“Sterowany internet to konieczność”. Kremlowski inżynier i jego cyfrowa maszyna kontroli myśli
W okupowanym ukraińskim mieście Berdiańsk pewien nastolatek został zatrzymany po rutynowej kontroli smartfona przez rosyjskie służby bezpieczeństwa. Nie znaleziono u niego obciążających wiadomości ani konspiracyjnych zdjęć. Jego przewinieniem był ich brak. Młody człowiek zawinił, bo nie śledził żadnych “patriotycznych” kanałów na Telegramie.
Ten epizod z 2024 r., jeden z wielu dokumentowanych przez organizacje takie jak Human Rights Watch, staje się ponurym świadectwem działania systemu, który w warunkach wojennych zmienia samą nieobecność w oznakę nielojalności.
W sercu tego systemu tkwi dzieło Igora Aszmanowa. Mężczyzna rzadko widywany bez szarej marynarki, Aszmanow przemawia z opanowaną precyzją, typową dla kogoś, kto przywykł do bycia słuchanym. Na panelu podczas Rosyjskiego Tygodnia Internetu (RIF+KIB) w połowie ubiegłej dekady, Aszmanow nakreślił wizję sieci nie jako wolnej przestrzeni, lecz jako terytorium do skrupulatnego zabezpieczania. — Państwo musi mieć suwerenność semantyczną — powiedział spokojnym głosem. — W przeciwnym razie inni zdefiniują rzeczywistość za nas.
Na sali panowała napięta cisza; nie było ani szmeru sprzeciwu. Aszmanow wielokrotnie powtarzał: — Rosja nie może mieć wolności słowa w rozumieniu zachodnim, bo Rosja nie jest Zachodem.
Aszmanow to nazwisko rzadko rezonujące poza Rosją, a jednak jego cicha praca stanowi fundament jednego z najbardziej ambitnych projektów kontroli informacji w nowoczesnym świecie. W istocie stał się on głównym architektem Kremla w dziedzinie algorytmicznego posłuszeństwa, przekształcając abstrakcyjne pojęcia cyfrowej suwerenności w namacalne, operacyjne systemy zdolne do monitorowania, filtrowania i subtelnego przekształcania zbiorowej myśli – kluczowe narzędzia w prowadzonej przez Rosję inwazji na Ukrainę i wewnętrznej pacyfikacji.
Ewolucja architekta
Droga Aszmanowa od bystrego, kosmopolitycznego inżyniera oprogramowania do ideologa cyfrowego autorytaryzmu jest pouczająca. Urodzony 9 stycznia 1962 r. w Moskwie, ukończył Wydział Mechaniki i Matematyki Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego (MSU) w 1983 r., a w 1995 r. obronił pracę doktorską pt. “Architektura i przemysłowe wdrożenie systemów lingwistyki stosowanej”.
Już jego wczesne zaangażowanie w Dorodnitsyn Computing Centre w latach 1985-1987, gdzie zajmował się systemami języka naturalnego, oraz praca nad systemem sprawdzania pisowni ORFO, świadczy o jego fundamentalnym i długotrwałym zaangażowaniu w sztuczną inteligencję oraz przetwarzanie języka naturalnego. ORFO, projekt, którym kierował po tym, jak większość zespołu wyjechała z Rosji podczas próby zamachu stanu w 1991 r., został licencjonowany przez IBM w 1992 r., a następnie wybrany przez Microsoft do rosyjskiej edycji Office w 1994 r.
Po przejęciu ORFO przez Microsoft w 1995 r. Aszmanow współzałożył firmę MediaLingua, a następnie, od 2000 do 2001 r., pełnił funkcję dyrektora operacyjnego Ramblera, ówczesnego rosyjskiego odpowiednika Google. Jego wkład w rozwój rosyjskiego internetu z tamtego okresu jest szeroko udokumentowany w wywiadach i artykułach z rosyjskiej prasy biznesowej.
Jednak po odejściu z Ramblera i założeniu własnej firmy Ashmanov & Partners w 2001 r., jego publiczny dyskurs zaczął się zmieniać. Od połowy lat 2000., około roku 2006-2008, język czysto komercyjnego SEO i innowacji ustąpił miejsca retoryce obrony. Aszmanow zaczął mówić o “zagrożeniach semantycznych” i imperatywie “cyfrowego patriotyzmu”, postrzegając otwarty internet nie jako okazję, lecz jako groźny wektor obcego wpływu i destabilizacji społeczeństwa. Tę ewolucję wyraźnie widać w jego wystąpieniach na Forum Bezpieczeństwa Internetowego i RIF+KIB w latach 2010-2015, gdzie konsekwentnie powtarzał tezy o konieczności ochrony rosyjskiej infosfery przed obcym wpływem.
W 2001 r. Aszmanow poślubił Natalię Kasperską, znaczącą postać w branży technologicznej, współzałożycielkę Kaspersky Lab i, od 2007 r., prezeskę firmy InfoWatch, giganta specjalizującego się w systemach DLP (Data Leak Prevention) i monitoringu. To małżeństwo, często opisywane w rosyjskiej prasie jako “pierwsza para rosyjskiego cybernacjonalizmu”, scementowało jego pozycję w ekosystemie bezpieczeństwa informacyjnego Kremla. Kribrum, jego flagowe narzędzie, było zresztą wielokrotnie wymieniane jako wspólne przedsięwzięcie Aszmanowa i InfoWatch, co potwierdzają liczne materiały prasowe i prezentacje obu firm.
Struktura kontrolowanej rzeczywistości
W sercu stworzonej przez Aszmanowa infosfery leży właśnie Kribrum, uruchomiony około 2011 r. System ten, choć marketingowo przedstawiany jako “narzędzie do analizy sentymentu w mediach społecznościowych”, funkcjonuje faktycznie jako cyfrowy system nerwowy państwa autorytarnego.
Kribrum metodycznie przeszukuje rosyjskojęzyczne treści na wszystkich głównych platformach — WKontakcie, Telegramie, YouTube, X, Facebooku — analizując ton emocjonalny, wzorce narracyjne i pojawiające się sygnały sprzeciwu. W kontekście wojny system identyfikuje i analizuje narracje krytyczne wobec inwazji, nastroje antywojenne czy apele o protesty, klasyfikując je jako “destrukcyjne”.
Narzędzie nie tylko identyfikuje treści, lecz także analizuje sposób ich rozprzestrzeniania oraz identyfikuje osoby wzmacniające przekaz. Trendingowy hashtag wyrażający niezadowolenie, ironiczny mem zyskujący na popularności na niezwiązanych ze sobą kontach — wszystko jest skrupulatnie logowane i kategoryzowane jako potencjalne “rozproszone zagrożenia”, zdolne do wskazania liderów opinii czy źródeł paniki. — Naszym celem powinno być stworzenie sterowanego internetu. To normalne i konieczne — wskazywał Aszmanow w swoich wystąpieniach. — To normalne i konieczne.
Uzupełnieniem Kribrum są Vepr i Oculus, narzędzia zaprojektowane do rozpoznawania obrazu i analizy wideo. Vepr (ros. Воин — Воинственный Енот — “Waleczny Jenot”) jest przeznaczony do wykrywania treści ekstremistycznych w materiałach wideo, natomiast Oculus, oficjalnie uruchomiony przez rosyjski rząd w lutym 2023 r., stanowi prawdziwy przełom w automatycznym nadzorze wizualnym. System ten, jak donosiły oficjalne komunikaty rządowe, jest zdolny do przetwarzania milionów obrazów i filmów dziennie, automatycznie identyfikując “zakazane treści” – od konkretnej symboliki protestacyjnej, przez memy ośmieszające rządzących, po materiały związane z wojną w Ukrainie niezgodne z oficjalną narracją, w tym niezależne relacje o zbrodniach wojennych czy zniszczeniach, oraz treści LGBTQ+. Aszmanow jasno formułował swoje przekonania: — Algorytmy muszą odróżniać prawdziwego patriotę od prowokatora, technologia już na to pozwala.
Systemy te nie są odizolowane; zintegrowano je bezpośrednio z SORM (System for Operational Investigative Measures). SORM to zestaw państwowych wymogów technicznych, który nakłada na operatorów telekomunikacyjnych w Rosji obowiązek zapewnienia agencjom bezpieczeństwa (takim jak policja czy tajne służby, w sumie chodzi o siedem agencji) stałego dostępu do wszystkich danych użytkowników — do połączeń, wiadomości, danych internetowych, bez konieczności uzyskiwania każdorazowo nakazu sądowego. Brak niezależnego nadzoru sądowego nad tym dostępem, o czym alarmują raporty organizacji takich jak Amnesty International czy Human Rights Watch, stanowi o głębokim cieniu rosyjskiej inwigilacji, intensywnie wykorzystywanej do kontroli narracji wojennej.
Skumulowany efekt jest głęboki: sprzeciw nie jest tłumiony dopiero po jego pojawieniu się, lecz jest prewencyjnie wykrywany, analizowany i często neutralizowany, zanim zdoła przekształcić się w zbiorowe działanie. Rosyjska rządowa agencja ds. telekomunikacji regularnie publikuje statystyki, które ilustrują tę skalę: do końca 2023 r. liczba zablokowanych stron i domen w Rosji wynosiła znacznie ponad 17 tys., a w zależności od klasyfikacji (URL, domeny, IP) w ostatnich latach często oscylowała wokół 200 tys. blokad rocznie.
Blokady te obejmowały niezależne media (jak Meduza, Dożdż, czy Echo Moskwy), strony organizacji pozarządowych (np. OVD-Info), oraz portali LGBTQ+, a od 2022 r. przede wszystkim strony związane z krytyką inwazji na Ukrainę. Jednocześnie liczba osób ściganych z powodu postów online – na podstawie przepisów o “fałszywych informacjach” o armii (wprowadzonych w marcu 2022 r.), “dyskredytowaniu” sił zbrojnych czy “ekstremizmie” – idzie w tysiące, o czym donoszą raporty OVD-Info i Amnesty International, co jest bezpośrednim narzędziem pacyfikacji wewnętrznej w obliczu wojny.
Igor Aszmanow w 2008 r.Wikimedia Commons
Kod, który karze za nieobecność
Przypadek nastolatka z Berdiańska to nie anegdota, lecz symptom szerszej, systemowej praktyki okupacyjnej. Raporty Human Rights Watch i ONZ szczegółowo dokumentują podobne działania rosyjskich służb bezpieczeństwa na okupowanych terytoriach, w miastach takich jak Mariupol i Melitopol.
Urządzenia mobilne są tam rutynowo przeszukiwane w poszukiwaniu “niewłaściwych” aplikacji (np. ukraińskich mediów, VPN-ów), zdjęć, czy też, co najbardziej wymowne, braku treści zgodnych z państwową narracją. Osoby podejrzane o nielojalność przesłuchuje się, zatrzymuje, po czym niekiedy osoby te znikają. Te cyfrowe kontrole stanowią kluczowy element utrzymania kontroli okupacyjnej, wykraczając poza tradycyjne patrole czy punkty kontrolne.
To, co wydarzyło się w Berdiańsku, doskonale ilustruje logikę Aszmanowa w działaniu: sama cisza jest już podejrzana. Brak widocznego zaangażowania w “patriotyczne” narracje wojenne jest interpretowany jako nielojalność. Każdy cyfrowy gest, lub jego pominięcie, mogą być odczytane jako sygnał wierności lub subtelny akt buntu. Zjawisko to nie należy do sfery science fiction; to ponura rzeczywistość inżynierii informacyjnej w czasie wojny, gdzie kod nie tylko identyfikuje przestępstwa, ale także je definiuje, a brak aktywności bywa obciążający bardziej niż aktywność.
Ideologia interfejsu
Wpływ Aszmanowa wykracza poza czysto techniczną implementację; jest on kluczowym ideologiem. Jego publiczne wypowiedzi to nie bombast propagandysty, ale kalkulowane deklaracje stratega. W jego światopoglądzie liberalizm to chaos, wolność to podatność na zagrożenia, a otwarty internet Zachodu to broń psychologiczna. Wystąpienia na forach takich jak RIF+KIB czy SPIEF jasno pokazują, jak łączy on żargon bezpieczeństwa z filozoficznym determinizmem.
Aszmanow wielokrotnie określał internet jako “terytorium do zabezpieczenia”. Głosy dysydentów nazywał “minami poznawczymi”. A co najbardziej wymowne, algorytmy opisywał jako “strażników granicznych myśli”, decydujących, co może, a co nie może wejść w “przestrzeń semantyczną” narodu.
Taka zmiana ram dyskursu, wykraczająca poza zwykłą cenzurę, wynosi ją do rangi poznawczej geopolityki, przekształcając autorytarną kontrolę w obronny imperatyw bezpieczeństwa narodowego. Sugeruje, że to już nie tylko polityczna ideologia Putina utrzymuje Rosjan w ryzach, ale wszechobecny, podstępny interfejs zaprojektowany przez Aszmanowa.
Aszmanow jest również uznawany za jednego z twórców koncepcji wbrosy (Вбросы), czyli systematycznego testowania i rozpowszechniania fałszywych informacji w celu manipulacji opinią publiczną. Eksperymenty te, opisywane już w rosyjskiej prasie około 2012 r., stały się dziś masowym działaniem państwowych mediów, farm trolli i wojnoblogerów, często aktywnie wspierających propagandę wojenną, co potwierdzają liczne artykuły analityczne dotyczące rosyjskiej dezinformacji.
Co symptomatyczne, Aszmanow, choć jest ideologiem państwowej kontroli, zasiada również w Prezydenckiej Radzie ds. Społeczeństwa Obywatelskiego i Praw Człowieka. Rada ta, nominalnie mająca “gwarantować i chronić prawa i wolności człowieka”, była zobowiązana do przeanalizowania propozycji Aszmanowa dotyczących stworzenia “samoregulującego się rejestru toksycznych treści w internecie”.
Jego zaangażowanie w przegląd ustawodawstwa dotyczącego “zagranicznych agentów” i mediów, wraz z Ministerstwem Sprawiedliwości i Prokuraturą Generalną, podkreśla, jak pojęcia takie jak prawa człowieka mogą być redefiniowane w służbie interesów państwa, zamieniając organy doradcze w narzędzia włączania perspektywy “suwerenności informacyjnej” do polityki państwowej.
Jego działalność w polityce partyjnej ma również znaczące konsekwencje: był współtwórcą Partii Wielkiej Ojczyzny (PWO), zarejestrowanej w kwietniu 2013 r. Partia ta, charakteryzująca się nacjonalistycznym i konserwatywnym programem, wykorzystywała skrót PWO, oznaczający po rosyjsku również “obronę przeciwlotniczą”, by podkreślić swój obronny, a jednocześnie ideologicznie zmilitaryzowany charakter.
Choć partia została rozwiązana w marcu 2020 r. z przyczyn formalnych, udział Aszmanowa w tej inicjatywie uwydatnia jego bezpośrednie zaangażowanie w kształtowanie nacjonalistycznego dyskursu politycznego. Warto zaznaczyć, że Aszmanow otwarcie wspierał Władimira Putina, służąc jako jego zaufany doradca podczas kampanii prezydenckiej w 2018 r. W tamtym czasie miał powiedzieć: — Jesteśmy krajem wojującym, nie mylcie się. On [Putin] zbiera terytoria, wygrywa wojny i wprowadza nową broń. Jak kraj wojujący może zmienić swojego naczelnego dowódcę?
Igor Aszmanow i rosyjski internetChatGPT
Globalna ekspansja kontroli algorytmicznej
Co najbardziej powinno niepokoić w pracy Aszmanowa, to nie tylko skuteczność jego systemu w Rosji, lecz jego możliwość globalnego rozprzestrzeniania się. Kribrum i jego warianty, pakowane jako narzędzia “samoobrony informacyjnej” lub “stabilności społecznej”, są sprzedawane rządom państw Azji Centralnej, a także na Białorusi, oraz w kilku krajach Bliskiego Wschodu i Afryki. Natalia Kasperska, jego żona, w wywiadzie dla rosyjskiego “Forbesa” w 2017 r., otwarcie mówiła o planach eksportu rozwiązań InfoWatch (w tym technologii monitoringu) do krajów Zatoki Perskiej i Azji Południowo-Wschodniej, co jasno wskazuje na świadomą strategię proliferacji tych technologii.
To globalne dążenie uzupełnia szersza strategia wpływu cyfrowego. Raporty głównych firm zajmujących się cyberbezpieczeństwem, takich jak Microsoft Threat Intelligence i Mandiant, szczegółowo dokumentują znaczny wzrost rosyjskich cyberataków na kraje zachodnie i sojuszników Ukrainy, szczególnie od pełnoskalowej inwazji w lutym 2022 r. Agresja ta wykracza poza tradycyjne hakowanie, obejmując wyrafinowane operacje wpływu, często wzmacniane przez państwowe media i prokremlowskich wojnoblogerów, którzy, ironicznie, sami są poddawani monitoringowi systemów, które Aszmanow pomógł budować.
Dla autorytarnych reżimów na całym świecie model Aszmanowa oferuje atrakcyjną, opłacalną alternatywę dla tradycyjnej represji: po co inwestować miliony w rozbudowaną tajną policję, skoro kontrolę ideologiczną można efektywnie i dyskretnie zlecić oprogramowaniu?
W marcu 2014 r. firma Ashmanov & Partners Ukraine zmieniła nazwę na Olshansky and Partners, co było jawną próbą uniknięcia powiązań z nazwiskiem Aszmanowa, który otwarcie wspierał rosyjskie interesy we wschodniej Ukrainie. Ten incydent jest dowodem na to, jak jego polityczne zaangażowanie miało bezpośredni, negatywny wpływ na jego komercyjne operacje za granicą.
Jego wpływ na arenie międzynarodowej stał się tak wyraźny, że w 2023 r. objęły go sankcjami Unia Europejska, Wielka Brytania, Nowa Zelandia i Japonia, z uzasadnieniem wskazującym na jego rolę jako zaufanego doradcy Władimira Putina oraz za usprawiedliwianie rosyjskiej inwazji i rozpowszechnianie rosyjskiej propagandy.
Cisza jako spuścizna
Co pozostaje najbardziej dogłębnie niepokojące w samej postaci Aszmanowa, to nie jego potężny intelekt czy techniczne zdolności, lecz rozbrajająca racjonalność, z jaką przedstawia swoje dzieło. Nie sprawia wrażenia fanatyka. Zamiast tego mówi z opanowaną precyzją prezesa zarządzającego ryzykiem, przedstawiając swoją misję nie jako opresję, lecz jako żywotną, narodową odporność na zewnętrzne zagrożenia cyfrowe. W ten sposób wpisuje autorytaryzm w ramy innowacji i bezpieczeństwa, czyniąc go łatwiej przyswajalnym dla szerszej publiczności potencjalnych nabywców.
I tak oto znajdujemy się w krytycznym momencie, w którym cyfrowa wolność jest po cichu kodowana na nowo — i to nie przez oczywiste zagrożenia, takie jak trolle czy hakerzy, lecz przez niepozornych technokratów, którzy omawiają “progi semantyczne” i “krajowe zapory sieciowe”, jakby to były rutynowe specyfikacje inżynieryjne. Wyrafinowana maszyna, którą Aszmanow pomógł skonstruować, nie miażdży swoich użytkowników w spektakularny sposób. Ona po prostu obserwuje. Czeka. I, co najbardziej podstępne, kultywuje kulturę autocenzury, ponieważ nigdy nie można być całkowicie pewnym, co dokładnie algorytm widzi, jak interpretuje brak konkretnego słowa kluczowego, lub jak może sklasyfikować brak gorliwego zaangażowania online.
— Naszym celem powinno być stworzenie sterowanego internetu. To normalne i konieczne — powtarza Aszmanow. Jego gigantyczny, choć trudno zauważalny wpływ to nie idea, lecz działający mechanizm, którego skuteczność na dużą skalę w rosyjskim internecie czyni go oczywistą pokusą dla zachodnich systemów. Testowany na Rosjanach, Ukraińcach i Białorusinach, teraz, w erze wzrastających konfliktów hybrydowych, coraz śmielej zagląda w nasze własne, pozornie wolne sieci. Cicha ekspansja tego modelu stanowi fundamentalne wyzwanie dla każdego społeczeństwa ceniącego swobodę myśli.
