W Europie, w tym w Polsce, trwa intensywna debata na temat skrócenia tygodnia pracy z pięciu do czterech dni. Choć nie we wszystkich państwach na kontynencie dzień pracy ma tyle samo godzin, obywatele i politycy w wielu krajach Unii zauważają potrzebę zrewidowania funkcjonującego od ponad stu lat modelu i skrócenia czasu za biurkiem na rzecz tego spędzanego z rodziną. Także pierwsze firmy podejmują oddolną inicjatywę i oferują swoim pracownikom trzydniowe weekendy.
Dalsza część artykułu znajduje się poniżej materiału wideo:
|
Onet
Kiedy Europa analizuje wyniki pierwszych programów pilotażowych skracających tydzień pracy, w Chinach trwa inna dyskusja — jak skłonić pracodawców, by przestrzegali obowiązującego prawa i nie wymuszali na zatrudnionych pracy po godzinach, niejednokrotnie bez dodatkowego wynagrodzenia.
Czytaj również: Zbyt ciężka torba na takie wynagrodzenie? Oto ile zarabia listonosz
Model pracy 996 i jego wpływ na życie ludzi
Kultura pracy w Azji odbiega od znanych nam standardów. Zarówno w państwach wysokorozwiniętych, jak Korea Południowa czy Japonia, jak i w komunistycznych Chinach, praca zarobkowa wypełnia większą część dnia, tygodnia, a w konsekwencji — życia zatrudnionych.
Chiński model pracy określany jest trzema cyframi — 996. Oznaczają pracę od 9 rano do 9 wieczorem, przez sześć dni w tygodniu, co daje w sumie nie 40, a 72 godziny pracy tygodniowo. Co ciekawe, w teorii jest zupełnie inaczej.
Zgodnie z chińskim prawem pracy, standardowy dzień pracy trwa osiem godzin, a maksymalnie 44 godziny tygodniowo. Każda praca powyżej tego czasu wymaga dodatkowego wynagrodzenia za nadgodziny, według wyższej stawki.
Jak czytamy w azjatyckim serwisie HRD, skierowanym do branży HR, chińskie prawo pracy oficjalnie mówi, że pracodawcy mogą wydłużyć godziny pracy pracowników maksymalnie o trzy godziny dziennie tylko ze “specjalnych powodów”. Łączna liczba nadgodzin nie powinna jednak przekraczać 36 w miesiącu.
Model 996 jest szczególnie rozpowszechniony w prężnie rozwijającym się sektorze technologicznym. Zdaniem niektórych przedsiębiorców, np. założyciela Alibaby i najbogatszego niegdyś Chińczyka Jacka Ma, taki tryb pracy powinien być powodem do dumy.
Firmy oferują wysokie wynagrodzenie, jeśli ktoś zdecyduje się na pracę w modelu 996
“W niektórych miejscach pracy, takich jak początkujące start-upy, 996 jest dobrowolnie podejmowany przez ambitnych przedsiębiorców w nadziei, że długie godziny i ciężka praca przełożą się na sukces biznesowy. Gdzie indziej, w tym w uznanych gigantach technologicznych, oczekuje się od pracowników długich godzin pracy, aby pokazać ich zaangażowanie i poświęcenie.
Pracownicy często uważają za niepisaną zasadę, że powinni zostawać po godzinach, niezależnie od tego, czy ten dodatkowy czas rzeczywiście przekłada się na wyższą wydajność” — czytamy w artykule “South China Morning Post” z 2021 r.
— Standard pracy od 9 rano do 9 wieczorem, przez sześć dni w tygodniu, czyli tzw. 996, dotyczy przede wszystkim największych, prywatnych firm technologicznych. Zarobki są tam relatywnie wysokie, a pracują w nich młodzi ludzie. To oznacza, że wielu z nich liczy na szybkie odłożenie pieniędzy, aby móc kupić nieruchomość, a później zmienić pracę na mniej obciążającą, a może nawet zdecydować się w pewnym momencie na wcześniejszą emeryturę — mówi Business Insiderowi Piotr Sochoń, doktorant na Uniwersytecie Jiao Tong w Szanghaju, współprowadzący podcast “Mao Powiedziane”.
Jak tłumaczy ekspert, młodzi ludzie decydują się na taki tryb pracy, bo na rynku białych kołnierzyków w Chinach panuje coraz większa konkurencja, a firmy pracujące w modelu 996 oferują bardzo konkurencyjne wynagrodzenie.
Dodatkowo nieformalna kultura pracy normalizuje długie godziny spędzane w biurze. Atrakcyjnym miejscem pracy dla dobrze wykształconych, młodych ludzi od kilku lat znów są posady państwowe — nie tak dobrze płatne, jak w sektorze prywatnym, ale stabilne.
Etyka pracy w Azji. Ile czasu Chińczycy spędzają w pracy?
W 2019 r. fotoreporter Jason Lee odwiedził kilka biur w kraju i udokumentował toczące się tam 24 godziny na dobę życie. Na jego zdjęciach można zobaczyć pracowników ucinających sobie drzemki przy biurkach, na firmowych pufach i kanapach, a nawet w specjalnie do tego zaprojektowanych pomieszczeniach. Biurowe sypialnie są praktyczne, kiedy pracującym do późna specjalistom nie opłaca się wracać do domu na noc.
— 996 jest systemem zakorzenionym w kulturze korporacyjnej, jednak nie jest to standard i nie wszędzie pracuje się tak długo. Większość prac biurowych oferuje normalny z naszej perspektywy, dwudniowy weekend. Wiele się słyszy o pracownikach siedzących w biurze przez 12 godzin, ale standardem jest zdecydowanie praca pięć dni w tygodniu po dziewięć godzin plus ewentualne nadgodziny — tłumaczy dla Business Insider Polska Weronika Truszczyńska, mieszkająca w Szanghaju sinolożka, autorka publikacji poświęconych Chinom i współprowadząca podcast “Mao Powiedziane”.
|
Kevin Frayer / Stringer / Getty Images
Według artykułu “The Wall Street Journal” z 2015 r. przeciętny chiński pracownik spędzał w pracy od 2 tys. do 2 tys. 200 godzin rocznie — tak wynika z wypowiedzi, jakiej udzielił gazecie Wang Qi, badacz z Beijing Normal University. Dla porównania, w 2021 r. średni roczny czas pracy Polaka wyniósł 1830 godzin, co stawia nas w czołówce najbardziej zapracowanych nacji w Europie — wynika z danych OECD.
Z kolei Li Chang’an, ekonomista zatrudniony w Pekińskim Uniwersytecie Międzynarodowego Biznesu i Ekonomii mówił we wspomnianym artykule, że dzień roboczy w Chinach systematycznie się kurczy. “Od lat 80. i 90. chińscy pracownicy pracują coraz krócej” — powiedział Li, wskazując na ulepszone prawo pracy, jej lepszą wydajność i wprowadzenie dwudniowych weekendów.
Najdłużej i najciężej pracują w Chinach pracownicy migrujący ze wsi do dużych miast. W 2013 r. przeciętny chiński pracownik migrujący pracował 8,8 godziny każdego dnia — mówił Li, powołując się na oficjalne dane. Prawie 85 proc. migrantów pracowało więcej niż 44 godziny tygodniowo, zarabiając średnio zaledwie 270 funtów miesięcznie.
— Praca fizyczna rządzi się innymi prawami i powszechne są oferty zatrudnienia w fabryce czy w restauracji z jednym czy dwoma dniami wolnymi w miesiącu. Pracownicy fizyczni często otrzymują głodowe pensje bazowe, więc żeby zarobić sensowne pieniądze, muszą pracować praktycznie ciągle, szczególnie jeśli są na trzy— czy sześciomiesięcznym kontrakcie z dala od domu i mieszkają w hotelach robotniczych — tłumaczy Weronika Truszczyńska.
Hotele robotnicze to sposób, by oszczędzić na drogim wynajmie. Niebotyczne ceny mieszkań w dużych miastach Chin sprawiają, że własne M4 jest w zasadzie nieosiągalne dla pracownika z prowincji. Ten system oznacza jednak długą rozłąkę z rodziną. Tego typu zatrudnienie podejmują nie tylko osoby bez wykształcenia. Piotr Sochoń zwraca uwagę na coraz popularniejsze zjawisko odwrotu od pracy umysłowej na rzecz pracy fizycznej: w charakterze dostawcy, kierowcy, dozorcy, a nawet robotnika.
— Zjawisko tej rozterki zyskało już w Chinach nazwę: 孔乙己的长衫 (Kong Yiji de changshan), czyli długa koszula Kong Yiji. Jest to nawiązanie do postaci z twórczości Lu Xuna, ojca współczesnej chińskiej literatury. Długa koszula była niegdyś w Chinach symbolem osób pracujących intelektualnie: nauczycieli, urzędników. Dziś wiele osób, ze względu na trudności ze znalezieniem pracy, ale także jej złe standardy, rozważa zrzucenie tej symbolicznej koszuli i odejście od pracy intelektualnej na rzecz fizycznej — mówi specjalista.
Konsekwencje takiego modelu pracy mają wymiar zarówno indywidualny, jak i społeczny. W przypadku pracowników umysłowych praca po dziewięć, a nawet 12 godzin dziennie (plus dojazdy) oznacza brak czasu na nawiązywanie znajomości i tworzenie związków. Przepracowanie uważane jest za jedną z przyczyn kryzysu demograficznego w Chinach. Ci, którym uda się założyć rodzinę, nie mają czasu dla swoich dzieci. — Dzieci są wychowywane głównie przez dziadków. Sytuacja jest jeszcze bardziej ekstremalna w przypadku pracowników fizycznych ze wsi, bo ci opuszczają swoje miejsce zamieszkania i udają się do pracy setki kilometrów od domu, zostawiając dzieci z dziadkami. Tacy rodzice widują je maksymalnie dwa razy do roku i chyba nie trzeba wspominać, że jest to ogromny bagaż emocjonalny dla dzieci, który sprawia, że mają potem problemy w szkole i kontaktach z rówieśnikami — opowiada Truszczyńska.
Śmierć z przepracowania. Czy to częste zjawisko?
Problem pracy ponad siły wśród białych kołnierzyków stał się głośny wiosną 2019 r., kiedy anonimowy internauta rozpoczął protest na GitHub, globalnej platformie dla deweloperów należącej do Microsoftu. Temat szybko podchwycili internauci w takich serwisach społecznościowych jak WeChat, QQ i Zhihu. Historia dewelopera odbiła się echem wśród pracowników IT w całym kraju, którzy dzielili się własnymi doświadczeniami i frustracjami. W efekcie powstała czarna lista pracodawców, na której znaleźli się duzi gracze na chińskim rynku nowych technologii. Z kolei biała lista pracodawców obejmowała w większości zagraniczne firmy z oddziałami w Chinach.
We wrześniu 2021 r. chiński Sąd Najwyższy wraz z Ministerstwem Zasobów Ludzkich i Ubezpieczeń Społecznych wydały oświadczenie, w którym podkreśliły, że pracownicy mają prawo do wypoczynku, urlopów i adekwatnej rekompensaty za wykonaną pracę. W dokumencie wyszczególniono 10 decyzji sądowych związanych ze sporami pracowniczymi, z których wiele dotyczyło zmuszania pracowników do pracy w nadgodzinach. Był to jasny komunikat dla przedsiębiorców.
Oświadczenie było bezprecedensowe, bo dotychczas władze umywały ręce od problemów rynku pracy. Zostały zmuszone do reakcji w efekcie narastającego niezadowolenia społecznego i nagłośnionych przez media przypadków śmierci z przepracowania.
W styczniu 2021 r. dwóch pracowników platformy e-commerce Pinduoduo zmarło w odstępie kilku tygodni — jeden zasłabł w drodze do domu po długiej pracy, podczas gdy drugi popełnił samobójstwo — relacjonuje portal BBC. Tego typu przypadki zdarzały się już wcześniej. W 2015 r. deweloper firmy Tencent zasłabł i zmarł podczas spaceru z ciężarną żoną. Rok później 34-letni zastępca redaktora naczelnego forum internetowego Tianya doznał zatrzymania akcji serca na stacji pekińskiego metra. W 2018 r. na skutek zatrzymania akcji serca zmarł 25-letni pracownik producenta dronów DJI. Choć nie udowodniono bezpośredniego wpływu pracy na przedwczesną śmierć tych osób, chińskie media i internauci przypisywali te zgony nadmiernemu obciążeniu obowiązkami służbowymi.
Sprzeciwiają się modelowi 996. Promują “leżenie na płasko”
Wydaje się, że realną transformację chińskiego rynku pracy może przynieść nie ustawodawstwo, a zmiana pokoleniowa. Na rynek pracy w kraju weszło pokolenie Z (definiowane w Chinach jako osoby urodzone po 2000 r.), które kwestionuje model 996 i przyjmuje nonkonformistyczne postawy wobec braku odpowiednich warunków pracy i nieprzestrzegania praw pracowników. Na popularności w sieci zyskało hasło “leżenie płasko”, definiujące stosunek młodych do dotychczasowego modelu zatrudnienia.
— Dosłownie w ostatnich tygodniach furorę na DouYin (chińskim TikToku) robiły filmy z hasztagiem 00后开始整顿职场. W wolnym tłumaczeniu “Generacja urodzona po 2000 r. przeorganizowuje miejsca pracy”. W filmikach nim oznaczonych zobaczymy realne lub odgrywane rozmowy z działem kadr, sceny sprzeciwu wobec pracodawcy w sytuacji, gdy naruszane są prawa pracownicze — opowiada Piotr Sochoń.
— Warto zwrócić uwagę na odwołanie do prawa właśnie. Oznacza to, że to nastawienia młodych pracowników trudno zaklasyfikować jako “roszczeniowość” czy “lenistwo”. O ile “leżenie płasko” zostało przez propagandę przedstawione w pejoratywnym kontekście, o tyle dążenie do ucywilizowania warunków pracy w zgodzie z powszechnie obowiązującym prawem będzie zdecydowanie trudniejsze do storpedowania. Tym bardziej że chiński rząd czyni wielkie wysiłki w celu ugruntowania swojej pozycji w prawie i czerpania z niego swojej legitymizacji — tłumaczy doktorant.
Jak mówi Piotr Sochoń, w Chinach tworzy się też coraz sprawniejszy system instytucjonalny, który ma chronić pracowników. Promowanym przez państwo modelem rozwiązywania sporów między pracodawcą a pracownikiem, obowiązkowo poprzedzającym ścieżkę sądową, jest wniesienie sprawy do mediatora. Z drugiej strony, wraz z pogorszeniem się sytuacji gospodarczej w ostatnich dwóch latach, niektóre rządy lokalne zdają się puszczać do pracodawców oczko, mówiąc im między wierszami, żeby nie obawiali się konsekwencji za naruszanie norm pracy — zauważa ekspert.
— Pogarszająca się sytuacja ekonomiczna zdaje się cofać Chiny w zakresie egzekwowania standardów prawa pracy. Ma to wpływ chociażby na samo 996. W związku restrykcyjną realizacją polityki zero-covid młodzi ludzie mieli w Chinach coraz większe kłopoty na rynku pracy. Martwili się więc przede wszystkim o to, czy znajdą pracę, a nie jak bardzo będzie ona obciążająca — mówi Sochoń.
Silny etos pracy. Chińczycy są przekonani że ciężką pracą są w stanie się dorobić
Dodatkowo ogromna liczba Chińczyków ma głęboko zakorzeniony etos pracy, który każe im stawiać dobro pracodawcy ponad życie prywatne. — Znam ludzi, którzy nie tylko decydują się na pracę w systemie 996, ale wręcz wyjeżdżają do innych miast, by takową wykonywać, pozostawiając partnerkę lub partnera i dzieci — mówi Piotr Sochoń. Mało kto potrafi też rozdzielić pracę i życie prywatne. Popularne komunikatory, jak WeChat, służą do rozmów zarówno z bliskimi, jak i pracodawcą i to 24 godziny na dobę.
— Wiele osób na Zachodzie wyłącza służbowy telefon, gdy wychodzi z pracy, a w Chinach nawet o 23 pracownicy odpisują na wiadomości na pracowej grupie na WeChacie — mówi Weronika Truszczyńska. Z drugiej strony chińskie społeczeństwo odczuwa zalety długich godzin pracy. — Chińczycy mieszkający za granicą często narzekają, że gdy coś im się popsuje w domu, muszą czekać trzy dni na serwis. W Chinach rzeczy są naprawiane tego samego dnia, nawet w ciągu godziny — opowiada ekspertka.
Zdaniem współprowadzącej “Mao Powiedziane” Chińczycy myślą o sobie jako o ciężko pracującym narodzie i wielu z nich jest przekonanych, że ciężką i długą pracą można się dorobić. Paradoks polega jednak na tym, że najciężej pracującą grupą w Chinach są pracownicy fizyczni, którzy jednocześnie zarabiają najmniej. Chińczycy mają przekonanie, że Europejczycy potrafią odpoczywać i trochę nam tego zazdroszczą. Jednocześnie jednak nie do końca rozumieją ideę pracy mniej za te same pieniądze. Wydaje się więc, że miarą dobrze wykonanej pracy w Chinach jest spędzony w niej czas. Niemożliwym jest jednak bycie produktywnym dziewięć, a nawet 12 godzin na dobę. W efekcie pracownicy biurowi w godzinach pracy znajdują czas na granie w gry, czatowanie ze znajomymi i ucięcie sobie drzemki w firmowej toalecie.
Artykuł był pierwotnie opublikowany w 2023 roku i został zaktualizowany
