— Czasy się zmieniają, wymagania dotyczące bezpieczeństwa muszą być zwiększone. Bezpieczeństwo dzieci i młodzieży jest najważniejsze, dlatego wspólnie z państwem wypracujemy rozwiązania, których celem będzie zwiększenie bezpieczeństwa osób przebywających na obozach — powiedziała Barbara Nowacka, ministra edukacji, podczas spotkania z harcerzami po tragedii na jeziorze Ośno. Nowacka poprosiła organizacje harcerskie o przegląd swoich procedur, zwłaszcza w zakresie nadzoru komendantów. Pytanie, czy nie powinna też przejrzeć, jak działają przepisy o wypoczynku dzieci i młodzieży.
Zobacz też; Apele, zupy mleczne i noclegi w szkole. Tak wyglądały kolonie w PRL
Kto może organizować wyjazdy dla dzieci i młodzieży?
Zasady organizowania wyjazdów dla dzieci i młodzieży reguluje…. ustawa o systemie oświaty. I o ile dorośli jeżdżą na imprezy turystyczne, to dzieci na wypoczynek. Zgodnie bowiem z ustawą wypoczynek to różne form organizacji czasu wolnego dla dzieci, w okresach, kiedy nie chodzą one do szkoły (ferie zimowe, letnie oraz przerwy świąteczne), w szczególności w formie kolonii, półkolonii, zimowiska, obozu i biwaku.
Ustawa stanowi, że organizatorami wypoczynku dla dzieci i młodzieży mogą być:
- szkoły i placówki,
- przedsiębiorcy wpisani do rejestru organizatorów turystyki i przedsiębiorców ułatwiających nabywanie powiązanych usług turystycznych,
- osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, jeżeli organizują wypoczynek w celu:
- niezarobkowym albo,
- zarobkowym, jeżeli organizowany wypoczynek nie stanowi imprezy turystycznej.
W praktyce oznacza to, że organizatorem wypoczynku dla dzieci i młodzieży może być w zasadzie każdy, w tym nieformalnie związana ze sobą grupa osób, pod dwoma warunkami. Taka osoba czy grupa osób nie działa, żeby zarobić, a jeśli liczy na zyski, to wyjazd nie może być imprezą turystyczną. Impreza turystyczna to zorganizowany wyjazd, który łączy co najmniej dwa rodzaje usług turystycznych w ramach jednej podróży, np. przewóz i nocleg.
To jednak nie koniec zaskoczeń. Jak zauważa radca prawny Piotr Cybula, autor bloga prawoturystyczne.com, do wielu organizatorów wypoczynku dla dzieci i młodzieży nie stosuje się ustawy o imprezach turystycznych. — W ustawie o imprezach turystycznych mamy wyjątek. Jej przepisów nie stosuje się, gdy wyjazd jest organizowany okazjonalnie, na zasadach niezarobkowych i wyłącznie dla określonej, ograniczonej grupy — wyjaśnia mec. Cybula.
I jak czytamy w wyjaśnieniach resortu sportu “w przypadku drużyn harcerskiej przesłanki wyłączenia zostaną spełnione łącznie. Taki wyjazd będzie bowiem w większości przypadków kierowany do ograniczonej grupy podróżnych (członków danej drużyny), organizowany na zasadach niezarobkowych (celem nie będzie dochód, a pobrane wpłaty będą przeznaczone jedynie na pokrycie samych kosztów wyjazdu) oraz okazjonalny (prawdopodobnie kilka razy w ciągu roku).”
Dlatego wiele imprez wypoczynkowych, w tym organizowanych przez związki harcerskie, nie podlega ustawie o imprezach turystycznych. W efekcie nie muszą spełniać wymagań, np. informacyjnych. Podlegają tylko przepisom ustawy o systemie oświaty, a w przypadku wypadku odpowiedzialności cywilnej i karnej.
Jakie obowiązki ma organizator wypoczynku dla dzieci i młodzieży?
Obowiązki organizatora wypoczynku dzieci i młodzieży określa ustawa, ale także rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 30 marca 2016 r. W skrócie zgodnie z nimi organizator musi zapewnić m.in. bezpieczne i higieniczne warunki, wyżywienie zgodne z zasadami higieny żywienia, przygotować program tak, aby wszystkie zajęcia były dostosowane do wieku, zainteresowań i potrzeb uczestników, ich stanu zdrowia, sprawności fizycznej i umiejętności, a także zgłosić wypoczynek do bazy prowadzonej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej.
Od 2010 r. zgłoszenia dokonuje się elektronicznie i każdy ma dostęp do bazy www.wypoczynek.men.gov.pl. Aby znaleźć obóz, trzeba znać dokładny termin i miejsce. Nie można wpisać przybliżonych danych. Jeśli już znajdzie się informacje o wypoczynku, to pojawiające się informacje nie zawsze są przydatne. Wprowadzają je organizatorzy, jedni opisują szczegółowo program, inni bardzo ogólnie
|
Baza wypoczynku
|
Baza wypoczynku
To jednak nie koniec. Jak zauważyła Najwyższa Izba Kontroli w raporcie z 2010 r., “w dodatku dane z publicznej bazy wypoczynku są regularnie usuwane po zakończeniu ferii zimowych (31 marca) i wakacji (30 września). Uniemożliwia to rodzicom i opiekunom sprawdzenie, w jaki sposób dany organizator działał w latach poprzednich np. czy prowadził wcześniej podobny wypoczynek, czy był on kontrolowany i czy był bezpieczny dla dzieci. W bazie brakowało też informacji o zawieszeniu lub zamknięciu wypoczynku przez kuratora.”
Kontrola była ponad 10 lat temu, wówczas jednak NIK zwróciła uwagę, że kuratorzy zbyt rzadko kontrolowali kolonie i obozy w miejscu ich organizowania — rocznie badano niecałe 20 proc. wypoczynków. Problem jest też z karami, bo jeśli nieprawidłowości nie zostaną usunięte, to pozostaje zakończenie obozu. Nie ma kar np. finansowych.
Zobacz też: Pięć wycieczek po niezwykłych miejscach. Będziesz je wspominać latami
Czy reakcja minister edukacji jest wystarczająca?
Po tragicznym wypadku minister Nowacka zleciła kontrole, ale jej decyzję krytykuje prof. Bogusław Śliwerski, kierownik Katedry Teorii Wychowania Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. “Czy sądzi, że komendanci nie dowiedzieli się o tym zdarzeniu i postanowili je zlekceważyć? Co i kto zamierza kontrolować? Po co komunikuje o czymś, co ma tylko i wyłącznie propagandowy charakter?” — pyta na swoim blogu prof. Śliwerski.
W czasie spotkania z kuratorami oświaty minister Nowacka zleciła też zebranie uwag od kuratorów do rozporządzenia dotyczącego wypoczynku, w tym dotyczących uprawnień do opieki, systemu zgłoszeń wypoczynku oraz warunków i zakresu kontroli.
Piotr Cybula zwraca jednak uwagę na inny, bardziej systemowy problem. — W Polsce przywiązujemy małą wagą do przestrzegania przepisów i procedur. Na “papierze” można oświadczyć dużo, pytanie, co się dzieje, gdy rzeczywistość odbiega od deklaracji, jak reagują odpowiedzialne osoby na zgłaszane nieprawidłowości. I to nie jest problem tylko wyjazdów letnich. Często bywa, że uczniowie jadą na zieloną szkołę, a rodzice nie wiedzą, kto jest organizatorem, nie znają umowy, której często nie są stroną. Czy w takiej sytuacji można mówić o odpowiedzialności, poczuciu bezpieczeństwa? — pyta retorycznie mec. Cybula. I dodaje, że ważne jest również, aby procedury były pisane z głową, na podstawie doświadczenia, a nie zza biurka.
Zgodnie z ustawą o systemie oświaty, organizator wypoczynku informuje rodziców o warunkach organizacji wypoczynku, w szczególności o terminie, miejscu lub trasie wypoczynku, jego programie i regulaminie. Tak nie jest zawsze.
— Syn jeździ na obozy harcerskie i zimowiska od pięciu lat, kartę uczestnika dostawałam zawsze, regulamin dostałam tylko raz — mówi nam mama, która chce pozostać anonimowa. Dodaje, że rozumie ducha harcerstwa, stosowane metody, warunki wypoczynku, ale od lat obserwuje niedoskonałości, które wpływają na utratę zaufania do organizatorów — Ograniczony kontakt, niepełne informacje, brak doświadczenia pedagogicznego — wymienia.
Okręg Dolnośląski ZHR w odpowiedzi na nasze pytania zapewnia, że przed rozpoczęciem obozu w Wilczu wszyscy rodzice podpisali oświadczenie, w którym potwierdzili zapoznanie się i akceptację warunków uczestnictwa dziecka w wypoczynku, wskazanym w zgłoszeniu co do terminu i miejsca. W oświadczeniu znalazła się również informacja, że rodzice są świadomi specyfiki wychowania metodą harcerską oraz wyrażają zgodę na udział dziecka w zajęciach programowych prowadzonych tą metodą w trakcie wypoczynku. Czy jednak wiedzieli, że syn może być poddany nocnej probie pływania w jeziorze w pełnym umundurowaniu?
Jakie wymagania są dla kierowników i wychowawców?
Przede wszystkim organizator obozu musi zapewnić odpowiednio wykwalifikowaną kadrę, czyli kierownika i wychowawców: jednego na 20 osób lub 15, jeśli w grupie są dzieci poniżej 15 roku życia. Kierownikiem może zostać osoba, która nie była karana, ukończyła 19 lat, posiada co najmniej wykształcenie średnie, trzyletnie doświadczenie dydaktyczno-wychowawcze i ukończyła kurs kierownika wypoczynku. Tu jednak też są wyjątki.
Warunek ukończenia kursu na kierownika i trzyletniego doświadczenia nie dotyczy osób zajmujących stanowiska kierownicze w szkołach lub placówkach oraz instruktorów harcerskich w stopniu co najmniej podharcmistrza, lub równoważnym.
Jak pisze na portalu wyborcza.pl Maria Korcz, dziennikarka społeczna i ekonomiczna, ale też instruktorka harcerstwa “Komendantami (czyli organizatorami) mogą zostać dopiero podharcmistrzowie, czyli instruktorzy o drugim z trzech stopni zaawansowania.”
Warunek posiadania średniego wykształcenia nie dotyczy instruktorów harcerskich w stopniu co najmniej przewodnika lub równoważnym. Podobnie, jeśli chodzi o wychowawców. Harcerz wychowawca nie musi mieć średniego wykształcenia, o ile ma co najmniej stopień przewodnika lub równoważny.
Dlaczego wymagania dla harcerzy są mniejsze?
Pod jednym z postów na Facebooku pani Natalia zapytała, czy kurs na wychowawcę obozów harcerskich jest kursem ogólnopaństwowym, uznawanym przez ministerstwo? Jak widać więc nie jest to kurs państwowy, ale uznawany przez prawo. Każda z organizacji harcerskich ma swoje własne regulaminy zdobywania stopni instruktorskich.
Prawnik, wiele lat związany z harcerstwem, który nie chce się wypowiadać pod nazwiskiem, uważa, że takie potraktowanie organizacji harcerskich jest właściwe. Jak tłumaczy, te wyłączenia nie powinny dziwić. — Ponad 25 lat temu przepisy dla instruktorów szły za daleko, nie brały pod uwagę umiejętności nabytych w harcerstwie, wymagały właśnie państwowych certyfikatów. Organizacje harcerskie dbają o szkolenie swoich kadr, a obóz harcerski jest specyficzny. Prawdą jest, że obecna młodzież jest inna, czego innego potrzebuje i oczekuje, i być może potrzebne są zmiany — podkreśla prawnik.
Przykładowo w ZHP granica wieku na przewodnika to 16 lat, a w ZHR — 17. W ZHR trzeba zdobyć najwyższy stopień harcerza: ćwik. By go zdobyć, trzeba zdać tzw. próbę końcową, np. przez 12-24 godzin nie jeść czy przebywać w lesie, ale też znać zasady bezpieczeństwa, w tym zasady zachowania się w przypadku sytuacji kryzysowej na wodzie.
ZHR zapewnia, że kadry obozów to osoby wyszkolone, c. Chociaż są wolontariuszami i często młodymi osobami, mają odpowiednie kwalifikacje potwierdzone stopniami instruktorskimi.
Maria Korcz pisze, że każdy harcerski instruktor składa przysięgę. Jej pierwsze zdanie brzmi: “Jestem świadomy, świadoma odpowiedzialności harcerskiego wychowawcy i opiekuna”. Maria Korcz, by ją wypowiedzieć, musiała m.in.: zorganizować biwak pod okiem starszych instruktorów, uczestniczyć w organizacji sztabu WOŚP oraz zorganizować w Urzędzie Miasta spotkanie dla Kręgu Seniorów.
Czy potrzebne jest większe zaangażowanie doświadczonych osób?
Czy to wystarczy? — Zawsze najważniejsze powinno być bezpieczeństwo, jasne określenie obowiązków dla kadry, w tym wychowawców, drużynowych, bo to się wiąże z odpowiedzialnością — podkreśla prawnik.
W mediach społecznościowych można jednak znaleźć takie komentarze: “Harcerstwo obok wielu wspaniałych rzeczy, uczy też posłuszeństwa, moim zdaniem bezrefleksyjnego. Odmowa jest wyrazem słabości. Nie podejść do wyczynu? Postawić się kadrze? A drużynowy, kadra ogólnie mają bardzo duży wpływ na dzieciaki. Nie tylko dlatego, że mają gwizdek i alarm ciężki w zanadrzu. Ale też są podziwiani, piękni, z gitarą w ręku i całym rękawem sprawności. Władza i wpływ tych młodych ludzi jest ogromny, i różne osoby różnie to wykorzystują. I cały czas myślę, że powinna być jakaś lepsza kontrola tego, kto po kursach zostaje drużynowym czy komendantem obozu.”
Inna osoba pisze: “A czy to nie po stronie ZHP, ZHR powinno być dbanie o zasady, kadrę? Może jednak system nie do końca działa jak kiedyś? “
Jeden z kuratoryjnych wizytatorów zasugerował podniesienie minimalnego wieku kadry obozowej, bo 18 lat to dziś często za mało.
Jak zauważa psycholog Magdalena Kraczla, prof. Uniwersytet WSB Merito, dobór kadry jest bardzo ważny, ale nie chodzi tylko o wiek. — Chodzi o pokorę, doświadczenie i świadomość odpowiedzialności. Na obozie harcerskim, ale też w szkole, na warsztatach, w terapii, w edukacji, w każdej roli zawodowej, która dotyka drugiego człowieka — powinien być obecny doświadczony lider, mentor, opiekun, który nie tylko wie, co robi, ale też uczy innych, jak robić to odpowiedzialnie. Pokazuje młodym ludziom, że biegłość w zawodzie buduje się stopniowo, że to jest proces — podkreśla prof. Kraczla.
Z dostępnych informacji o wymaganiach na stopnie instruktorskie, zasadach organizacji obozów, nie wynika jednak, że instruktorzy, wychowawcy, kierownicy zdają sobie sprawę z tego, jak duża odpowiedzialność, w tym karna i cywilna na nich spoczywa.
Okręg Dolnośląski ZHR zapewnia nas, że by uzyskać stopień instruktorski, trzeba ukończyć kursy w formie obozów (6–10 dni) lub weekendowych zjazdów. Ich zakres obejmuje zagadnienia z metodyki harcerskiej, zasad wychowania ZHR, planowania i prowadzenia pracy jednostki, komunikacji, przywództwa, odpowiedzialności prawnej oraz bezpieczeństwa i działania w sytuacjach kryzysowych. Zawiera także elementy pedagogiki, psychologii i duchowości. Cały proces uzyskiwania kolejnego stopnia trwa co najmniej kilka miesięcy i jest realizowany pod nadzorem opiekunów – doświadczonych instruktorów, którzy wspierają kandydatów, czuwają nad przebiegiem zadań i towarzyszą im w rozwoju instruktorskim
W dostępnych materiałach jednak więcej miejsca poświęca się organizacji, finansowaniu, pisaniu planów, a mniej szczegółowym przepisom o bezpieczeństwie. Trudno znaleźć w nich informacje o asystowaniu w czasie prób, pływaniu z bojką itp.
To może zmienić trwający w ZHR wewnętrzny audyt, który ma sprawdzić spójności w istniejących rozwiązaniach systemowych oraz wprowadzić ewentualne działania korygujące, tak aby jeszcze skuteczniej dbać o bezpieczeństwo podopiecznych.
Co może grozić harcerzom?
Gdy dojdzie do wypadku z winy opiekunów, to z odpowiedzialności karnej czy cywilnej nie zwolnią ich ani związek, ani najlepsze procedury, ale funkcjonujące tylko na papierze.
Na razie przekonują się o tym 21-letni drużynowy Marek G., który miał wydać Dominikowi polecenie przepłynięcia nocą jeziora w ubraniu oraz 19-letni ratownik Igor K. Prokuratura postawiła im zarzut nieumyślnego spowodowanie śmierci 15-letniego Dominika, a także narażenie go na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Grozi im kara więzienia do pięciu lat. Do chwili obecnej zarzutów nie otrzymał komendant obozu.
Jak jednak zauważa adwokat Maciej Zaborowski, w tego typu przypadkach możemy przeważnie mówić o odpowiedzialności nie tylko samych podejrzanych, ale także szerszej – dotyczącej osób pełniących nadzór nad nimi.
— Z całą pewnością prokuratura będzie wyjaśniać, czy także przełożeni podejrzanych mieli wiedzę o ich działaniach oraz, czy chociażby nawet milcząco je akceptowali, czy kiedyś dochodziło do podobnych prób. Jednym z wątków postępowania będzie na pewno kwestia ewentualnych rażących uchybień w zakresie bezpieczeństwa np. braku odpowiednich szkoleń. Gdyby się bowiem okazało, że także inne osoby organizujące obóz przyczyniły się do tego tragicznego w skutkach wydarzenia, to także można by mówić o ich potencjalnej odpowiedzialności karnej z art. 160 par. 2 Kodeksu karnego — narażenie na niebezpieczeństwo przez osobę zobowiązaną do opieki lub z art. 155 — nieumyślne spowodowanie śmierci związane z zaniechaniem. Za każde z tych przestępstw grozi kara do pięciu lat pozbawienia wolności — wyjaśnia mec. Zaborowski.
Teoretycznie możliwa jest także odpowiedzialność samej organizacji w oparciu o przepisy ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Jak jednak zauważa mec. Zaborowski, w praktyce jest to niezwykle trudne. — Dużo łatwiej rodzinie zmarłego będzie dochodzić od ubezpieczyciela lub też od samej organizacji roszczeń cywilnych jak chociażby zadośćuczynienie za krzywdę po śmierci osoby bliskiej. W sprawie na pewno zostanie także wszczęte postępowanie dyscyplinarne, które może skutkować zawieszeniem lub nawet wykluczeniem z samej organizacji — kwituje mec. Zaborowski.
Jak zapewnił nas Okręg Dolnośląski, ZHR posiada osiada ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej obejmujące prowadzoną działalność statutową. Jest to jednak polisa za szkody powstałe w ramach prowadzonej działalności.
ZHR w swoich komunikatach podkreśla zaś, że z pierwszych ustaleń wynika, że w przypadku Dominika mogło dojść do naruszenia zasad bezpieczeńśtwa, ale do momentu zakończenia śledztwa prokuratury ZHR nie będzie się wypowiadał w zakresie szczegółów zdarzenia. Pytanie, czy ktoś zawinił poza drużynowym i ratownikiem, wciąż pozostaje bez odpowiedzi.
