Szachowe zagrywki Chin i Indii. Puszczają oko do Europy. Dwa scenariusze
Prezydent Stanów Zjednoczonych Donald Trump wielokrotnie twierdził, że Unia Europejska traktuje Stany Zjednoczone niesprawiedliwie i “wykorzystuje” je. Nakładając cła, nie dał UE wyboru. Wspólnota szuka dziś nowych rozwiązań.
W nowej rzeczywistości łatwo popełnić błędy. Przedstawiamy dwa scenariusze. Jeden z nich zakłada wzmocnienie łańcucha dostaw zarówno z Chinami, jak i Indiami. Rozwiązanie, o którym jeszcze kilka miesięcy temu nikt by nawet nie pomyślał, dziś jest coraz częściej rozważane na korytarzach unijnych instytucji w Brukseli.
Prezydent Stanów Zjednoczonych Donald Trump wielokrotnie twierdził, że Unia Europejska traktuje Stany Zjednoczone niesprawiedliwie i “wykorzystuje” je.
Od 2014 r. dwustronna wymiana handlowa między UE a USA praktycznie się podwoiła. Według Komisji Europejskiej w 2024 r. po raz pierwszy osiągnęła ona wartość 1 bln euro (4 bln 290 mld zł).
Wraz ze wzrostem przepływów handlowych znacznie wzrosła nadwyżka handlowa UE. W ub.r. blok wyeksportował do USA towary o wartości 532 mld euro (2 bln 281 mld 801 mln zł), co stanowi znaczny wzrost w porównaniu z 375 mld euro (1 bln 608 mld 412 mln) w 2014 r. Zaimportowano towary i usługi o wartości 334 mld euro (1 bln 432 mld 559 mln zł), co stanowi niewielki wzrost w porównaniu z 254 mld euro (1 bln 89 mld 431 mln) 10 lat temu.
W rezultacie deficyt handlowy USA wobec UE gwałtownie wzrósł, osiągając w 2024 r. poziom 198 mld euro (849 mld 241 mln zł), co podsyciło oskarżenia prezydenta Trumpa wobec UE.
Aby zaradzić rosnącej nierównowadze handlowej Ameryki z UE, Trump wprowadził szereg represyjnych środków protekcjonistycznych. 12 marca 2025 r. Stany Zjednoczone nałożyły 25-proc. cła na import stali i aluminium z UE. Następnego dnia zagrożono wprowadzeniem 200-procentowego cła na import alkoholu z UE, ale nie zostało ono wprowadzone.
2 kwietnia 2025 r., nazwany przez Trumpa “Dniem Wyzwolenia” w celu zaznaczenia zmniejszenia zależności Ameryki od szerokiej gamy importowanych towarów, prezydent wprowadził tzw. “przyjazne cło wzajemne” w wysokości 20 proc. na wszystkie importowane towary z UE. Tydzień później ogłosił trzymiesięczne zawieszenie planowanych ceł, z wyjątkiem tych dotyczących Chin. Zamiast tego do lipca UE będzie podlegać minimalnej stawce celnej w wysokości 10 proc.
Komisja wzywa do powściągliwości i negocjacji zamiast natychmiastowego wprowadzania środków odwetowych, które mogłyby wywołać pełną wojnę handlową. Po zmianie stanowiska prezydenta Trumpa Ursula von der Leyen oświadczyła, że Europa chce “dać szansę negocjacjom”.
Jednak poza krótkoterminowymi środkami handlowymi UE przygotowuje również grunt pod bardziej długoterminowe podejście do stabilnych i rosnących stosunków gospodarczych z innymi głównymi partnerami handlowymi, tworząc alternatywne rynki dla Stanów Zjednoczonych.
UE odnawia stosunki handlowe z gigantycznymi gospodarkami wschodzącymi
Aby poradzić sobie z prawdopodobnymi długotrwałymi skutkami rosnącego protekcjonizmu handlowego Stanów Zjednoczonych, UE rozpoczęła działania mające na celu ożywienie słabnących stosunków handlowych w niektórych obszarach dwustronnej współpracy handlowej z Chinami i Indiami.
W swoim przemówieniu podczas Światowego Forum Ekonomicznego 2025 r. przewodnicząca von der Leyen podkreśliła potrzebę “wykorzystania okazji do nawiązania współpracy z Chinami i, w miarę możliwości, rozszerzenia wzajemnie korzystnych stosunków handlowych i inwestycyjnych”.
W połowie kwietnia premier Hiszpanii Pedro Sanchez został pierwszym europejskim przywódcą, który odwiedził Chiny od czasu wprowadzenia przez Trumpa ceł “Dnia Wyzwolenia”. Po spotkaniu z przywódcą Chin Xi Jinpingiem Sanchez wezwał Europę do zacieśnienia stosunków z Pekinem. Podobnie Francja i Chiny wkrótce przeprowadzą rozmowy na wysokim szczeblu w celu zacieśnienia stosunków w kwestiach strategicznych, gospodarczych i finansowych. Według doniesień mediów kolejnym ważnym wydarzeniem będzie wizyta 27 przywódców UE w Pekinie w lipcu, podczas której odbędą się bezpośrednie rozmowy z Xi.
Najnowsze zbliżenie między rządami europejskimi zbiegło się w czasie z niedawnymi rozmowami telefonicznymi między Ursulą von der Leyen a premierem Chin Li Qiangiem, podczas których podkreśliła ona “odpowiedzialność Europy i Chin, jako największych rynków świata, za wspieranie silnego, zreformowanego systemu handlu”. Li odpowiedział, że “Chiny są gotowe do współpracy ze stroną europejską na rzecz promowania zdrowego i stabilnego rozwoju stosunków chińsko-unijnych”.
Targi w Kantonie
Na bardziej praktycznym poziomie obie strony potwierdziły serię regularnych dialogów w celu rozwiązania sporów dotyczących handlu i inwestycji. Rozmowy rozpoczną się od kwestii pojazdów elektrycznych (EV), w przypadku których komisja nałożyła w zeszłym roku szereg kontrowersyjnych ceł na import z Chin.
W tym kontekście UE i Chiny oświadczyły, że niezwłocznie wznowią rozmowy na temat planu minimalnych cen w związku z dochodzeniem antysubsydyjnym dotyczącym chińskich pojazdów elektrycznych. Będą również pracować nad zwiększeniem stabilności współpracy przemysłowej między przedsiębiorstwami z UE i Chin.
W oddzielnych rozmowach między komisją do spraw handlu UE a chińskim ministerstwem handlu obie strony omówiły poprawę współpracy gospodarczej i handlowej w odpowiedzi na wzajemne cła nałożone przez Stany Zjednoczone. Uzgodniono również, że będą omawiać kwestie dotyczące dostępu do rynku, planując jednocześnie wzmocnienie wspólnych wysiłków na rzecz reformy Światowej Organizacji Handlu (WTO) i utrzymania wielostronnego systemu handlu, którego podstawą jest WTO.
W lutym przewodnicząca von der Leyen odbyła przełomową oficjalną wizytę w Indiach, gdzie przeprowadziła rozmowy handlowe z premierem Narendrą Modim. Obaj przywódcy podkreślili znaczenie zacieśnienia współpracy w dziedzinie handlu i ograniczenia ryzyka w łańcuchach dostaw, a także wznowienia negocjacji w sprawie utkniętej umowy o wolnym handlu.
Ekonomiczne uzasadnienie ostatniego skupienia się UE na zacieśnianiu stosunków z tymi dwoma rozwijającymi się gigantami gospodarczymi, które stanowią potencjalną alternatywę rynkową dla Stanów Zjednoczonych, jest dość oczywiste. Chiny i Indie są drugą i piątą co do wielkości gospodarką świata, z produktem krajowym brutto wynoszącym odpowiednio 18 mld 300 mln dol. (68 mld 793 mln 914 tys. zł) i 3 mld 900 mln dol. (68 mld 793 mln 914 tys. zł) w 2024 r.
Oczekuje się również, że ten południowoazjatycki gigant stanie się w ciągu kilku lat trzecią co do wielkości gospodarką świata, wyprzedzając wolniej rozwijające się i w coraz mniejszym stopniu uprzemysłowione gospodarki Niemiec i Japonii.
Stosunki handlowe między UE a Chinami charakteryzują się współpracą i rywalizacją
Chiny są od kilku lat ważnym partnerem handlowym UE. W 2020 r. stały się największym partnerem handlowym UE w zakresie towarów, po raz pierwszy wyprzedzając Stany Zjednoczone. W ciągu ostatnich kilku lat spadły jednak na drugie miejsce, ponieważ eksport UE do Stanów Zjednoczonych wzrósł, a do Chin spadł.
Eksport towarów z UE do Chin – w tym sprzedaż maszyn, pojazdów i chemikaliów – nadal ma kluczowe znaczenie dla znacznej części chińskiego sektora produkcyjnego. Jednocześnie UE importuje z Chin elektronikę, tekstylia i inne produkty przemysłowe. Według Komisji w ub.r. eksport do Chin wyniósł 213 mld euro (913 mld 578 mln zł), a import 517 mld euro (2 mld 217 mln 464 tys. zł), co dało niemal rekordowy deficyt handlowy w wysokości 304 mld euro (1 bln 303 mld 886 mln zł).
Jeśli chodzi o import, Chiny odgrywają kluczową rolę w globalnych łańcuchach dostaw UE. Dotyczy to zwłaszcza strategicznych sektorów ekologicznych, takich jak pojazdy elektryczne, akumulatory litowo-jonowe do pojazdów elektrycznych, panele słoneczne i turbiny wiatrowe.
Te kluczowe chińskie towary często konkurują bezpośrednio z produktami przedsiębiorstw z UE. Wielu producentów z UE od lat boryka się z silną konkurencją ze strony Chin. Rozwój gospodarczy Chin stworzył zarówno możliwości, jak i wyzwania dla Unii.
Na podejście UE do stosunków handlowych z Chinami wpływają również szersze kwestie. Należą do nich nieufność wobec chińskiej inicjatywy “Jeden pas i jedna droga” (BRI) w niektórych częściach Europy. Pojawiają się również obawy dotyczące praw własności intelektualnej, dostępu do rynku i praw człowieka.
Jednym z kluczowych narzędzi, które UE może wykorzystać do zacieśnienia stosunków handlowych z Chinami, jest kompleksowa umowa inwestycyjna (CAI), która została uzgodniona w grudniu 2020 r.
CAI ma na celu poprawę dostępu europejskich przedsiębiorstw do chińskiego rynku, zwiększenie ochrony inwestycji oraz rozwiązanie takich kwestii, jak przymusowy transfer technologii i subsydia państwowe. Chociaż ratyfikacja CAI została opóźniona, pozostaje ona kluczowym instrumentem wzmacniania więzi gospodarczych, który może zostać ponownie rozważony w świetle obecnych gwałtownych zmian w światowym handlu.
Handel między UE a Indiami rośnie, ale formalne umowy okazują się skomplikowane
W 2023 r. łączna wartość towarów wymienianych między UE a Indiami osiągnęła 124 mld euro (531 mld 848 mln zł), co czyni Indie dziewiątym co do wielkości partnerem handlowym UE. Stanowi to wzrost o 90 proc. w porównaniu z 65,3 mld euro (280 mld 78 mln zł) trzy lata wcześniej. UE eksportowała do Indii takie produkty, jak pojazdy, farmaceutyki i artykuły luksusowe, a importowała tekstylia, odzież i produkty rolne.
Dwustronna wymiana usług rosła jeszcze szybciej, osiągając w 2023 r. wartość 59,7 mld euro (256 mld 59 mln), w porównaniu z 30,4 mld euro (130 mld 388 mln zł) w 2020 r. Te solidne stosunki handlowe nie ucierpiały na skutek napięć geopolitycznych ani rywalizacji.
Jak wspomniano wcześniej, UE i Indie od kilku lat negocjują umowę o wolnym handlu. Chociaż postępy są powolne, obie strony wyraziły zobowiązanie do zawarcia umowy handlowej do końca 2025 r., co prawdopodobnie zostanie przyspieszone przez zbliżające się cła prezydenta Trumpa.
UE i Indie uzgodniły również utworzenie nowej inicjatywy w zakresie łączności w postaci korytarza gospodarczego Indie–Bliski Wschód–Europa. Inny program, który został odłożony na dalszy plan, czyli Rada ds. Handlu i Technologii UE–Indie, został ponownie uruchomiony w celu określenia konkretnych obszarów priorytetowej współpracy.
Scenariusze
- Prawdopodobny: UE wzmacnia łańcuchy dostaw zarówno z Chinami, jak i Indiami
Stosunki UE z Chinami i Indiami będą prawdopodobnie kształtować się w kontekście szerszej dynamiki gospodarczej i globalnej równowagi sił.
Chiny prawdopodobnie odegrają również ważniejszą rolę w partnerstwie z UE w zakresie globalnych wyzwań, takich jak zmiana klimatu, bezpieczeństwo i multilateralizm.
Chińska inicjatywa “Jeden pas i jedna droga” może być coraz częściej postrzegana przez UE jako sposób na połączenie Europy nie tylko z Chinami, ale także z Azją, Bliskim Wschodem i Afryką. W tym kontekście mogą pojawić się perspektywy dla UE na dostosowanie własnych inwestycji infrastrukturalnych do chińskiej inicjatywy “Jeden pas i jedna droga”. Może to mieć szczególne znaczenie w Azji Środkowej i Europie Wschodniej – regionach uznawanych za kluczowe priorytety zaangażowania UE.
Możliwe jest nawet, że UE zainwestuje wraz z Chinami w centra handlowe, aby ułatwić dalszy dostęp do regionu Indo-Pacyfiku, tworząc bardziej zróżnicowane punkty wejścia dla europejskich eksporterów. Pozwoliłoby to przedsiębiorstwom z UE uniknąć nadmiernego uzależnienia od tradycyjnych transatlantyckich szlaków handlowych i sieci w tym regionie.
Indie wyraźnie oferują UE ważną długoterminową platformę strategiczną w regionie Indo-Pacyfiku, biorąc pod uwagę ich szerokie wspólne interesy i wspólne wartości. Zwiększając inwestycje w indyjski przemysł wytwórczy i usługi, UE może pomóc Indiom stać się kluczowym węzłem w swoich globalnych łańcuchach dostaw, jeszcze bardziej zmniejszając zależność od Stanów Zjednoczonych i, w pewnym stopniu, od Chin.
UE może również wykorzystać dynamicznie rozwijającą się gospodarkę cyfrową Indii poprzez zacieśnienie współpracy z indyjskimi firmami technologicznymi, promowanie handlu cyfrowego oraz zapewnienie płynnego i bezpiecznego przepływu danych między obydwoma regionami.
W świetle prawdopodobnego długotrwałego zwrotu Ameryki w kierunku protekcjonizmu można oczekiwać, że UE rozszerzy swoje powiązania w łańcuchu dostaw zarówno z Chinami, jak i Indiami. Kluczem do sukcesu będą strategiczne inwestycje, długoterminowa współpraca między rządami oraz zaangażowanie w budowanie silniejszych więzi gospodarczych z dwiema najszybciej rozwijającymi się gospodarkami świata.
Ostatecznie podejście UE będzie podyktowane jej strategicznym interesem, jakim jest zapewnienie dostępu do tych kluczowych rynków, co będzie wymagało elastycznego i pragmatycznego stanowiska w szybko zmieniającym się porządku światowym.
- Mniej prawdopodobny: UE uzna wyzwania związane z relacjami z Chinami i Indiami za zbyt uciążliwe
Pomimo znacznych możliwości w zakresie handlu i powiązań łańcucha dostaw z Chinami i Indiami, UE stoi przed kilkoma wyzwaniami związanymi z umacnianiem tych relacji.
Zarówno Chiny, jak i Indie mają środowisko polityczne i regulacyjne, które znacznie różni się od środowiska UE. Chiński model gospodarki kierowanej przez państwo oraz podejście do handlu, własności intelektualnej i dostępu do rynku stanowią bariery dla europejskich przedsiębiorstw pragnących wejść na chiński rynek. UE wyraziła zaniepokojenie sytuacją w zakresie praw człowieka w Chinach, kradzieżą własności intelektualnej i brakiem przejrzystości rynku, co może utrudnić wysiłki na rzecz pogłębienia więzi gospodarczych.
W ostatnich latach rosnąca zależność UE od chińskiego przemysłu wytwórczego doprowadziła również do zakłóceń w łańcuchu dostaw, głównie z powodu pandemii COVID-19 i różnych napięć geopolitycznych.
Przed rozpoczęciem drugiej kadencji administracji Trumpa zakłócenia te zmusiły UE do zmniejszenia zależności od chińskiego przemysłu wytwórczego i poszukiwania alternatywnych rozwiązań. Chociaż może to nie być tak pilne jak w przeszłości, problemy te prawdopodobnie będą się utrzymywać i powodować pewne tarcia.
Złożone otoczenie regulacyjne i biurokratyczna nieefektywność Indii również mogą stanowić bariery dla handlu i inwestycji. Chociaż Indie oferują znaczne możliwości dla przedsiębiorstw z UE, wyzwania takie jak uciążliwe procedury importowe, niekonsekwentne egzekwowanie przepisów dotyczących własności intelektualnej i wąskie gardła infrastrukturalne mogą hamować wzrost i potencjalne inwestycje.
Napięcia geopolityczne mogą również wysunąć się na pierwszy plan, biorąc pod uwagę ostatnie tendencje Indii w kierunku autorytaryzmu politycznego. W niektórych kwestiach może to również skomplikować wysiłki UE na rzecz pogłębienia stosunków politycznych i gospodarczych z tym krajem.
