Wietnam może stać się największym przegranym wojny handlowej. Czy ma plan B?
Wybór Donalda Trumpa w 2016 r. był punktem zwrotnym dla Bao Phunga.
Jego rodzinna firma A&M Flooring, wietnamski producent wysokiej jakości podłóg drewnianych, początkowo borykała się z trudnościami w konkurowaniu z chińskimi przedsiębiorstwami po założeniu w poprzednim roku.
Jednak po dojściu Trumpa do władzy i wybuchu wojny handlowej z Chinami Bao zauważył, że firma A&M zaczęła prosperować, ponieważ amerykańscy nabywcy zaczęli masowo poszukiwać produktów z innych źródeł.
Zyski rosły nawet pomimo zwiększonej konkurencji lokalnej. Bao twierdzi, że dziesiątki chińskich firm przeniosły się do Wietnamu, aby uniknąć amerykańskich ceł, i szacuje, że obecnie konkurentów jest 20 razy więcej niż dziesięć lat temu.
Wraz z utrzymywaniem się napięć handlowych między Stanami Zjednoczonymi a Chinami za rządów Bidena, biznes nadal prosperował. 95 proc. całkowitego eksportu firmy trafiało do USA – aż do 2 kwietnia.
W tak zwanym “dniu wyzwolenia” Trump ogłosił, że Wietnam zostanie objęty cłem w wysokości 46 proc., jednym z najwyższych na świecie. Dla A&M i jej 120 pracowników nowe zamówienia od amerykańskich klientów spadły do zera. Podobnie jak tysiące innych firm w Wietnamie, firma desperacko próbuje teraz ustalić swoją przyszłość.
— Niektórzy z nas [w branży] starają się jak mogą, aby zdywersyfikować działalność — mówi Bao, zastępca dyrektora A&M. Firma poszukuje nowych klientów w Japonii i Europie. — Ale poza tym w tej chwili modlimy się na kolanach, aby negocjacje między Stanami Zjednoczonymi a Wietnamem przebiegły pomyślnie.
Ostatni sukces gospodarczy kraju – wzrost PKB o 7 proc. w zeszłym roku – wynikał głównie z eksportu do Stanów Zjednoczonych i rosnących inwestycji firm uciekających z Chin. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Wietnamie wzrosły z 15,8 mld dol. (58 mld 539 mln zł) w 2016 r. do 38,2 mld dol. (141 mld 530 mln zł) w 2024 r., a kraj ten stał się kluczowym ogniwem globalnych łańcuchów dostaw, goszcząc takich gigantów przemysłowych jak Apple, Intel, Samsung i Nike.
W rezultacie ten południowo-wschodni kraj azjatycki jest jednym z najbardziej uzależnionych od handlu krajów na świecie, a Stany Zjednoczone odpowiadają za prawie jedną trzecią jego całkowitego eksportu.
Trump wysłał sygnał alarmowy. Wietnam obudził się 3 kwietnia
Obecnie sukces strategii “Chiny plus jeden” przyniósł odwrotny skutek, ponieważ prezydent USA ma zastrzeżenia do partnerów handlowych, którzy mają duże nadwyżki w handlu z USA. Wietnam ma trzecią co do wielkości nadwyżkę, po Chinach i Meksyku.
Rządząca w Wietnamie partia komunistyczna podejmuje pilne działania w celu przeciwdziałania groźbie wprowadzenia ceł. Przewodniczący partii To Lam był jednym z pierwszych światowych przywódców, którzy zadzwonili do Trumpa po ogłoszeniu “ceł wzajemnych”, obiecując zniesienie wszystkich ceł na amerykańskie towary.
Jednak działania Trumpa były również sygnałem alarmowym – dla lokalnych fabryk uzależnionych od Stanów Zjednoczonych, dla amerykańskich firm zaopatrujących się w Wietnamie oraz dla partii komunistycznej – o wrażliwości wietnamskiej gospodarki na wstrząsy zewnętrzne.
Wiele osób obawia się obecnie, że model wzrostu oparty na eksporcie wkrótce się wyczerpie, co zniweczy plany Wietnamu dotyczące osiągnięcia statusu kraju rozwiniętego do 2045 r. Pod koniec kwietnia Bank Światowy skorygował prognozę wzrostu gospodarczego Wietnamu na ten rok z 6,8 proc. do 5,8 proc.
– mówi Nguyen Khac Giang, wizytujący pracownik naukowy w singapurskim instytucie Iseas-Yusof Ishak.
Wietnam powinien nie tylko zdywersyfikować partnerów handlowych, dodaje, “ale także zastanowić się, jak naprawdę wzmocnić gospodarkę krajową i uczynić ją bardziej odporną na wstrząsy zewnętrzne”.
W związku z tym rząd przyspiesza reformy gospodarcze, koncentrując się na sektorze krajowym.
— Rosnący protekcjonizm handlowy prawdopodobnie wpłynie na nasz model oparty na eksporcie — mówi Long Pham Vu Thang, dyrektor ds. badań makroekonomicznych w HSC Securities. — Wietnamski rząd stara się zdywersyfikować ryzyko, szukając innego modelu wzrostu” poprzez reformy instytucjonalne, skupiając się na innowacjach i inwestycjach w zaawansowane technologie oraz dążąc do wzrostu gospodarczego napędzanego przez sektor prywatny — dodaje.
Wietnam — ofiara własnego sukcesu
Wietnam przeszedł rewolucję gospodarczą od czasu zakończenia wojny domowej 50 lat temu.
W okresie powojennym kraj ten realizował model gospodarki centralnie planowanej w stylu radzieckim, w którym rząd kontrolował całą produkcję, handel i ceny. Kolektywizacja rolnictwa, głównego sektora gospodarki, doprowadziła do skrajnego ubóstwa, czyniąc Wietnam najbiedniejszym krajem świata na początku lat 80.
W 1986 r. rząd rozpoczął liberalizację pod hasłem Doi Moi, czyli “odnowy”. Kraj stopniowo przekształcił się w gospodarkę rynkową poprzez złagodzenie przepisów dotyczących inwestycji zagranicznych, zniesienie kontroli cen i kontyngentów eksportowych oraz ograniczenie dotacji dla przedsiębiorstw państwowych, które kontrolowały większość produkcji.
Po zniesieniu embarga handlowego przez Stany Zjednoczone w 1994 r. zagraniczni inwestorzy zaczęli napływać do Wietnamu, aby skorzystać z taniej siły roboczej. W 2001 r. weszła w życie dwustronna umowa handlowa między Stanami Zjednoczonymi a Wietnamem, otwierająca rynek tego południowo-wschodniego kraju azjatyckiego na amerykańskie towary i usługi i vice versa.
Robert Zoellick, ówczesny przedstawiciel handlowy USA, pochwalił porozumienie jako “przykład tego, jak dwa narody niegdyś podzielone wojną mogą wykorzystać handel jako narzędzie do pojednania”.
Boom inwestycyjny w tym kraju znajduje odzwierciedlenie w rozwoju parków przemysłowych tworzonych przez belgijską firmę Deep C w Wietnamie. Firma, która działa głównie w północnej części Wietnamu, w pobliżu granicy z Chinami, odnotowała wzrost całkowitych inwestycji z 1 mld dol. (3 mld 704 mln zł) do 8 mld dol. (29 mld 638 mln zł) w ciągu siedmiu lat.
Wzrost był “napędzany przez fakt, że Trump wygrał wybory i rozpoczął pierwszą wojnę handlową. Biden nie złagodził tonu” – mówi dyrektor generalny Bruno Jaspaert. Firma odzyskuje tereny z morza, aby sprostać rosnącemu zapotrzebowaniu, głównie na potrzeby produkcji.
Wietnam oferował coś więcej niż tylko doskonałą lokalizację. Rząd szybko wprowadził ulgi podatkowe i cła importowe na surowce potrzebne do produkcji. Wiele zagranicznych firm nie jest zobowiązanych do płacenia podatku dochodowego od osób prawnych przez pierwsze cztery lata działalności.
Inwestorzy zagraniczni mieli również mniej formalności do załatwienia niż w niektórych większych gospodarkach regionu, takich jak Indonezja, która ma surowe przepisy dotyczące lokalnej zawartości i długotrwały proces biurokratyczny.
Jednak stanowiło to również problem: podatność na niepewność handlu światowego. Według Banku Światowego w 2023 r. stosunek eksportu do PKB Wietnamu wynosił blisko 90 proc. — znacznie więcej niż w przypadku konkurentów z Azji Południowo-Wschodniej, takich jak Indonezja (22 proc.) i Tajlandia (65 proc.), a także Chiny (20 proc.).
Dlatego nowy system ceł amerykańskich może mieć ogromny wpływ na wzrost gospodarczy, zatrudnienie i inwestycje. Według Banku Światowego ponad połowa z 57 mln pracowników Wietnamu jest zatrudniona w branżach eksportowych. Według HSC Securities, utrzymanie ceł w wysokości 46 proc. spowodowałoby spadek wzrostu gospodarczego kraju o 1,8 p.p. w tym roku.
Istnieje jednak ogromna niepewność co do polityki handlowej administracji Trumpa. Ekonomiści uważają, że po intensywnych negocjacjach z USA Wietnam może ostatecznie uzyskać stawkę celną na poziomie 20–25 proc.
Może to jednak zależeć nie tylko od zmniejszenia nadwyżki handlowej Wietnamu, ale także od podjęcia przez ten kraj zdecydowanych działań przeciwko domniemanemu tranzytowi chińskich towarów przez jego granice.
Nawet jeśli tak się stanie, wyższe cła osłabią atrakcyjność Wietnamu jako centrum eksportowego.
– mówi Marco Förster, dyrektor ds. ASEAN w Dezan Shira & Associates w Ho Chi Minh, który doradza inwestorom.
Według niego, choć ci, którzy już zainwestowali znaczne środki w tym kraju, prawdopodobnie pozostaną, nowe inwestycje zagraniczne mogą spowolnić, ponieważ firmy mogą zwrócić uwagę na Indie lub kraje Azji Południowo-Wschodniej, które mają niższe cła.
— Firmy, które wcześniej rozważały produkcję w modelu “Chiny plus jeden”, ale nie podjęły jeszcze działań, obecnie zastanawiają się, czy przeniesienie produkcji jest w ogóle opłacalne, zwłaszcza że różnice w cłach między poszczególnymi krajami maleją — dodaje.
Zatrważający scenariusz na horyzoncie. “Logistyczny koszmar”
Wietnamskie firmy już przygotowują się na najgorszy scenariusz, zakładający 46-proc. wzrost ceł.
Bao z A&M Flooring mówi, że rozważa sprzedaż swoich produktów do Stanów Zjednoczonych za pośrednictwem innego kraju, który ma niższe cła niż Wietnam. Rozważa też wysyłanie półproduktów do Kolumbii, na które Trump ogłosił 10-proc. cło, a następnie montaż gotowego produktu w tym kraju, aby kwalifikował się do niższej stawki celnej.
— Nie chcemy iść tą drogą, ponieważ jest to logistyczny koszmar… [ale] trzeba obliczyć różnicę między opłaceniem ceł a opłaceniem dodatkowych kosztów logistycznych — zaznacza. Chce również zmniejszyć zależność firmy od Stanów Zjednoczonych z 95 proc. do 30 proc.
Le Hang, zastępca sekretarza generalnego Wietnamskiego Stowarzyszenia Eksporterów i Producentów Owoców Morza, twierdzi, że firmy z tej branży pospiesznie poszukują innych rynków. Stany Zjednoczone odpowiadają za jedną piątą eksportu owoców morza z Wietnamu. — Niektórzy twierdzą, że zmienią kierunek lub zdywersyfikują rynek, ale znalezienie partnera to kwestia lat — mówi.
Amerykańskie firmy również borykają się z trudnościami. Honey-Can-Do, sprzedająca artykuły gospodarstwa domowego, takie jak suszarki i regały, jest jedną z wielu firm, które podczas pierwszej kadencji Trumpa przeniosły produkcję z Chin do Wietnamu. Nawiązano współpracę z chińskimi dostawcami w celu wspólnego zainwestowania w fabryki w Wietnamie, wydając miliony dolarów.
Obecnie około 60 proc. towarów pochodzi z Wietnamu, podczas gdy w 2017 r. było to mniej niż 5 proc.
– mówi założyciel firmy Steve Greenspon.
Honey-Can-Do obniżyło koszty i zwolniło pracowników w Stanach Zjednoczonych z powodu niepewności związanej z cłami, a Greenspon twierdzi, że jego dostawcy w Wietnamie mogą podjąć takie same działania, aby obniżyć koszty.
Hanoi dąży również do przebudowy modelu gospodarczego kraju, aby zmniejszyć jego zależność od Stanów Zjednoczonych.
Ekonomici twierdzą, że reformy biurokratyczne i gospodarcze prowadzone w Wietnamie mogą złagodzić niektóre skutki ceł.
Wielkie reformy na pomoc
Wietnam jest w trakcie reformy biurokratycznej, która ma zmniejszyć rozmiar administracji o jedną piątą. Zmniejsza liczbę ministerstw i organów rządowych, łączy prowincje i likwiduje 100 tys. miejsc pracy.
VinaCapital, firma zarządzająca inwestycjami w Ho Chi Minh, twierdzi, że bardziej wydajny rząd może mieć wpływ na działalność krajową, skutkując szybszym zatwierdzaniem inwestycji w nieruchomości i projekty infrastrukturalne.
— Na szczęście, zanim pojawiła się kwestia ceł, już rozpoczęto realizację programu mającego na celu usprawnienie funkcjonowania zarówno sektora prywatnego, jak i publicznego — mówi Michael Kokalari, główny ekonomista VinaCapital.
Oprócz restrukturyzacji rządu Lam, który w sierpniu ub.r. objął najwyższe stanowisko w państwie, uruchomił również ambitny plan, aby wietnamski sektor prywatny stał się “najważniejszą siłą” kraju, odchodząc od dotychczasowego preferencyjnego traktowania przedsiębiorstw państwowych i sektora bezpośrednich inwestycji zagranicznych.
Dzięki tej inicjatywie Wietnam zamierza zwiększyć liczbę prywatnych przedsiębiorstw w kraju z obecnych prawie 1 mln do co najmniej 3 mln do 2045 r. Chce również wspierać tworzenie 20 dużych prywatnych przedsiębiorstw zintegrowanych z globalnymi łańcuchami wartości do 2030 r. Aby osiągnąć te cele, przedstawiciele branży twierdzą, że rząd prawdopodobnie wprowadzi dalszą deregulację.
Reformy są postrzegane jako część wysiłków mających na celu pomoc Wietnamowi w uniknięciu pułapki średniego dochodu, w której kraje rozwijające się doświadczają stagnacji wzrostu gospodarczego, oraz osiągnięcie statusu kraju rozwiniętego do 2045 r.
Jest to również próba rozwiązania problemów demograficznych, ponieważ prognozuje się spadek liczby ludności w wieku produkcyjnym w tym kraju. W tym miesiącu Wietnam zniósł również obowiązującą od dawna politykę dwóch dzieci.
– mówi Kokalari.
Na razie jednak rząd skupia się na obniżeniu ceł. Trzecia runda rozmów ma się odbyć w połowie czerwca.
Istnieje pewien optymizm, że Wietnamowi uda się osiągnąć porozumienie, biorąc pod uwagę proaktywne działania rządu i rosnące zainteresowanie Trump Organization inwestycjami w tym kraju.
W zeszłym miesiącu syn prezydenta USA Eric odwiedził Wietnam, aby wziąć udział w ceremonii wbicia pierwszej łopaty pod budowę wartego 1,5 mld dolarów kurortu pod Hanoi, który powstaje we współpracy z Trump Organization. Firma prowadzi również rozmowy na temat budowy nowego wieżowca Trump Tower.
Jednak Wietnam będzie miał trudności ze spełnieniem żądań USA dotyczących zmniejszenia zależności od chińskich surowców i inwestycji, ponieważ Hanoi stara się delikatnie balansować swoje stosunki z supermocarstwami.
Pomimo wysiłków na rzecz dywersyfikacji i reform, Stany Zjednoczone nadal będą ważnym rynkiem w perspektywie średnioterminowej, twierdzi Giang z Iseas.
— Nie chodzi tylko o korzyści gospodarcze, nie chodzi tylko o budżet państwa, chodzi również o stabilność społeczną w Wietnamie, która jest bardzo ważna dla partii komunistycznej. Jest to więc niezwykle istotne dla Wietnamu – mówi.
