Niepewna przyszłość Iranu. Ekspert: nie widzę pozytywnych scenariuszy
Maziar Bahari jest dziennikarzem, reżyserem i aktywistą, który stworzył IranWire — projekt dziennikarzy na wygnaniu, którzy zbierają świadectwa represji i publikują je w czasie rzeczywistym. Czytanie IranWire jest trudne: to martyrologium. Zdjęcia zabitych i aresztowanych, historie młodych ludzi zabitych strzałami snajperów i straconych kobiet — wszystko to jest zebrane w jednym miejscu.
Maziar Bahari sam wie, czym są tortury w więzieniu Ewin. W 2009 r. podczas tzw. zielonej rewolucji relacjonował wydarzenia dla magazynu “Newsweek” i został aresztowany. W więzieniu spędził 118 dni. Po zwolnieniu Maziar wyjechał do Wielkiej Brytanii.
Jeśli w zeszłym tygodniu wiele mediów mówiło o 20 tys. ofiar podczas protestów w Iranie, to w tym tygodniu pojawiają się już liczby mówiące o ponad 30 tys. Jaka jest metoda gromadzenia danych o ofiarach, zwłaszcza w warunkach odcięcia internetu?
Nie mogę stwierdzić ze stuprocentową pewnością, że zginęło właśnie 30 tys. osób. Jednak według niektórych szacunków liczba ta jest prawdziwa. Osoby zajmujące się gromadzeniem informacji robią to przy użyciu różnych metod, a są też organizacje praw człowieka i lekarze, którzy robili to w innych sytuacjach w przeszłości. Przypuszczam, że pobierają próbki. Osobiście nie jestem ekspertem w tych metodach, ale mogę powiedzieć, że na podstawie informacji od naszych źródeł nawet w najmniejszych miasteczkach w całym Iranie doszło do dziesiątek zabójstw. Co dopiero w Teheranie i dużych miastach? Uważam, że nie będzie przesadą mówić o możliwym zabójstwie 30 tys. osób, ale nie możemy niezależnie zweryfikować tej liczby.
Jak obecnie współpracujecie z informatorami w Iranie? Jak zachowujecie równowagę między ochroną ich przed represjami a uzyskiwaniem ekskluzywnych materiałów z pierwszej ręki?
Stosujemy najbezpieczniejsze sposoby. W różnych momentach skuteczne są różne metody ochrony i jak dotąd nie mieliśmy ani jednego naruszenia bezpieczeństwa, ale zawsze istnieje ryzyko, że nasze źródła mogą zostać ujawnione. Staramy się chronić ich w miarę możliwości. Czasami korzystamy z połączeń telefonicznych na numery stacjonarne, czasami ze specjalnych aplikacji do wymiany wiadomości, a czasami z internetu. Często informacje przekazują nam osoby wyjeżdżające z Iranu.
W większości państw autorytarnych sytuacja wygląda podobnie. Bez względu na to, jak bardzo autorytarny system się stara, obywatele zawsze są o krok przed nim. Jako osoba pochodząca z takiego miejsca, myślę, że rozumie pani, że reżimy autorytarne robią wszystko, co w ich mocy, aby kontrolować i ograniczać możliwości ludzi. Ale jednocześnie społeczeństwo danego kraju, zwłaszcza młodzież — pokolenie cyfrowe — zawsze wyprzedza system.
Jak ocenia pan rolę Rezy Pahlawiego w protestach? Stał się on znany na całym świecie dopiero w zeszłym roku. Czy ma szansę stać się prawdziwym przywódcą narodu?
Książę Reza Pahlawi jest synem ostatniego szacha Iranu. I właśnie dlatego większość Irańczyków go zna. Wszyscy Irańczycy znają to nazwisko. Irańczycy mają w większości dobre wspomnienia z tamtych czasów. Tęsknią za życiem, w którym mogli chodzić do kina i tak dalej. A ponieważ Islamska Republika dopuściła się tak wielu okrucieństw, ludzie myślą: wszystko jest lepsze od tego reżimu. Możemy stwierdzić, że pan Pahlawi jest duchowym przywódcą obecnych protestów. Miliony Irańczyków, którzy wyszli na ulice, skandowały jego imię. Nie można temu zaprzeczyć.
Protesty w Szirazie, 9 stycznia 2026 r.Middle East Images / AFP
Jednocześnie nie możemy powiedzieć, że jest on bezwarunkowym przywódcą ruchu protestacyjnego: aby stanąć na czele ruchu, potrzeba czegoś więcej niż tylko ludzi skandujących twoje imię. Trzeba umieć negocjować z różnymi grupami opozycji, tworzyć sojusze, rozmawiać z przedstawicielami reżimu i angażować w swoją sprawę innych ludzi, w tym rządy różnych krajów. Na przykład Nelson Mandela siedział w izolatce na wyspie Robben w RPA. Ale jednocześnie miał zastępców, którzy podróżowali po świecie, prowadzili negocjacje z różnymi osobami, szukali sojuszników. Mandela prowadził negocjacje między innymi z reżimem. Był więc prawdziwym liderem południowoafrykańskiego ruchu przeciwko apartheidowi.
Książę Reza Pahlawi niestety nie dysponuje takim zasobem. Przez ostatnie 47 lat przebywał poza granicami kraju, ale nie udało mu się stworzyć partii politycznej ani po prostu zgranej grupy, nawet niewielkiej, która mogłaby działać w sposób zorganizowany, prowadzić negocjacje z różnymi grupami, frakcjami opozycji, rządami. W ten sposób mamy przywódcę duchowego, ale nie rewolucyjnego.
Jakie są poglądy polityczne większości protestujących?
Większość ludzi w Iranie skandowała imię Rezy, ponieważ chcą widzieć go jako przywódcę przejściowego, a niektórzy chcą przywrócić rządy szacha. Istnieją różne grupy i różne opinie, ale można z całą pewnością stwierdzić, że większość ludzi w Iranie nie chce obecnego rządu: kogokolwiek, tylko nie tego. Mam przyjaciela, reżysera filmowego Muhammada Nurizada, który jest rewolucjonistą i wielokrotnie przebywał w więzieniu — on zawsze powtarza, że gdyby irańskim rządem kierowała grupa alfonsów, gwałcicieli i złodziei, sytuacja byłaby lepsza niż obecnie. Ponieważ obecny rząd jest nie tylko nieefektywny i niezdolny do działania, ale także skorumpowany do szpiku kości.
Irańczycy, niezależnie od tego, czy wychodzą na ulice, czy nie, są niezadowoleni z systemu. Gdyby mieli szansę, łatwo i pokojowo zmieniliby rząd.
Niestety, obecna władza potrafi przetrwać. Jednocześnie, jak już wspomniałem, w Iranie nie ma zorganizowanej opozycji. Dlatego trudno sobie wyobrazić, jak obalić reżim. Boli mnie to, ale niestety taka jest rzeczywistość.
Czy zmienia się retoryka Alego Chameneiego wobec protestujących? Wygląda na to, że najpierw częściowo uznał problemy gospodarcze, a potem przeszedł do ostrych represji wobec “wandali i terrorystów”.
Chamenei jest w podeszłym wieku, ma 86 lat. Nie sądzę, żeby się zmienił. Dlatego nie będzie uspokajał protestujących. Będzie mówił o oporze, a ponieważ uważa, że przyczyną obalenia szacha było to, że uległ żądaniom ludu, będzie się opierał wszelkim zmianom. Trzeba jednak odróżniać retorykę Islamskiej Republiki od rzeczywistości. Myślę, że będą głosić: “Nie poddamy się, będziemy silni, nie dopuścimy do zmian”. Ale jednocześnie prowadzą zakulisowe negocjacje z Amerykanami. Dlatego do ich retoryki zawsze należy podchodzić z dużą dozą sceptycyzmu.
Niektóre media piszą, że Chamenei ma plan ucieczki z Iranu. Jak pan sądzi, jeśli do tego dojdzie, ucieknie on do Moskwy?
Nie sądzę, aby wersje o przygotowywanej ucieczce były prawdziwe. Myślę, że raczej umrze, niż ucieknie. Pod tym względem jest podobny do Hitlera: lepiej popełnić samobójstwo, niż uciekać. Niestety, ciągle słyszymy wiele dezinformacji, która pochodzi z obu stron. Z jednej strony mamy do czynienia z reżimem, który jest kłamliwy i skorumpowany do szpiku kości i gotowy zrobić wszystko, aby przetrwać. Z drugiej strony widzimy, że wiele osób z opozycji żyje w świecie marzeń i nie chcąc spojrzeć prawdzie w oczy, wymyśla takie historie i je rozpowszechnia.
Jak rodziny ofiar, lekarze lub pańskie własne źródła opisują wykonywanie rozkazów Chameneiego? Wszystkie te doniesienia o strzałach w głowę lub oczy, zastrzykach chemicznych i tak dalej wyglądają potwornie.
Z tego, co słyszeliśmy i wiemy, Chamenei chciał bardziej zdecydowanej reakcji [sił bezpieczeństwa] kilka lat temu, podczas protestów kobiet.
Maziar Bahari w 2014 r.BEN STANSALL / AFP
Ale wtedy tak się nie stało i w rezultacie nakazał teraz reagować na protesty bardziej surowymi środkami. Wyznaczył kilka osób za to odpowiedzialnych. To w szczególności Ali Laridżani, który był przewodniczącym parlamentu, odpowiadał za realizację krwawych życzeń Chameneiego, w wyniku czego zginęły tysiące ludzi.
Niestety, możemy powiedzieć, że Chamenei wyciągnął z doświadczeń reżimu szacha ważną lekcję: jeśli ustąpisz choćby o centymetr, poniesiesz porażkę. A jeśli nie możesz rozwiązać podstawowego problemu — ekonomicznego — z powodu którego ludzie wyszli protestować, to znaczy, że trzeba zniszczyć ludzi. Egzekucji nie ma tak wielu w porównaniu z zabójstwami. Bardzo trudno mi powiedzieć, co jest straszniejsze: po prostu bombardują nas zdjęciami, historiami, biografiami zabitych protestujących. Wszyscy są w różnym wieku. Są chłopcy w wieku 14-15 lat, są mężczyźni po sześćdziesiątce, są kobiety w podeszłym wieku.
W przeciwieństwie do protestów sprzed trzech lat, kiedy strzelano do ludzi, aby ich sparaliżować lub oślepić, tym razem strzelano w jednym celu: aby zabić. Skala jest tak przerażająca, że nie jesteśmy w stanie jej teraz ogarnąć — z powodu braku informacji i przejrzystości. Myślę, że potrzeba lat, aby odtworzyć rzeczywisty obraz represji.
Rodziny ofiar przeżywają prawdziwy koszmar, szukając ciał swoich bliskich. Jak krewni to robią i z jakimi przeszkodami się spotykają?
Opublikowane zdjęcia pochodzą z Teheranu, z miejsc, gdzie krewni mieli dostęp do zwłok zabitych. Ale jest wiele miejsc w Iranie, gdzie ludzie nie mają nawet dostępu do ciał swoich bliskich. Człowiek poszedł na protesty i zniknął. I to wszystko, żadnych śladów. Oczywiście można przypuszczać, że udało mu się gdzieś wyjechać, ale w większości przypadków takie zniknięcie oznacza, że człowiek nie żyje, a jego ciało zostało ukryte.
Często, jeśli krewni chcą odzyskać ciało, muszą powiedzieć, że ta osoba należała do “Basidż” [paramilitarnej organizacji, milicji, formalnie wchodzącej w skład Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej, ale w wielu częściach Iranu podlegającej bezpośrednio lokalnym władzom] lub Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej. W wielu przypadkach muszą również zapłacić do 7 tys. dol. (24 tys. zł), aby otrzymać ciało. A dzieje się to w sytuacji, gdy maksymalny dochód wielu irańskich rodzin wynosi ok. 300-400 dol. (1 tys.-1,4 tys. zł) miesięcznie.
Czy protestujący nadal mają nadzieję na pomoc USA? Wielu odebrało słowa Donalda Trumpa, że “pomoc jest już w drodze” jako nadzieję na ratunek.
Armada zmierza w kierunku Iranu i mogą jeszcze nastąpić pewne zmiany. Kto wie, co się wydarzy? Niektórzy protestujący mają nadzieję. Inni uważają, że jest już za późno. Jeszcze innym w ogóle nie podoba się perspektywa amerykańskiej interwencji. Ale nie sądzę, abyśmy widzieli napis “koniec filmu”. Myślę, że teraz zaczyna się druga seria.
Czy widzi pan jakieś pozytywne scenariusze rozwoju sytuacji?
Nie, niestety nie widzę żadnych pozytywnych scenariuszy.
Czy pana zdaniem wojna domowa w Iranie jest możliwa?
Wiele lat temu, zwłaszcza po wojnie irańsko-izraelskiej, różne oddziały Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej uzyskały autonomię. Dzięki temu różne oddziały w różnych miejscach mają własną władzę decyzyjną. A ponieważ istnieje wiele różnych baz, które mają interesy przemysłowe i handlowe, oczywiste jest, że będą one walczyć między sobą o ochronę tych interesów.
Zniszczenia po protestach i starciach ze służbami, Teheran, 15 stycznia 2026 r.Atta Kenare / AFP
Ponadto istnieją powiązania klanowe lub, mówiąc prościej, plemienne. Niektóre grupy etniczne również mają swoje ambicje. Tak więc bez silnego demokratycznego przywódcy i demokratycznego rządu centralnego, które mogłyby prowadzić dialog z różnymi grupami i państwami zagranicznymi, bardzo trudno będzie osiągnąć ogólnokrajową zgodę. Niestety, obecnie nie ma takiego przywódcy.
Czy irańskie elity zgadzają się z tym, co się obecnie dzieje?
Wśród elit również istnieją różne grupy. Nawet wśród bogatych ludzi są tacy, którzy popierają reżim, i tacy, którzy są mu przeciwni. Jednym skonfiskowano majątek podczas protestów, inni popierają Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej. Jeśli chodzi o wojsko, sytuacja jest taka sama: jedni popierają reżim, inni nie. Jednak ponieważ dezercja i odejście z armii są bardzo niebezpieczne, wielu nie odchodzi, tylko nadal służy, nienawidząc reżimu. Tak jest we wszystkich sferach społeczeństwa, nie tylko wśród elit.
W jakim stopniu Rosja pomaga irańskiemu reżimowi utrzymać się przy władzy — na przykład poprzez dostawy broni i sprzętu?
Myślę, że Rosja odgrywa niewielką rolę w Iranie. Rosja czerpie z Iranu więcej korzyści niż Iran z Rosji. Jednak głównym beneficjentem Iranu są nadal Chiny. Kupują one ponad 80 proc. irańskiej ropy — oczywiście nielegalnie. Chiny dostarczają Iranowi technologie inwigilacyjne, a także technologie do tworzenia tzw. zapór ogniowych w internecie.
Jeśli chodzi o Rosję, to jej rola jest raczej metafizyczna: Iran inspiruje się zachowaniem Kremla i być może Chamenei chciałby być podobny do Putina. Jednak większość uwagi i zainteresowania skupia się na Chinach. Dlatego zawsze powtarzam, że jeśli Chiny nie przestaną wspierać Islamskiej Republiki, a Chamenei pozostanie przy życiu, to w Iranie niewiele się zmieni. Aby doszło do jakichkolwiek zmian, konieczny jest jeden z dwóch czynników: albo zaprzestanie chińskiego wsparcia dla reżimu, albo śmierć Chameneiego.
Jak radzi pan sobie z okropnościami, w które musi się pan zanurzać każdego dnia podczas pracy?
To bardzo ciężkie. Ale obecnie trudno nam sobie wyobrazić, jakie będą emocjonalne i psychologiczne konsekwencje: teraz patrzymy w przepaść. Jestem dumny z moich współpracowników. Wszyscy są bardzo odważni, wszyscy są oddani Iranowi i dziennikarstwu.
Sam przeżył pan więzienie i tortury. Czy osobiste doświadczenia pomagają, czy przeszkadzają?
Doświadczenia z więzienia dały mi lepsze zrozumienie funkcjonowania Islamskiej Republiki. Jednocześnie jest to bez wątpienia traumatyczne doświadczenie.
Na ile obecne protesty są podobne do poprzednich?
Obecne protesty odbywały się w większej liczbie miast, miasteczek i wsi w całym kraju, a ludzie byli znacznie bardziej rozgniewani niż wcześniej. Jednak poziom przemocy, jaką rząd zastosował wobec ludności, również przewyższył wszystkie poprzednie fale protestów.
