Katarzyna Snyder to ekspertka z doświadczeniem w negocjacjach ONZ od 2008 r., współorganizatorka szczytów COP19 i COP24, doradczyni polityczna polskiej prezydencji w Radzie UE w 2025 r. ds. polityki klimatycznej, wykładowczyni Carnegie Mellon University oraz ekspertka Instytutu Zielonej Gospodarki.
Szymon Majewski, Business Insider Polska: W jakim punkcie po ogłoszeniu wycofania się USA z Porozumienia paryskiego znajduje się globalna polityka klimatyczna? Czy cel ograniczenia wzrostu temperatur na poziomie 1,5 st. C w porównaniu z epoką przedprzemysłową pozostaje jeszcze aktualny i realny?
Katarzyna Snyder, Instytut Zielonej Gospodarki: Oczywiście wycofanie się USA z Porozumienia Paryskiego nie jest dobrą wiadomością, nie przekreśla jednak całego globalnego procesu klimatycznego. Obserwuję właśnie rozmowy podczas Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku. Rzeczywiście nie jesteśmy w najlepszym momencie — 10 lat temu w trakcie negocjacji Porozumienia Paryskiego panowała zupełnie inna atmosfera. Ku mojemu rozczarowaniu USA odgrywają dziś negatywną rolę w globalnych działaniach na rzecz ochrony klimatu. Dobra wiadomość jest jednak taka, że polityka klimatyczna została wbudowana w polityki fiskalne, gospodarcze, przemysłowe i rozwojowe właściwie wszystkich państw na świecie. Spodziewam się, że znakomita większość, jeśli nie wszystkie Strony Porozumienia, przed listopadową konferencją w brazylijskim Belem złożą swoje plany ochrony klimatu, tzw. NDC. Trend przestawiania gospodarek na zielone tory i czystą energię postępuje, niezależnie od tego czy w grze są Stany Zjednoczone. Inną kwestią jest oczywiście tempo tych postępów.
To rzeczywistość polityczna — a jak wygląda ta z perspektywy fizyki? Kolejne raporty pokazują, że ocieplenie klimatu przyspiesza, a czasu na jego spowolnienie jest coraz mniej.
Wystąpienia naukowców podczas zorganizowanego 24 września na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ szczytu klimatycznego wskazują na to, że cel 1,5 st. C jest jeszcze osiągalny, jednak w coraz mniejszym stopniu. “The window is still open but just” — okno jest jeszcze otwarte, ale ledwie. Gdyby świat wziął się dziś ostro do roboty z redukcją emisji gazów cieplarnianych, cel byłby do utrzymania, jednak realizm polityczny zmusza mnie do konstatacji, że szanse na to są prawdopodobnie bardzo małe. Nie oznacza to, że nie powinniśmy robić tyle, ile realistycznie możemy. To, czy ocieplenie do 2050 r. wyniesie 2 st. C, 2,1 st. C albo 3 st. C, ma ogromne znaczenie. Różnice między tymi poziomami przekładają się na miliony dolarów strat w wyniku katastrof naturalnych albo na liczbę zgonów z powodu ekstremalnych zjawisk pogodowych. Nauka wskazuje, że utrzymanie poziomu ocieplenia na poziomie 1,5 — 2 st. C pozwoliłoby ludzkości na dostosowanie się do zachodzących zmian i dalsze funkcjonowanie. Każda dziesiąta stopnia globalnego ocieplenia to bardzo daleko idące konsekwencje i rosnące koszty dla wszystkich gospodarek na świecie. Musimy zrobić tyle, ile realistycznie jesteśmy w stanie. I starać się zrobić więcej.
Czym jest szczyt klimatyczny w ramach Zgromadzenia Ogólnego ONZ? Jak ma się np. do corocznych konferencji Ramowej konwencji narodów zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, czyli tzw. COP-ów, z których najbliższy odbędzie się w listopadzie w Belem w Brazylii?
Na Zgromadzenie Ogólne przyjeżdżają szefowie państw i rządów z całego świata. To bardzo dobry moment na “zmierzenie temperatury” globalnych nastrojów i sprawdzenie, jakie tematy naprawdę się liczą w tym roku z perspektywy międzynarodowej. Jeszcze kilka lat temu czołowe miejsce na agendzie zajmował klimat; dziś mieści się on nadal w pierwszej piątce priorytetów, ale w mojej ocenie nie jest już numer jeden. Sekretarz generalny ONZ Antonio Guterres jest bardzo zaangażowany w globalną pracę na rzecz ochrony klimatu i sprawiedliwości klimatycznej, stąd też podczas Zgromadzenia Ogólnego zawsze organizuje dodatkowe 3 godzinne wydarzenie nazywane właśnie szczytem klimatycznym Sekretarza. W tym roku Guterres wyraził oczekiwanie, aby szefowie państw i rządów zaprezentowali na nim swoje plany klimatyczne na 2035 r. Ich przedstawienia co pięć lat wymagają zapisy Porozumienie Paryskiego. Zobowiązania trzeba złożyć przed COP 30 — szczyt podczas Zgromadzenia Ogólnego jest więc momentem, w którym liderzy mogą o nich opowiedzieć. To katalizator woli politycznej i działania na rzecz klimatu. I faktycznie po tym spotkaniu mamy ponad 100 złożonych nowych planów klimatycznych, w tym chiński.
Rozmawiamy dzień po szczycie. Co się na nim wydarzyło i czego możemy się spodziewać na listopadowym COP?
Głównym punktem programu było ogłoszenie planu klimatycznego na 2035 r. przez Chiny. Xi Jinping po raz pierwszy zapowiedział absolutny cel redukcji emisji na poziomie 7-10 proc. do 2035 r. Analitycy zastanawiają się nad interpretacją tych słów — punktem odniesienia ma być rok szczytowych chińskich emisji, nie wiadomo jednak, czy ten oficjalnie wskazany w dokumentach, czy ten faktyczny. Nie znamy też roku bazowego. Chińskie NDC najpewniej zostanie opublikowane pisemnie w tym tygodniu i wówczas będzie można bliżej mu się przyjrzeć. Głos zabrała też Unia Europejska, ogłaszając niedawne ustalenie Ministrów ds. srodowiska. Ursula von der Leyen powiedziała, że UE dalej będzie prowadzić transformację energetyczną, a nowy plan klimatyczny wskaże jakiś cel redukcji emisji w zakresie od 66 do 72 proc. do 2035 roku.
Czytaj też: Ruszają negocjacje nowego budżetu UE. Polska może stracić miliardy [WYWIAD]
Dwa lata temu na COP w Dubaju udało przyjąć się deklarację nt. odchodzenia od paliw kopalnych, potrojeniu mocy OZE czy podwojeniu efektywności energetycznej do 2030 r. W zeszłym roku na konferencji w Baku rozmawiano z kolei o finansowaniu działań adaptacyjnych. Co będzie główną stawką obecnego COP?
Głównym gwoździem programu na tegorocznym COP są właśnie te nowe plany klimatyczne na 2035 r. — tak zwane NDC (Nationally Determined Contributions), które nie są przedmiotem negocjacji. Każde państwo albo blok taki jak UE określa je samodzielnie. To nie jest robota negocjatorów. Sama agenda negocjacyjna na konferencję w Belem jest bardzo skromna i specjalistyczna; skupia się np. na szczegółowych wskaźnikach adaptacyjnych, na dalszym poszukiwaniu źródeł pieniędzy, na kwestii programu sprawiedliwej transformacji. Nie ma w niej niczego na czym brazylijska prezydencja COP30 mogłaby zbudować jego markę. Brazylijczycy w swojej narracji poświęcają jednak sporo uwagi egzekwowaniu oraz implementacji już wcześniej wynegocjowanych ustaleń. Koncentrują się np. na uwzględnianiu interesów ludności rdzennej, mówią też dużo o ochronie lasów tropikalnych. W tej drugiej kwestii panuje szczególnie silny nacisk — prezydent Lula mówił w Nowym Jorku, że należy stworzyć mechanizm kompensacji dla państw, które chronią swoje lasy i nie eksploatują ich gospodarczo. Dla Brazylii to twardy interes. To nie przypadek, że COP ma się odbyć w Belem, które z logistycznego punktu widzenia jest to tej roli zupełnie nieprzygotowane.
Czy ta implementacja obejmuje właśnie postanowienia z poprzednich szczytów?
Chodzi o implementację wszystkich zapowiedzi, obietnic i celów, zapisanych zarówno w krajowych planach, jak i dokumentach samego ONZ. Warto pamiętać, że oficjalna narracja nt. odchodzenia od paliw kopalnych, choć przyjęta na szczycie w Dubaju w 2023 r., jest bardzo silnie zwalczana przez państwa takie jak Arabia Saudyjska. Podejmują one starania, żeby jak najbardziej osłabić i rozwodnić tego typu sformułowania.
Implementacja skupia się na tym jak przełożyć słowa na odpowiednie działania w sektorze publicznym, prywatnym, lokalnych samorządach czy w ramach współpracy regionalnej. Może dotyczyć konkretnych tematów, takich jak emisje metanu, transport czy ochrona lasów. Wszystkie te kwestie cieszą się coraz większym zainteresowaniem. Na COP-ach cały czas przybywa uczestników. Wysłani przez państwa oficjalni przedstawiciele i negocjatorzy to w zasadzie niewielki procent całej puli uczestników — coraz bardziej liczy się udział różnych przedstawicieli globalnego społeczeństwa obywatelskiego, którzy chcą z bliska przyglądać się negocjacjom, ale też nawiązywać kontakty, prezentować, rozmawiać o rozwiązaniach i promować się. Trwa właśnie namysł nad skuteczniejszym połączeniem pionu negocjacyjnego z tym co się dzieje poza drzwiami sal plenarnych w realnym świecie i z aktorami którzy wdrażają postanowienia wynegocjowane przez urzędników.
Organizmy takie jak UE mają konkretne narzędzia do egzekwowania swoich polityk — państwa członkowskie mogą np. być karane za niewdrażanie dyrektyw. Jak wygląda skuteczność ochrony klimatu na poziomie globalnym przy braku globalnej egzekutywy?
Porozumienie Paryskie nie ma zębów ani pazurów. Gdyby je miało, prawdopodobnie nie udałoby się go uzgodnić i przyjąć. To jednocześnie zaleta i wada całego systemu ONZ — biorą w nim udział prawie wszyscy, ale jednocześnie schodzimy do najniższego wspólnego mianownika. Egzekwowanie postanowień może polegać tylko na wywieraniu politycznej presji, co czasem zadziała, ale nie zawsze.
Sprawie pomaga jednak to, że w ostatnich latach ochrona klimatu przeistacza się z kwestii politycznej w twardą historię ekonomiczną. Zielone technologie potaniały i po prostu się opłacają. Składane plany klimatyczne uwzględniają twarde interesy gospodarcze. Bardzo dobrze pokazuje to przykład Chin i USA. to jest wyścig o globalną hegemonię gospodarczą. Chiny przez ostatnie 10 lat gruntownie przygotowały się do tego wyścigu i zależy im dziś na utrzymaniu polityk klimatycznych, ponieważ przestawiły swoją gospodarkę i eksport na tzw. green tech. To dobre dla nich, to fakt, ale jest też korzystne dla ochrony klimatu. Co istotne, na arenie międzynarodowej Chiny nigdy nie obiecują więcej niż myślą, że są w stanie zrobić. Unia Europejska ma dokładnie odwrotną tendencję.
Wspomniała Pani, że podczas Zgromadzenia Ogólnego Unia przedstawiła porozumienie nt. przyjęcia planu klimatycznego (NDC). Samego planu jednak nadal nie ma. Czy jego brak wynika z trudności w ustaleniu wewnętrznego celu redukcyjnego na 2040 r.?
Komisarz ds. klimatu, Wopke Hoekstra, chyba nie rozegrał wewnątrzunijnych negocjacji najlepiej — bo na ostatniej Radzie ds. środowiska ministrowie stwierdzili, że temat celu na 2040 r. trzeba przenieść wyżej, do szefów państw i rządów. To spora zmiana, bo Rada Europejska decyduje już jednomyślnie, a nie większością głosów jak zwykła Rada UE. W praktyce oznacza to, że końcowe słowo w tej sprawie padnie dopiero 28 października. Wtedy Rada Europejska podejmie decyzję, a chwilę później ministrowie środowiska będą mogli już przyjąć unijny NDC i mandat negocjacyjny na COP30.
Czytaj też: O 90 proc. emisji mniej do 2040 r.? Nadchodzi nowy cel klimatyczny UE
Kierunek na neutralność klimatyczną do 2050 r. nie budzi dziś wątpliwości — ten kurs jest ustalony i nikt nie zamierza go zmieniać. Problem zaczyna się przy celu pośrednim na 2040 r. Tu nie chodzi tylko o to, czy redukcja emisji ma wynieść 87 czy 90 proc. Równie ważne pytania to: jak tę transformację sfinansować, które sektory powinny być priorytetem i jakie konkretne narzędzia pomogą nam to osiągnąć.
Z jednej strony, ambitny cel — np. 90 proc. redukcji — byłby mocnym sygnałem dla świata. Z drugiej, jeśli nie przygotujemy się dobrze do jego realizacji, Unia może łatwo stracić wiarygodność. Dlatego dziś ważniejsze niż sama liczba jest to, by odpowiednio przygotować gospodarkę na ogromne zmiany, które i tak są przed nami.
Podsumujmy — jeśli Unia nie chce się skompromitować na arenie globalnej, nie składając planu przed listopadową konferencją w Belem, musi wcześniej sama ustalić własne klimatyczne priorytety?
Możemy też zdecydować, że plan zostanie wyprowadzony z obowiązującego celu na 2050 r. Stąd zakres 66-72 proc., o którym w Nowym Jorku mówiła Ursula von der Leyen — dolne widełki wpisują się w cel neutralności klimatycznej na połowę stulecia, a górne w cel 90 proc. redukcji emisji na 2040 r.
Dokładna zawartość planu NDC na 2035 r. będzie zależała też od unijnych rozstrzygnięć na temat tzw. offsetów węglowych, okresów przejściowych i skierowanych na te cele funduszy. Określenie tych kwestii pomoże państwom takim jak Polska, Francja, Włochy czy Niemcy w ewentualnym poparciu celu redukcji emisji o 90 proc. do 2040 r. Minister Krzysztof Bolesta zapowiada, że Polska wystąpi też o tzw. oszacowanie wpływu (impact assessment), żeby mieć pewność jak konkretne decyzje mogą oddziaływać na naszą gospodarkę. Tak naprawdę wszystko to powinno być zrobione przez ostatnie kilka miesięcy, jednak Komisji Europejskiej nie udało się zaprezentować szczegółowej propozycji zmian w prawie europejskim na czas, kilka państw Członkowskich przeszacowało swoje siły względem zamiarów i jesteśmy tu gdzie jesteśmy. Spóźnieni i po łokcie w pracy po terminie.
Cel na 2040 r. miałby umożliwiać częściową redukcję unijnych emisji za pomocą tzw. offsetów węglowych. Na czym miałoby polegać to rozwiązanie — Europejczycy finansowaliby np. utrzymywanie newralgicznych ekosystemów, co postuluje Brazylia?
To rozwiązanie może być konieczne. W Unii Europejskiej jesteśmy na etapie, w którym wszystkie “łatwe zdobycze” polityki klimatycznej zostały już osiągnięte. Ograniczanie emisji do poziomu 80-90 proc. staje się coraz trudniejsze, ponieważ wymaga ingerencji w szczególnie problematyczne branże, takie jak niektóre gałęzie przemysłu albo rolnictwo. Pewien stopień wykorzystania offsetów jest więc prawdopodobnie niezbędny do osiągnięcia europejskiej neutralności klimatycznej w połowie stulecia. Spodziewam się więc, że dyskusja nie będzie dotyczyła tego “czy”, tylko “ile” — jaką część zobowiązań redukcyjnych Unii będą mogły pokryć offsety. Propozycje wahają się od 2-3 proc. do nawet 10 proc.
Offsety bywają krytykowane za możliwe osłabianie działań proklimatycznych w ramach samej Unii, z realistycznego punktu widzenia są jednak narzędziem, które umożliwi spełnienie ogólnych celów. Inwestowanie w redukcję emisji w innych częściach świata będzie musiało oczywiście spełniać ustalone w ramach ONZ globalne zasady handlu emisjami.
Czy offsety można uznać za jakąś formę globalnej redystrybucji w ramach ochrony klimatu, czego od Globalnej Północy domaga się Globalne Południe?
Ogłaszając plan klimatyczny na 2035 r., lider Chin akcentował koncepcję wspólnej, ale zróżnicowanej odpowiedzialności oraz prawa do rozwoju dla biedniejszych państw i części świata. Interpretacja offsetów węglowych przez UE jako formy pomocy rozwojowej albo pomocy klimatycznej nie byłaby jednak dobrze widziana. Państwa Globalnego Południa usilnie podkreślają, żeby nie mieszać tych pojęć, bo nie chcą zmniejszania środków przeznaczanych na te cele i kreatywnej księgowości. Myślę, że offsety mogą stanowić motywację do pozytywnych działań na rzecz ochrony klimatu na terenie Globalnego Południa, trzeba jednak przeprowadzać je z pełną integralnością środowiskową i poddawać starannej weryfikacji.
Równocześnie jest absolutną koniecznością, aby państwa Globalnego Południa rozwijały się zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju i zielonej transformacji. W przeciwnym wypadku nie ma żadnych szans na ochronę planety, od której wszyscy zależymy.
Kto jest dzisiaj głównym klimatycznym hamulcowym na mapie świata?
Słuchałam ostatnio dyskusji nt. ograniczania obecności lobbystów firm związanych z paliwami kopalnymi na konferencjach klimatycznych. Zgadzam się z opinią, że nie jest to dobry pomysł — jeśli wykluczymy ich z COP-ów, proces negocjacyjny stanie się mniej transparentny, żeby nie powiedzieć sekciarski, a lobbing przeniesie się za zamknięte drzwi. Wykluczanie głosów uznawanych za niewygodne nie prowadzi do niczego dobrego. Proces musi obronić się sam. Oczywiście branże takie jak oil&gas są bardzo zainteresowane polityką klimatyczną, ponieważ dotyczy ona ich żywotnych interesów. Spośród aktorów państwowych, tradycyjną siłą destrukcyjną w negocjacjach były eksportujące ropę państwa OPEC, dziś jednak największym negatywnym graczem są niestety Stany Zjednoczone. Ich wpływ na losy całego świata nadal jest wielki. Administracja Baracka Obamy odegrała bardzo pozytywną rolę w przygotowaniu i przyjęciu Porozumienia paryskiego, obecnie jednak Donald Trump nie tylko kwestionuje zmianę klimatu i torpeduje transformację we własnym państwie, ale również próbuje do tego przekonywać innych. To nowa jakość, której nie należy lekceważyć. Na głównego oponenta USA w tym obszarze wyrastają jednak Chiny. Dzisiaj w temacie zielonej transformacji jesteśmy świadkami walki hegemonów, ale jest to starcie a nie wyścig.
