Złota biżuteria, złote kosmetyki, a nawet złocone jedzenie. Złoto od zawsze było atrakcyjne, ale teraz ten metal jest najdroższy w historii. Od 2024 r. złoto odnotowuje gwałtowny wzrost wartości, a w tym roku jego cena kilkakrotnie osiągała rekordowe poziomy.
Ta współczesna gorączka złota nie tylko skłania zwykłych ludzi do kupowania sztabek złota. Ma ona również konsekwencje dla bogatych w złoto krajów Afryki. Zagraniczne firmy wydobywcze rozpoczęły eksploatację tego surowca, aby zaspokoić rosnący popyt.
Zniszczyli naszą ziemię. Przekopali ją, przez co nic nie może na niej rosnąć
— mówi Kabbeh Washington, mieszkanka Mat House.
Czytaj także: Ta ryba kosztuje więcej niż wagyu. Rybacy ryzykują życie, by złowić jedną sztukę
|
Business Insider
Skąd tak wysokie ceny złota?
Co sprawia, że złoto jest droższe niż kiedykolwiek? W jaki sposób decyzje gospodarcze USA wpływają na społeczności oddalone o 9700 km?
Związek między ludźmi a złotem sięga tysięcy lat wstecz. Lidyjczycy jako pierwsi zaczęli używać złota jako waluty około 700 r. p.n.e.
W kolejnych stuleciach inne cywilizacje również przyjęły tę walutę. Umocniło to reputację złota jako globalnego symbolu bogactwa.
W USA wydobycie złota pobudzało wyobraźnię podczas gorączki złota w 1849 r., kiedy to ludzie tłumnie przybywali do San Francisco w poszukiwaniu zakopanych skarbów.
W 1900 r. Stany Zjednoczone oficjalnie przyjęły system waluty złotej, który ustalał stałą cenę złota w dolarach amerykańskich. Chociaż Stany Zjednoczone porzuciły system waluty złotej w 1971 r., złoto zawsze reprezentowało wartość materialną.
Od tysięcy lat jest ono wykorzystywane jako środek transferu bogactwa, umożliwiający przenoszenie go z jednego miejsca do drugiego
Obecnie złoto jest często uważane za bezpieczną lokatę kapitału. Kiedy rynki stają się niestabilne, ludzie często zwracają się ku niemu, aby zabezpieczyć swój majątek.
W normalnych latach wartość złota rośnie o niewielki lub stały procent rocznie. Gdy jednak sytuacja staje się niepewna, można zaobserwować duży wzrost i skoki cen złota
|
Business Insider
Rola złota w kryzysach finansowych
Spójrzmy na przykład na lata po kryzysie finansowym z 2008 r. Wraz z gwałtownymi spadkami na giełdzie ceny złota wzrosły o 13 proc. w 2009 r., 27 proc. w 2010 r. i 33 proc. w 2011 r.
Ceny złota spadły o około 45 proc., gdy gospodarka odżyła w latach 2011–2015.
Pandemia koronawirusa wywołała kolejne spowolnienie gospodarcze w 2020 r., powodując wzrost cen złota o 25 proc. i przekroczenie po raz pierwszy w historii poziomu 2000 dol. za uncję.
2 kwietnia 2025 r., w dniu, w którym prezydent Donald Trump ogłosił swój plan dotyczący ceł, rynki zareagowały niemal natychmiast. Akcje Apple spadły o ponad 7 proc., Tesli o ponad 6 proc., a Amazona o ponad 5 proc. Złoto osiągało jednak wyższe ceny na rynku towarowym.
Mimo że od kwietnia rynek akcji odnotowuje wzrosty, Goldman Sachs przewidywał, że do końca 2025 r. cena złota osiągnie rekordowy poziom 3700 dol. za uncję, ponieważ ludzie i banki centralne będą sięgać po ten kruszec w poszukiwaniu bezpieczeństwa.
Obecnie wydaje się, że każdy chce zdobyć sztabkę złota, a jeden z detalistów pomaga zaspokoić ten popyt.
Costco czerpie zyski dzięki boomowi na złoto
Sztabki złota wyprzedały się w ciągu kilku godzin
Ludzie kupują je za setki milionów dolarów
— grzmiały media telewizyjne.
Fascynujące jest obserwowanie, jak Costco eksploruje ten rynek i buduje prawdziwą niszową społeczność kolekcjonerów. Costco sprzedaje sztabki i monety swoim członkom od 2023 r.
Popyt na sztabki był tak duży, że w maju 2025 r. Costco zaczęło ograniczać możliwość zakupu do jednej sztabki na klienta. Jubilerzy również odnotowali wzrost popytu.
Michael Littman i jego kuzyn Gary prowadzą ten sklep w New Jersey. W ostatnich miesiącach odnotowali 20-procentowy wzrost klientów, chcących sprzedać starą biżuterię.
— Złoto jest teraz bardzo drogie, więc to świetny moment na sprzedaż. Pamiętam, kiedy kosztowało 40 dol. za uncję. Wspaniałe jest to, że ludzie zazwyczaj przychodzą tu, spodziewając się, że dostaną kilkaset dolarów, a obecnie mogą wyjść z tysiącami dolarów. To naprawdę miłe, zwłaszcza gdy ktoś potrzebuje pieniędzy. Cena za ten przedmiot wynosi 1247 dol. — mówi Michael Littman, współwłaściciel Gary Michaels Fine Jewelry.
|
Business Insider
Czytaj także: “Byłbym zaskoczony, gdyby do 2030 r. to się nie wydarzyło”. Sam Altman o sztucznej inteligencji
Jak wygląda wydobywanie złota?
— Ta sztabka złota waży około 1,2-1,3 kg. Właśnie tyle złota ten zakład odzyskuje każdego dnia pracy — wyjaśnia Ollie Crush, szef działu nauki i współzałożyciel, Mint Innovation.
Kiedy opublikowaliśmy to nagranie na początku 2024 r., ta sztabka była warta 85 tys. dol. Ponad rok później jest warta około 135 tys. dol.
Kiedy popyt na surowce takie jak złoto jest bardzo wysoki, automatycznie wzrasta zainteresowanie wydobyciem tych surowców w krajach, z których są one pozyskiwane.
Jednym z tych krajów jest Liberia. Szacuje się, że głęboko pod bujnymi lasami tego kraju znajduje się około 3 mln uncji złota.
W 2008 r. wydobycie znacznie wzrosło z powodu kryzysu finansowego w USA. Produkcja złota w Liberii wzrosła wówczas ponad dwukrotnie.
Obecnie zagraniczne firmy wydobywcze z takich krajów jak Turcja, Wielka Brytania i Kanada chcą wydobywać jeszcze więcej. Oznacza to większą konkurencję dla lokalnych mieszkańców, którzy dotychczas zajmowali się wydobyciem na mniejszą skalę.
Alex Deru zajmuje się wydobyciem złota przez prawie połowę swojego życia.
— Byłem jeszcze mały, gdy widziałem, jak moi bracia wydobywają złoto. Gdy dorosłem, sam się tym zająłem — mówi Alex Deru, górnik wydobywający złoto
Alex zajmuje się wydobyciem zarówno na własną rękę, jak i na zlecenie firm wydobywczych. Obecnie pracuje z zespołem 29 innych niezależnych górników. Korzystają oni z podstawowych narzędzi.
— Nie mamy maszyn, motyk, ani lepszych łopat. To, co mamy, przekazujemy między sobą — tłumaczy.
Przy użyciu dostępnych narzędzi dotarcie do warstwy osadu zawierającej złoto zajmuje tydzień.
W niektórych miejscach warstwa ma 2,4 m głębokości, a w innych 2,7 m. Przekopanie się zajmie nam jeszcze cztery dni. Wtedy będziemy mogli zacząć płukanie
— dodaje.
|
Business Insider
Alex i jego zespół płuczą osad za pomocą narzędzia zwanego płucznią. Jest ona wyłożona materiałem przypominającym dywan, który zatrzymuje złoto.
Gdy woda i osad przepływają przez płucznię, cięższe złoto opada na dywan, a lżejsze materiały są wypłukiwane.
— To właśnie dywan “zbiera” złoto. Następnie poświęcamy czas na przetwarzanie — tłumaczy Alex.
Niektórzy górnicy podczas płukania nielegalnie używają substancji chemicznych, takich jak rtęć. Rtęć działa jak magnes, wiążąc cząsteczki złota i ułatwiając ich oddzielenie od osadu.
Ta toksyczna substancja chemiczna może jednak przedostawać się do rzek i dróg wodnych, powodując problemy skórne i oddechowe, zaburzenia neurologiczne, a w niektórych przypadkach nawet śmierć.
Dlatego Alex i jego zespół jej nie używają. To, co pozostaje, to dla górnika niewielka fortuna, licząca 2 g złota.
— Z niektórych rodzajów żwiru można uzyskać 2 g, z niektórych 1,5 g, a z niektórych 3 — mówi.
W momencie kręcenia materiału to zdobyte złoto było warte ok. 159 dol. Gdy jednak pojawia się zagraniczna konkurencja, społeczności bogate w złoto często ponoszą tego konsekwencje.
Wydobywanie złota zmienia krajobraz i wpływa na lokalnych mieszkańców
W listopadzie 2024 r. chińska firma Hongtu Mining podpisała pięcioletnią umowę z przywódcami społeczności w Gbuee w celu rozpoczęcia wydobycia złota.
George Brownell Jr. po raz pierwszy zauważył to miejsce miesiąc wcześniej, latając dronem nad Mat House, małą wioską położoną 3 km od Gbuee.
— Kiedy dron przesuwa się w prawo od obozowiska, można dostrzec ślady koparek. Mam kilka zdjęć Mat House sprzed rozpoczęcia wydobycia. Widać na nich lasy. Tak wyglądało to miejsce kiedyś. Widać kąpiących się ludzi — mówi George “Gabi” Brownell, rolnik i aktywista.
Kiedy cztery miesiące później George przeleciał dronem nad tym terenem, krajobraz był nie do poznania. Ponieważ złoto ma dużą gęstość, osadza się w pobliżu dróg wodnych po rozpadzie w wyniku erozji skał zawierających złoto.
Oznacza to, że rzeki, strumienie i inne zbiorniki wodne są najbardziej narażone na zagrożenia związane z wydobyciem na dużą skalę.
|
Business Insider
Liberyjska Agencja Ochrony Środowiska stwierdziła, że firma Hongtu naruszyła krajową politykę ochrony środowiska przez zmienianie biegu lokalnej rzeki i zanieczyszczanie jej.
— Obecnie ludzie nie kąpią się w tej brązowej wodzie, nie piorą w niej ubrań, ani nie wykorzystują do gotowania — mówi George
Miejscowi zarzucali również zagranicznej firmie używanie w pobliżu ich gospodarstw ciężkiego sprzętu, takiego jak koparki, co rzekomo spowodowało wylesianie i erozję gleby, utrudniając uprawę żywności.
Wcześniej wiele osób zajmowało się rolnictwem lub prowadziło niewielką działalność wydobywczą. Teraz nie mają skąd czerpać środków do życia
— mówi George.
W marcu 2025 r. George i kilku mieszkańców Mat House wysłali list z zażaleniem do liberyjskiego Ministerstwa Górnictwa i Energii, prosząc o interwencję w celu wstrzymania działalności Hongtu.
— Nie było żadnej odpowiedzi — mówi George.
— Nie chcieli nas wysłuchać, ponieważ nie mamy władzy. Mówili, że nie można ich powstrzymać. Ludzie z rządu nie dbają o nasze interesy. Nie są tam dla obywateli. Są tam dla siebie, swoich dzieci i żon — dodaje Kabbeh.
— Nic nie możemy osiągnąć. Ludzie po prostu siedzą w rządzie i cieszą się z pieniędzy, ponieważ zajmują odpowiednią pozycję — wyjaśnia mieszkaniec Mat House.
George nakręcił i wyprodukował krótki film dokumentalny, który opublikował na Instagramie.
— Firma, która tu przybyła, twierdziła, że przybyła, aby nam pomóc, ale przyjechała nas zabić — twierdzi Kabbeh.
Zanim rozpoczęli prace nad naszym potokiem, mieli zapewnić nam bezpieczną wodę pitną. Tak, zgodziliśmy się na to. Od tego czasu firma odmówiła nam dostarczenia bezpiecznej wody pitnej i zniszczyła wszystkie nasze zasoby. Wypuszczają do wody rtęć
— mówi mieszkaniec Mat House.
|
Business Insider
Cena złota, a koszt wydobycia, który ponoszą mieszkańcy
Po opublikowaniu filmu dokumentalnego liberyjska Agencja Ochrony Środowiska nałożyła na firmę grzywnę w wysokości 40 tys. dol. i podobno skonfiskowała wszystkie nielegalne materiały Hongtu, skutecznie zamykając jej działalność.
Hongtu została również zobowiązana do zatrudnienia firmy zajmującej się ochroną środowiska, która miała opracować plan przywrócenia Mat House do stanu sprzed wydobycia.
Firma Hongtu nie odpowiedziała na nasze pytania. Mimo to działalność wydobywcza Hongtu pozostawiła trwałe ślady w społeczności.
Zniszczyli naszą ziemię. Nie możemy niczego uprawiać. Nie możemy nawet założyć plantacji manioku. Przekopali ziemię, przez co nic nie może na niej rosnąć
— twierdzi Kabbeh.
— Postrzegam to jako formę wyzysku, a społeczność nie odniosła żadnych korzyści z wydobycia, które tutaj prowadzili — mówi George.
Liberia nie jest jedynym afrykańskim krajem odczuwającym skutki wydobycia złota. Raporty wykazały, że rtęć i inne toksyny zanieczyściły około 60 proc. źródeł słodkiej wody w Ghanie.
W październiku 2024 r. setki ludzi w Ghanie przemaszerowały przez stolicę, protestując przeciwko nielegalnemu wydobyciu.
Powinniśmy upewnić się, że surowce są wydobywane bez niszczenia środowiska, wchodzenia do rezerwatów leśnych i zanieczyszczania wody
— mówił Kennedy Kpodo, jeden z protestujących.
Liberyjscy urzędnicy twierdzą, że starają się zapobiegać dalszym szkodom spowodowanym wydobyciem złota. Mieszkańcy Mat House obawiają się jednak, że rząd nie zrobi wystarczająco dużo, aby zmienić sytuację.
Tak czy inaczej, boom na złoto powoduje wzrost nielegalnego wydobycia, co utrudnia nadzór.
Większość kopalń w Liberii, które zostały uznane za kopalnie światowej klasy lub opłacalne ekonomicznie, znajduje się w trudno dostępnych obszarach, w odległych dżunglach
— wyjaśnia Geraldine Bass, współzałożycielka Mongrow Minerals.
Geraldine Bass współzałożyła firmę poszukującą złóż mineralnych w 2019 r. po ukończeniu studiów na Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii w USA.
— Wysłanie jednego agenta terenowego do odległego obszaru wymaga dużych nakładów. W sytuacji awaryjnej dotarcie Agencja Ochrony Środowiska na miejsce w celu monitorowania go może zająć tygodnie — tłumaczy Geraldine.
— Ludzie są w pełni świadomi, że kiedy firmy przyjeżdżają, praktycznie nie są nadzorowane — mówi George.
|
Business Insider
Ile jeszcze złota zostało?
Liberyjska Agencja Ochrony Środowiska uruchomiła pięcioletni plan poprawy zarządzania środowiskiem i promowania zrównoważonego wydobycia.
Obejmuje on utworzenie biur we wszystkich 15 hrabstwach Liberii w celu nadzorowania działalności górniczej i rozwiązywania lokalnych problemów środowiskowych.
— Rząd Liberii stara się, jak może. Odkąd zaczęłam wydobycie w Liberii, pracowałam pod rządami dwóch administracji. Sytuacja się poprawiła. To po prostu bardzo trudne — mówi Geraldine.
W miarę jak Liberia zmaga się z regulacją przemysłu wydobywczego, rosną obawy dotyczące ilości złota, które pozostało do wydobycia.
Geolodzy szacują, że pod skorupą ziemską znajduje się 50 tys. ton złota. Jeśli tempo wydobycia na świecie utrzyma się na obecnym poziomie, naukowcy uważają, że do 2050 r. złoża złota mogą się wyczerpać.
Jego rzadkość prawdopodobnie spowoduje, że stanie się jeszcze droższe. Liberyjska Agencja Ochrony Środowiska nie odpowiedziała na nasze pytania.
Autor: Dominick Reuter, dziennikarz, Business Insider
