muszą natychmiast wzrosnąć o 24 proc. (z obecnych 2,9 bln, czyli ok. 129 mld zł, które wpłynęły średnio w okresie styczeń-lipiec). Jednocześnie, aby wydatki były zgodne z planem, muszą one zostać zmniejszone o 5 proc. (do 3,42 bln, czyli ok. 153 mld zł). Do tej pory nigdy nie udało się tego osiągnąć.
Jeśli nie uda się to teraz, to sądząc po dynamice z ubiegłego roku, średnie miesięczne dochody budżetu federalnego w okresie od sierpnia do grudnia powinny być o 20 proc. wyższe niż w okresie od stycznia do lipca, a wydatki o 30 proc. wyższe.
Duży problem dla władz Rosji
Nawet jeśli uda się powtórzyć korzystną trajektorię z 2023 r., to według wyników za 2025 r. dochody wyniosą 40,7 bln (1,8 bln zł), wydatki 46,6 bln (2 bln zł), a deficyt 6,9 bln (309 mld zł). Jest to jednak mało prawdopodobne: w tym roku deficyt odnotowano nawet w maju i czerwcu, które wcześniej zawsze kończyły się dodatnim wynikiem. Dlatego scenariusz “jak w 2024 r.” jest bardziej prawdopodobny niż “jak w 2023 r.”, co oznacza, że deficyt może wynieść nawet 10,7 bln rubli (479 mld zł), czyli 5 proc. PKB.
Będzie to najgorszy deficyt od 2009 r., czyli od 16 lat (wtedy wynosił 5,8 proc. PKB), i będzie porównywalny z deficytem Stanów Zjednoczonych (6,5 proc. PKB). Chociaż do tej pory Rosja radziła sobie z utrzymaniem budżetu w lepszym stanie niż większość krajów G7.
Deficyt budżetu federalnego stanowi obecnie szczególny problem dla władz Rosji, ponieważ jego finansowanie staje się coraz trudniejsze. Są dwa sposoby: pożyczki wewnętrzne i wydatkowanie oszczędności zgromadzonych na rachunkach. 90 proc. pożyczek wewnętrznych musi zostać natychmiast zwrócone wierzycielom — kwota odsetek od długu wewnętrznego rośnie dość szybko.
A w przypadku środków na rachunkach głównym problemem jest to, że pozostało ich niewiele — mniej niż 4 bln rubli (179 mld zł) w płynnej części Funduszu Narodowego Dobrobytu. Jeśli sytuacja zasadniczo się nie zmieni, kwota ta wystarczy na mniej niż cztery miesiące. Ocena ta jest oczywiście warunkowa. Lipiec jest tradycyjnie trudnym miesiącem dla budżetu, a sierpień i wrzesień — łatwymi.
Kolejne 5,1 bln rubli (228 mld zł) stanowią czyste roszczenia państwa wobec banku centralnego. To wystarczy na ok. siedem miesięcy. W ten sposób Kreml dysponuje rezerwami, z których może zasilać budżet, na ok. jeden rok, do sierpnia 2026 r. Jeśli nic się nie zmieni, to po tym okresie co miesiąc trzeba będzie albo pożyczać ok. 1 bln rubli (44 mld zł), albo tworzyć ten bilion poprzez emisję pieniądza. W każdym razie będzie to zupełnie nowa, a dokładniej, dobrze zapomniana stara rzeczywistość makroekonomiczna.
Będzie to coś, czego wszystkie rządy Putina starały się uniknąć przez 25 lat, coś, czym żyli finansiści lat 90. — gospodarka oparta na pożyczkach państwowych i drukarni pieniędzy.
Ile kosztuje wojna
Największym obciążeniem dla rosyjskiego budżetu są oczywiście wydatki wojskowe. Na rok 2025 zaplanowano na ten cel 13,2 bln (590 mld zł), jeśli liczyć tylko centrum federalne. Kwotę tę można podzielić na wydatki w czasie pokoju i czysto wojskowe. W przedwojennym 2021 r. federalne wydatki w sekcji “obrona narodowa” wyniosły 2,7 proc. PKB. Odpowiada to 6 bln rubli (268 mld zł) w 2025 r. Pozostała kwota — 7,2 bln (321 mld zł) — to cena wojny przeciwko Ukrainie.
Oprócz budżetu federalnego wojnę finansują również regiony i przedsiębiorstwa państwowe. W budżetach podmiotów na cele związane z wojną w ubiegłym roku przeznaczono 813 mld rubli (36 mld zł), a w ciągu roku kwota ta wzrosła prawie półtora raza. Jeśli tempo wzrostu się utrzyma, to w 2025 roku regiony wydadzą na potrzeby wojskowe ok. 1,2 bln rubli (53 mld zł), z czego tylko 300-400 mld (13-17 mld zł) można zaliczyć do wydatków obronnych w czasie pokoju. Większa część budżetu wojskowego regionów to zasiłki dla żołnierzy, ich rodzin, uchodźców i poszkodowanych. Regiony wydają również dość dużo na obronę cywilną, która obejmuje schrony przeciwbombowe i gaszenie pożarów.
Podsumowując federalne i regionalne wydatki na wojnę, otrzymujemy ok. 8 bln rubli (357 mld zł) rocznie, 666 mld rubli (29 mld zł) miesięcznie lub ponad 22 mld rubli (983 mln zł) dziennie.
Władimir Putin z żołnierzami podczas ceremonii w Moskwie, 22 czerwca 2025 r. (zdjęcie poglądowe)
Wiele przedsiębiorstw państwowych sponsoruje podległe im formacje zbrojne, które wcześniej otwarcie nazywano prywatnymi firmami wojskowymi, a od drugiej połowy 2023 r., po buncie Jewgienija Prigożyna, stały się “batalionami ochotniczymi”, formalnie włączonymi do regularnej armii.
Gazprom finansuje bataliony “Potok”, “Płomień” i “Pochodnia”. Transnieft wysłał setki pracowników do oddziału BARS-20. Istnieje również batalion “Espanola”, finansowany przez oligarchów i przyjaciół Putina, Rotenbergów. Jednostka “Sojuz”, składająca się z zawodników sztuk walki, jest wspierana przez państwowy bank Sbierbank i agencję energii atomowej Rosatom.
Łącznie bataliony liczą nie więcej niż 4 tys.-5 tys. osób. To mniej niż 1 proc. sił skierowanych przeciwko Ukrainie. W związku z tym bezpośredni udział przedsiębiorstw państwowych w kosztach wojny jest znikomy — nie powinien przekraczać 100 mld rubli (4 mld zł) rocznie. Najprawdopodobniej prywatni sponsorzy dają znacznie więcej, ale ich wydatki nie są pokrywane przez podatników i są związane ze stabilnością finansową państwa jedynie pośrednio.
Spadki na wszystkich polach
Wychodzi więc, że jeśli powrócić do wydatków wojskowych w czasie pokoju, oszczędności wyniosą ok. 8 bln rubli rocznie. Kwota ta może nie wystarczyć do likwidacji deficytu federalnego. W ciągu pierwszych siedmiu miesięcy 2025 r. deficyt wynosi średnio prawie 700 mld rubli (31 mld zł) miesięcznie, a wojna kosztuje ok. 660-670 mld (ok. 29 mld zł).
Kryzys fiskalny powstał nie tylko z powodu zawyżonych wydatków, przede wszystkim wojskowych, ale także z powodu braku dochodów. A dochodów brakuje, ponieważ trudno je zwiększyć, jeśli nie rośnie gospodarka podlegająca opodatkowaniu. I właśnie to obecnie obserwujemy.
Gospodarka powinna wzrosnąć o 2,5 proc. w ciągu roku — tego oczekuje ministerstwo rozwoju gospodarczego w scenariuszu bazowym. W bardziej pesymistycznym wariancie — o 1,8 proc. Jednak jak dotąd prognozy się nie sprawdzają, a tempo wzrostu jest niższe: 1,4 proc. w pierwszym kwartale i zaledwie 1,1 proc. w drugim. Wkrótce wzrost całkowicie się zatrzyma, a Rosję czeka recesja — otwarcie mówią o tym urzędnicy, w tym ministerstwa rozwoju gospodarczego.
Władimir Putin, 2 września 2025 r.
Sektory pokojowe już odnotowują spadki. Bliskie władzom Centrum Analiz Makroekonomicznych i Prognoz Krótkoterminowych (CMAKP), kierowane przez brata ministra obrony Dmitrija Biełousowa, stwierdza, że produkcja cywilna spada od początku roku o 0,8 proc. miesięcznie. Nadzieje na wystarczająco duży rynek wewnętrzny Rosji są iluzoryczne — czytamy w raporcie CMAKP.
Ekonomia całkowicie wejdzie w recesję w październiku 2025 r., uważają ekonomiści, przy czym “oczekiwana recesja okaże się długotrwała, to znaczy spadek fizycznego PKB może trwać ponad cztery kwartały z rzędu”. Spadek już się rozpoczął: PKB rośnie tylko w porównaniu z odpowiednimi kwartałami ubiegłego roku, ale w porównaniu z ostatnim kwartałem 2024 r. następuje spadek.
Rosja w spirali
Tak więc przynajmniej sektor cywilny gospodarki się kurczy. A dochody podatkowe z tego sektora, jak zauważył Putin, rosną. Rosną one oczywiście m.in. z powodu wzrostu podatków, ale w bardzo powolnym tempie i znacznie odstają od wzrostu wydatków. Najważniejsze jest to, że obserwujemy wzrost wydajności.
Ta praktyka — więcej doić, mniej karmić — nigdy nie przyniosła sukcesu (ani krowom, ani menedżerom). Degradacja sektora produkcyjnego rosyjskiej gospodarki przyspieszy. Aby uzyskać z niego przynajmniej takie same kwoty podatków jak dotychczas, konieczne będzie zwiększenie względnego obciążenia. Spowoduje to dalsze zmniejszenie podstawy opodatkowania, a następnie kolejne etapy błędnego koła i pogłębienie problemów. Wyjście ze spirali będzie możliwe tylko dzięki dużym zastrzykom finansowym z zewnątrz lub dzięki rygorystycznym oszczędnościom.
Nie ma podstaw, aby sądzić, że jeśli rząd będzie zmuszony do ograniczenia wydatków, dotknie to sektor wojskowy. Co więcej, może on nawet zostać zwiększony. Natomiast w odniesieniu do innych branż można przewidzieć wybuch oszczędności.
Częściowo już się to zaczęło: na politykę społeczną w tegorocznym budżecie przeznaczono 6,5 bln rubli (291 mld zł) zamiast 9 bln (402 mld zł), jak wcześniej. Jak dotąd przeszło to dość niezauważalnie dla społeczeństwa. Jeszcze jedna taka redukcja — i Kreml otrzyma pieniądze na kolejne dwa-trzy miesiące wojny.
500 mld rubli (22 mld zł) zaoszczędzono już w sekcji “gospodarka narodowa” — pozostało tam 4,35 bln (194 mld zł) w porównaniu z 4,85 bln (217 mld zł) w 2024 r. Wydatki na gospodarkę narodową to głównie dotacje i inwestycje państwowe, z liberalnego punktu widzenia można je śmiało obniżyć do zera.
Byłoby to całkowicie niezgodne z duchem obecnego reżimu, ale dałoby dodatkowe cztery-pięć miesięcy wojny. Z punktu widzenia ludności tak rygorystyczny środek będzie krótkotrwałym szokiem: wiele zakładów produkcyjnych po prostu zniknie, a ceny wielu towarów i usług znacznie wzrosną. Gospodarka rynkowa dostosowałaby się do tej przebudowy, dając konsumentom jeszcze więcej korzyści, ale nie od razu.
Koniec z maskowaniem
Kolejną rezerwą oszczędności budżetowych jest gospodarka mieszkaniowa i komunalna. Nie dotarła ona jeszcze do tego poziomu: w 2024 r. wydatki federalne wyniosły tam 1,15 bln (51 mld zł), w 2025 r. — 1,8 bln (80 mld zł). W 2026 r. przewiduje się zmniejszenie do 1,44 bln (64 mld zł). Logiczne jest, że nie należy odkładać tej redukcji, ale podjąć ją już teraz.
Oczywiście, że spowoduje to napięcia społeczne i przyspieszy już rozpoczęty spadek w zależnym od państwa sektorze budowlanym. A to pozwoli zyskać tylko kilka miesięcy wytchnienia. Ok. 500 mld rubli (22 mld zł) rocznie reżim mógłby zaoszczędzić na ochronie środowiska, której wydatki w 2025 r. prawie się podwoją (z 480 mld do 914 mld rubli, czyli z 21 mld do 40 mld zł).
Potencjał redukcji wydatków jest jednak wyczerpany. Na edukacji i opiece zdrowotnej już teraz się oszczędza, “bezpieczeństwo i ochrona prawna” to świętość, płatności z tytułu długu publicznego będą tylko rosły, a pozostałe drobiazgi nie są warte wspomnienia.
Z finansowego punktu widzenia wojna jest zawsze katastrofą. Zbieżność okoliczności pozwoliła zamaskować to we współczesnej Rosji na trzy lata. Teraz wszyscy będą musieli dostrzec problem. Stan budżetu federalnego w 2025 roku z powodu wojny stał się całkowicie nieprzyzwoity.
Wewnętrzny dług publiczny stopniowo nabiera dynamiki kuli śnieżnej, a rezerwy finansowe rządu, zwłaszcza w postaci roszczeń wobec banku centralnego, gwałtownie się wyczerpują. Jeśli zredukujemy je do zera, a także wydamy płynną część Funduszu Narodowego, utrzymanie obecnych wydatków będzie możliwe jeszcze przez ok. rok.
Jeśli teraz gwałtownie ograniczy się wydatki budżetowe na gospodarkę, politykę społeczną i mieszkalnictwo, da to jeszcze ok. dziewięciu miesięcy, ale spowoduje szokowe zmiany strukturalne w kraju. Całkiem naturalne jest, że stosunkowo rozsądna część putinowskiej biurokracji nie chciałaby doprowadzać do takiej sytuacji i wolałaby wykorzystać dzisiejszą niepewną szansę na merytoryczne rozmowy pokojowe.
