Jak Czesi “stracili swoją magię”. Teraz mówią do Polaków: to my mamy wam czego zazdrościć
— Jo som novinár. Prišiel som se vas opýtať, ako sa vám tu žije (Jestem dziennikarzem. Przyjechałem zapytać: jak wam się tu żyje?) — to zdanie powtarzałem sobie jak mantrę, gdy w połowie sierpnia przejechałem polsko-czeską granicę w Cieszynie i ruszyłem w głąb tego kraju. Mówię po słowacku, a ten język jest nieco do czeskiego podobny, ale “diabeł tkwi w szczegółach”. W stronę Ołomuńca jechałem więc z duszą na ramieniu.
Wybrałem to miasto, choć dużo bliżej miałem większą Ostrawę (trzecie co do wielkości miasto Czech — red.). Uznałem jednak, że miasto to ze względu na swoją geograficzną bliskość z Polską (jego centrum od granicy naszego kraju dzieli 10 km), może nie być “wystarczająco czeskie”. Padło więc na położony około 100 km dalej Ołomuniec, o którym w przeszłości sporo czytałem.
Historyczna stolica Czech to w dużym uproszczeniu odpowiednik polskiego Krakowa. Pod względem ludności Ołomuniec ze swoimi 100 tys. mieszkańców zajmuje dopiero szóste miejsce w hierarchii czeskich miast, ale jeśli chodzi o zabytki, ustępuje tylko Pradze. W Ołomuńcu jest też sporo zakładów przemysłowych oraz prężnie działający uniwersytet z kilkusetletnią historią.
W dalszej części artykułu dowiesz się, jak wygląda życie w czeskich miastach na przykładzie Ołomuńca. Autor opisuje, co mówili mu typowi mieszkańcy Czech, których spotkał, i podaje absurdalny przykład, który sprawi, że inaczej można spojrzeć na to, w jakim miejscu swojego rozwoju znajdują się Czesi.
Czesi budowali kiedyś piękne drogi. Dziś chyba zapomnieli, jak to się robi
— Czechy to dziś dalej całkiem dobre miejsce do życia, ale oni mają ten problem, że nie rozwijają się tak jak sąsiedzi — uważa Aleksander Kaczorowski, były zastępca redaktora naczelnego “Newsweek Polska” i tłumacz literatury czeskiej. — Oni przez długi czas byli faktycznie dużo bardziej rozwinięci od Polski. To był kraj bardzo mocno zurbanizowany i uprzemysłowiony. Stopa życia była tam więc lepsza. Te 20-30 lat temu jak się jechało do Czech, to Polaków zachwycały nawet ich drogi. Oni już wówczas mieli autostrady, a my nie. Tylko że to się właśnie zmieniło.
Jak zauważa Kaczorowski, oba nasze kraje jakiś czas temu dogadały się, że trzeba lepiej skomunikować Polskę i Czechy. W Warszawie uznano to za priorytet podobny jak połączenie autostradami naszego kraju z Niemcami. Od kilku lat do samej granicy z Czechami prowadzą już autostrada A1 oraz droga ekspresowa S52. Obie zlokalizowane są jednak na Górnym Śląsku. Brakowało połączenia Polski z okolicami Pragi. Rolę łącznicy miała odgrywać na przygranicznym odcinku trasa ekspresowa S3.
Polska droga ekspresowa S3 na granicy z Czechami kończy się… w polu. Czesi nawet nie rozpoczęli jej kontynuacji, czyli swojej autostrady D11
I ta właśnie została oddana do użytku. Była droga. Nawet bardzo. Kosztowała 2,4 mld zł. Jej poprowadzenie przez Sudety wymagało licznych estakad, mostów i wydrążenia najdłuższego obecnie w Polsce tunelu. Pieniądze na “drogę do Czech” się jednak znalazły i ostatni, przygraniczny odcinek po czterech latach budowy otwarto 31 lipca.
Pokonujący go kierowcy są jednak w szoku. Piękna, szeroka trasa kończy się bowiem w szczerym polu. Choć Czesi obiecywali, że równolegle do prac w Polsce będą pracować nad połączeniem trasy po swojej stronie granicy, nic takiego nie nastąpiło.
— Czesi mają dziś ogromny problem z budową nowych dróg. To wygląda tak, jakby zapomnieli, jak to się robi — uważa Aleksander Kaczorowski. — Oni obserwują to, ile kilometrów tras ekspresowych oddawanych jest co roku u nas, z wielkim szokiem. My w Warszawie potrafimy na ten cel zdobywać unijne pieniądze, wypracowaliśmy coraz sprawniejszą procedurę przetargową i zbudowaliśmy kilka krajowych firm drogowych. U nich tego nie ma. To, że nie potrafili równolegle do nas budować ekspresówki z Pragi w kierunku Polski, to wiele mówiący symbol.
Jak dodaje ekspert, w tej sytuacji na groteskę zakrawa fakt, że Czesi, mając namacalny dowód na to, że Polacy w sztuce budowania dróg już ich przegonili, dalej traktują nasze firmy po “macoszemu”. — Jeden z unieważnionych przez Czechów przetargów na budowę autostrady D11 (ta połączy się z naszą ekspresówką S3) wygrał polski Budimex.
— Wiosną tego roku Czesi odmówili jednak podpisania z nimi umowy na wykonawstwo, tłumacząc to tym, że polska firma nie ma odpowiedniego… doświadczenia — śmieje się Kaczorowski.
Tunel trasy S3 w okolicy polsko-czeskiej granicy na Dolnym Śląsku
“Czeski Kraków” dużo spokojniejszy niż nasz
“Dlaczego tu jest tak mało ludzi?” — pomyślałem, gdy po dotarciu do Ołomuńca zaparkowałem swój samochód na bezpłatnym parkingu przed gmachem Wydziału Przyrodniczego Uniwersytetu Palackiego. Ten piękny, nowoczesny budynek sąsiaduje z przestronnym parkiem, w którym największą atrakcją jest ogród różany położony wokół malowniczych stawików.
Ołomuniec. Nowoczesny gmach Wydziału Przyrodniczego Uniwersytetu Palackiego
Pustki na uniwersytecie w połowie sierpnia nie dziwią. Garstka ludzi spacerujących po ulicach czy bawiących się w parku już bardziej. W ten dzień w tej części Czech było 31 st. C.
“Może więc oni wszyscy uciekli gdzieś do cienia?” — pomyślałem i ruszyłem w stronę znajdującego się kilkaset metrów dalej Starego Miasta. Tu również zbyt wielu osób nie znalazłem. Po ulicach spacerowały pojedyncze osoby. Na przystanku tramwajowym na ulicy 1 maja przez długi czas siedziałem sam. Przyjechał pierwszy tramwaj i nie wysiadł z niego nikt z zaledwie piątki osób siedzących w środku pojedynczego wagonu. Kolejny szynobus podjechał za 7 minut. Wówczas też nikt z niego nie wysiadł, ale za to grono jego pasażerów zasiliła młoda kobieta, która przyszła na przystanek chwilę wcześniej.
Puste ulice w centrum Ołomuńca
— Ołomuniec to duże-małe miasto — tłumaczyła mi Ivana, która zgodziła się na krótką rozmowę. — U nas specjalnie nikt się nigdzie nie spieszy. Nawet w trakcie porannego czy popołudniowego szczytu nie ma w mieście dużych korków. Ja sama mam dziś wolne, więc jadę na spacer do naszego lokalnego ogrodu zoologicznego. To duma miasta — dodaje i robi wielkie oczy, gdy pytam ją, czy dobrze jej się w Czechach żyje.
— Oczywiście, że tak. Mam fajną pracę, pieniędzy mi na wszystko wystarcza. Mieszkam w wynajmowanym mieszkaniu i nie mam aspiracji kupować niczego swojego. 10 lat temu, zaraz po studiach mieszkałam w Irlandii. Dokładnie w Dublinie. Wróciłam stamtąd, bo nie podobało mi się tempo życia w tamtym mieście. U nas jest lepiej — dodaje.
Ivana nie potrafi określić, czy jej zdaniem statystyczny Czech ma dziś lesze lub gorsze warunki do życia niż statystyczny Polak. — Nie znam nikogo z waszego kraju, więc nie mam porównania — odpowiada i wsiada do tramwaju.
Zarabiają mniej i więcej zarazem
Pod koniec lipca czeski kanał informacyjny CNN Prima News porównał przeciętne płace w Polsce i Czechach. Z wyliczeń i przedstawionych widzom wykresów wynikało, że Polscy sąsiedzi wyprzedzili już Czechów pod względem średniej płacy i wszystko wskazuje, że trend ten będzie kontynuowany. Po tym, jak przez dziesięciolecia Czesi zarabiali więcej, teraz to my mamy być tymi “bogatszymi”.
Rozmawiamy o tym z Bogdanem Małeckim, właścicielem małej polskiej firmy zarejestrowanej w Czechach. — Statystyka ma to do siebie, że lubi pewne rzeczy przekłamywać — uważa mężczyzna. — Średnia pensja brutto faktycznie jest dziś wyższa w Polsce. Ta sama telewizja podała jednak, że paradoksalnie Czesi dalej mają “średnio” więcej pieniędzy “na rękę”. U nich po prostu dalej są niższe podatki. Mogą więc zarabiać mniej, ale że mniej oddadzą też państwu, to więcej zostaje im fizycznej gotówki w kieszeniach czy na koncie. Jeśli w Polsce nic się nie zmieni na lepsze, to ja nie zamierzam wracać ze swoją firmą do Polski. To mi się po prostu nie opłaca — zapewnia.
Jak dodaje, Czesi za płacenie podatków dostają też dostęp do bezpłatnej służby zdrowia, a ta w opinii jego czeskich znajomych jest o wiele lepsza niż oferta, jaką ma dla Polaków Narodowy Fundusz Zdrowia.
— W Czechach prywatna służba zdrowia nie jest tak rozrośnięta jak u nas — mówi Małecki.
Czesi “drugiej kategorii”
Chodzę dalej po Ołomuńcu. Ludzi dalej niewielu. Cisza i spokój. Nikt tu się nie spieszy. Przed lokalną, przepiękną katedrą widzę garstkę turystów. Kilkoro Polaków, dwie czeskie rodziny i Japończycy.
Trochę dalej w jednym z ogródków restauracyjnych siedzi grupa mężczyzn. Podchodzę i przedstawiam się jako polski novinar (dziennikarz). Pytam ich wprost, czy uważają, że im, Czechom, żyje się dziś gorzej niż coraz bogatszym statystycznie Polakom.
Pavel, Frantisek i Vojtěch tłumaczą, jak w ostatnich latach zmienił się wizerunek Polski i Polaków w Czechach
— Jeśli chcesz zapytać, jak się żyje Czechom, to źle trafiłeś. Tu żadnych nie ma. Są sami Morawianie — mówi z poważną miną Pavel, jeden z mężczyzn. Widząc moją konsternację, szybko się uśmiecha. — Jesteś w Ołomuńcu na Morawach. W tym mieście żyje największa liczba osób, którzy nie identyfikują się jako członkowie narodu czeskiego, tylko narodu morawskiego. Ja jestem jednym z nich. Najpierw czuję się Morawiakiem, a dopiero w drugiej kolejności Czechem — tłumaczy.
Mężczyźni zapraszają mnie na wspólną kawę. Siadam z nimi i słucham ich opowieści. — W Czechach to jest tak, że jest Praga i prażanie oraz prowincja, na której mieszkają obywatele “drugiej kategorii” — mówi Frantisek. — My jesteśmy właśnie nimi. Na pewno dziś żyje nam się gorzej niż bogatym mieszkańcom stolicy. Kiedyś takich dysproporcji w naszym kraju nie było. Dziś mieszkańcy Pragi są najbogatsi i mogą sobie pozwolić na więcej niż ludzie z Brna, Ostrawy czy właśnie Ołomuńca. Na pewno też my dziś jesteśmy już na delikatnie niższej stopie życia niż wy w Polsce. To wielu Czechów, którzy wyjeżdżają do waszego kraju, mówi od lat.
Vojtěch, kolejny z mężczyzn, chwali się, że rok temu był z rodziną na wczasach nad Bałtykiem. — Dojechałem od granicy do Gdańska w niewiele ponad pięć godzin. Autostrada biegnąca przez wasz kraj to najwyższy standard — mówi. — Nad Bałtykiem nawet zwykłe kwatery mają taki standard, jakiego u nas nie znajdziesz. Ceny? Całkiem umiarkowane. Z tego, co wiem, wielu naszych rodaków jeździ na wakacje do Polski i jest megazadowolonych. Skończyły się heheszki z Polski. Dziś to my mamy wam czego zazdrościć — dodaje.
Puste ulice na ołomunieckiej starówce
Na koniec naszej debaty swoiste podsumowanie wygłasza ponownie Pavel.
— Polacy przez wiele lat byli za nami i to się czuło. Panowało wiele stereotypów na wasz temat. Czuliśmy się od was lepsi, a was uważaliśmy za krętaczy, kombinatorów i złodziei. W Czechach były kawały o Polakach. Wiem, że wy macie swoje o nas, ale nasze są gorsze. Choćby ten: “Jaka jest dobra strona zimy? Polacy mają ręce we własnych kieszeniach”. Teraz wiele osób nagle odkrywa, że Polska zrobiła wielki cywilizacyjny skok. Że to my musimy się wstydzić, jadąc do Polski, a nie wy, jadąc do nas. Trochę wam tego zazdrościmy — mówi.
Dalej mamy się czego uczyć
Oczywiście to nie jest tak, że Polacy są dziś od Czechów lepsi we wszystkim. Dalej są aspekty życia społecznego, w których od Czechów możemy się czegoś nauczyć. Niedawno w Onecie opublikowaliśmy tekst “Zaskakujące wnioski po wizycie w Czechach. »Dziś jesteście dwa, a nawet trzy kroki przed nami«”. Wynika z niego, że to, czego mieszkańcy polskich wsi z całą pewnością mogą pozazdrościć swoim czeskim odpowiednikom, to doskonała komunikacja!
W Polsce bardzo wiele małych miejscowości jest odciętych komunikacyjnie. Z wiosek tych kursuje co prawda kilka busów dziennie, ale są one nastawione głównie na przewóz dzieci i młodzieży do szkół. W Czechach to sytuacja nie do pomyślenia. Tu nawet najmniejsze miejscowości są obsługiwane przez lokalne autobusy należące do przewoźników prywatnych lub samorządowych. Nawet z małych wiosek wyjeżdża do 30 autobusów dziennie. Wiele ma też połączenie kolejowe z większymi miastami.
***
Wyjeżdżam z Czech oczarowany. W życiu odwiedziłem niemal każdy kraj środkowej i południowej Europy. Na Słowacji czy Węgrzech byłem wielokrotnie. Podobnie w Serbii, Bułgarii, Rumunii. Do Czech pierwszy raz w życiu zajechałem właśnie przy okazji pracy nad powyższym reportażem.
Być może w ciągu jednego dnia widziałem zbyt mało. To jednak, co zaobserwowałem, powoduje, że w moim subiektywnym uczuciu Czechy wyrastają na “bliźniaka Polski”. Jeszcze nigdzie, gdzie byłem, nie czułem aż takiego podobieństwa do Polski, jak właśnie na czeskich Morawach.
