“Iran wepchnięty pod autobus”. Ukryty cel Putina. Dlatego zostawił partnera na lodzie

A nawet odmówiła mu dostawy systemów przeciwlotniczych S-400.

Informacje są sprzeczne, natomiast faktem jest, że Iran miał przez lata problemy z zakupem S-300. Na poziomie emocjonalnym mogło to wywołać pewne rozczarowanie — Irańczycy mogli oczekiwać, że Rosja przybędzie im z pomocą, stanie w ich obronie. Z politycznego punktu widzenia było jednak oczywiste, że Rosjanie tego nie zrobią. I irańscy decydenci mają tego świadomość.

Po pierwsze dlatego, że nie musieli — nie mają z Iranem żadnego sojuszu. A nie mają, bo nie widzą potrzeby, by zacieśniać te relacje. Nie tylko by im to w niczym nie pomogło, co wręcz mogłoby zagrozić ich interesom w tym regionie. Kremlowi bardzo zależy na dobrych relacjach z Arabią Saudyjską i Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi — tradycyjnymi wrogami Iranu. Dozbrajanie go mogłoby nadszarpnąć te relacje, osłabić perspektywy współpracy.

Poza tym Rosjanie mają swoje problemy. Sami walczą w Ukrainie, potrzebują broni. Dlaczego mieliby dzielić się nią z Iranem? Nie wspominając już o tym, że nawet gdyby wysłali Irańczykom sprzęt wojskowy, zostałby on zniszczony przez siły izraelskie — a to raczej nie byłaby dobra reklama rosyjskiej broni, która już i tak od kilku lat ma złą opinię. Tak samo jest teraz. Na poziomie emocjonalnym Irańczycy mogą liczyć, że Rosjanie przybędą bronić czy wyzwalać Iran. Ci jednak nie mają najmniejszego interesu w tym, by to robić. Koszty takiej pomocy przewyższałyby polityczne zyski.

Irańczycy wsparli militarnie Rosję w jej wojnie z Ukrainą, przekazując Moskwie choćby drony Szahid, których siły rosyjskie tak często używają w atakach na ukraińskie miasta.

Irańczycy nieoficjalnie mówią, że zawarli z Rosjanami porozumienie, w którym ci zobowiązali się, że nie będą używali Szahidów w konflikcie zbrojnym. Złamali jednak tę umowę i zaczęli wykorzystywać je do przeprowadzania ataków na ukraińskie miasta, co było bardzo nie po myśli Irańczyków. Wielu z nich skarżyło się, że zostali wciągnięci w wojnę wbrew swojej woli. Pojawiały się gorzkie porównania, że Iran został wepchnięty pod autobus — nagle stał się stroną konfliktu, którego nie chciał, przynajmniej na początku.

Współpraca militarna Rosji i Iranu nie ogranicza się chyba tylko do kwestii dronów.

Zdecydowanie nie. Ona sięga właściwie już lat 90. ubiegłego wieku — w 1995 r. ówczesny minister spraw zagranicznych Rosji Andriej Kozyriew po raz pierwszy otwarcie przyznał, że chciałaby wejść w strategiczne partnerstwo z Iranem. I ta współpraca powoli się rozwijała, także w kwestii militarnej. Tak naprawdę sprzęt, który obecnie widzimy w Iranie — okręty podwodne, czołgi, częściowo samoloty — to w dużej mierze efekt dostaw z lat 90. Działało to też w drugą stronę — Iran dostarczał swego czasu Rosji małokalibrową amunicję artyleryjską, prawdopodobnie także rakiety balistyczne.

Masud Pezeszkian i Władimir Putin w Moskwie, 17 stycznia 2025 r.Contributor / Contributor / Getty Images

Oprócz tego państwa zainicjowały też współpracę jądrową. W tym okresie, po upadku Związku Radzieckiego, dla Rosji najważniejsze było jednak nawiązanie relacji z Zachodem, z Amerykanami. Tym też przez długi czas kierował się Putin. To osłabiło współpracę między Rosją a Iranem — Moskwa odmówiła przykładowo dostarczenia Teheranowi zakupionych przezeń rakietowych systemów przeciwlotniczych S-300. Potem jednak relacje Kremla z Zachodem się pogorszyły i kraje wróciły na wcześniejszą ścieżkę współpracy — po 2022 r. wręcz się ona zacieśniła.

Jakich? Co jeszcze łączy Rosję i Iran poza współpracą wojskową?

Ta współpraca rozwija się w wielu różnych, często mniej oczywistych kierunkach, które na pierwszy rzut oka nie budzą żadnych podejrzeń. W grę wchodzi m.in. współpraca gospodarcza — jej przykładem jest Międzynarodowy Korytarz Transportowy Północ-Południe (INSTC) łączący Rosję z Iranem przez Kaukaz, a potem dalej przez Pakistan aż do Chin. Pozwala on transportować wszystko, od pistacji i ryż, po systemy uzbrojenia. Pomaga on uczynić z Rosji główny węzeł tranzytowy między Europą a Bliskim Wschodem i Indiami, a z drugiej strony, a jednocześnie zwiększyć jej wpływy w regionie Zatoki Perskiej.

Na pierwszy rzut oka nie ma w niej nic podejrzanego — ot, Rosja produkuje pewne substancje chemiczne i wysyła je do Iranu. Kluczowym elementem tej współpracy jest dostawa nadchloranu amonu do produkcji paliwa rakietowego. Według doniesień mediów Rosja, za pośrednictwem państwowego przedsiębiorstwa ANOSIT, w 2024 r. potroiła produkcję nadchloranu amonu. Chloran sodu, a więc tak zwana substancja prekursorowa, jest produkowany w Chinach i eksportowany do Rosji, gdzie następnie wykorzystuje się go do wytwarzania nadchloranu amonu. Nadchloran sodu jest kluczowym składnikiem w produkcji stałego paliwa rakietowego.

Takich przykładów jest więcej. Pod przykrywką pozornie nieszkodliwych działań państwa te rozwijają współpracę wojskową i realizują swoje ukryte cele.

Co spaja to partnerstwo? Czy można mówić o względach strategicznych, czy to bardziej pragmatyczna współpraca wynikająca z izolacji międzynarodowej obu państw?

Zdecydowanie przeważają względy pragmatyczne. Od wielu lat eksperci nazywają to partnerstwo małżeństwem z rozsądku. Iran i Rosja utrzymują pewne relacje, ale miłości między nimi nie ma. Wręcz przeciwnie — Rosjanie nie za bardzo lubią Irańczyków i z wzajemnością. Istnieje między nimi duża nieufność.

Z czego ona wynika?

W dużej mierze ma ona podłoże historyczne. Sięga już XIX w. i licznych wojen rosyjsko-perskich. Potem przyszła II wojna światowa, podczas której połączone siły brytyjskie i sowieckie napadły na neutralny wówczas Iran. Po jej zakończeniu Związek Sowiecki opóźniał wycofanie swoich wojsk z północnego Iranu i wspierał powstanie komunistycznych republik przeciwko władzy w Teheranie, co doprowadziło do kryzysu irańskiego, jednego z pierwszych poważnych konfliktów rodzącej się zimnej wojny. Dopiero presja Amerykanów zmusiła Sowietów, by opuścili północny Iran.

Mimo to państwa te rozwijają współpracę.

A coś je dzieli?

Binjamin Netanjahu i Władimir Putin w Jerozolimie, 23 stycznia 2020 r.Mikhail Svetlov / Contributor / Getty Images

Dzieli też je podejście do Izraela. Iran ma z nim skrajnie napięte relacje, delikatnie mówiąc. Stosunki rosyjsko izraelskie są dużo bardziej wyważone, co najmniej dobre. Przykładem tego była choćby pełna współpraca między Izraelem a Rosją w Syrii przeciwko Iranowi. Problematyczne jest też podejście do państw arabskich. Przykładowo, Rosja wsparła Zjednoczone Emiraty Arabskie, a nie Iran w emiracko-irańskim sporze terytorialnym.

Mimo to oba państwa są pragmatyczne. Wiedzą, że nie mają za bardzo innych możliwości i zacieśniają współpracę, ale bez większej sympatii.

Komu ta współpraca jest bardziej potrzebna? Czy któraś z tych stron jest silniejsza w tym partnerstwie?

Niewątpliwie Rosja, jest większym, potężniejszym państwem, ma dużo szersze wpływy w regionie. Z pewnością więc to ona odgrywa w tym partnerstwie pierwsze skrzypce. Owszem, Rosja otrzymała istotne wsparcie od Iranu na początku pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, bardzo jej ono pomogło. Iran często narzeka, że nie ma z tej współpracy aż tak wiele korzyści. Obecnie bowiem dostawy rosyjskiej broni do niego są względnie małe — media pisały o tajnych dostawach odrzutowców Su-35, ale były to pojedyncze egzemplarze. Podobnie jest z innym sprzętem — więcej Rosja dostarcza go choćby do Algierii. Współpraca gospodarcza się zacieśnia, ale też jest ona względnie mała — 5 mld dol. (18,5 mld zł) wymiany handlowej rocznie, podczas gdy między Rosją a Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi jest to 12 mld dol. (44,3 mld zł).

Jaką rolę odgrywa w tym Pekin?

Jest jednym z elementów czterostronnej osi obejmującej Chiny, Rosję, Iran i Koreę Północną. Współpraca między nimi bardzo mocno się rozwija, każdy z tych państw wnosi w nią swój wkład. Chiny dostarczają m.in. komponenty do programu rakietowego Iranu. Obecnie zaś prawdopodobnie zapewniają mu też wsparcie wywiadowcze, dostarczając informacji potrzebnych do przeprowadzania precyzyjnych ataków na cele w regionie. Bez zdjęć satelitarnych, które dostarczają Chińczycy, Iran miałby z tym dużo większe trudności — nie ma tak rozbudowanych zdolności do rozpoznania i wykrywania obiektów. Oddzielnie też Chiny mocno współpracują z Rosją.

Spotkanie delegacji Iranu i Chin w Kazaniu, 23 październik 2024 r.Anadolu / Contributor / Getty Images

Na ile ten sojusz autokratów jest niebezpieczny? Czy może zachwiać porządkiem międzynarodowym?

Jakie jest prawdopodobieństwo, że ataki USA i Izraela doprowadzą do zmiany reżimu w Iranie?

Trump wzywa Irańczyków do tego, by wzięli sprawy w swoje ręce i postawili się władzy. Czy spodziewa się pan, że to zrobią? Wyjdą znów na ulice?

Za jakiś czas znów wyjdą. Robili to od dawna, nie tylko w tym roku, ale także w poprzednich latach. Nie przyniosło to żadnej zmiany — zwykle spotykało się z brutalną odpowiedzią. W tym roku była ona wyjątkowo okrutna — do protestujących dołączyły obce siły, prawdopodobnie prowokatorzy izraelscy, po to, by zwiększyć chaos. Reżim miał tego świadomość. Do tego przeczuwał, że po nalotach z 2025 r. Amerykanie mogą stwierdzić, że jest to okazja do kolejnej interwencji w Iranie. Dlatego władze chciały je zakończyć najszybciej, jak się dało. Możliwie brutalnie, żeby zadziałało to odstraszająco. Co w pewnym sensie się udało.

Myślę więc, że Iran jako republika islamska przetrwa — ale mocno poobijany i jeszcze biedniejszy. Irańczykom będzie żyło się w nim jeszcze gorzej niż dotychczas. Nie wiadomo, kiedy nadejdzie ten moment, że desperacja wybuchnie na nowo i okaże się większa niż strach przed służbami porządkowymi.