Oszukali nas”. Rosyjscy dezerterzy pękają. “Ta wojna to kompletna bzdura

Dane z projektu Get Lost pokazują, że odsetek osób decydujących się na ucieczkę rośnie z każdym rokiem: w 2023 r. dezerterzy stanowili 8,8 proc. wszystkich wniosków otrzymanych w ramach projektu. W 2024 r. było to 19 proc., a do czerwca 2025 r. odsetek ten wzrósł do 22 proc. W okresie od października 2022 r. do października 2025 r. projekt pomógł 1001 dezerterom w opuszczeniu kraju. Kolejnych 1501 pozostaje w ukryciu na terenie Rosji.

Za dezercję grozi kara pozbawienia wolności do 15 lat (zgodnie z art. 338 rosyjskiego kodeksu karnego), ale dowódcy armii często wolą nie kierować zbiegów do sądu. Zamiast tego próbują wszelkimi sposobami uzupełnić braki w szeregach i przywrócić żołnierzy do służby — stosując groźby, bicie i emocjonalny szantaż.

Jewgienia wspomina, że jej mąż Aleksander po raz pierwszy próbował uciec z frontu po tym, jak został poważnie ranny — zdał sobie sprawę, że następnym razem może nie wrócić do domu żywy.

— Mój mąż powiedział, że ukrywali się w opuszczonym domu, kiedy trafił w niego pocisk. Przeżyli tylko nieliczni — wspomina Jewgienija. — Doznał wstrząsu mózgu i urazu szczęki. Lekarze stwierdzili, że będą musieli ją otworzyć, aby usunąć fragment, ale tego nie zrobili — było to zbyt ryzykowne.

Więzienie lub śmierć

Podczas zwolnienia lekarskiego Aleksander próbował legalnie pozostać w cywilu. Zebrał dokumenty medyczne i poddał się badaniom, ale wkrótce zaczęły się groźby. — Pisali, dzwonili, krzyczeli na niego, mówiąc, że jest draniem i tchórzem, który zawiódł wszystkich. Obiecali wysłać go do jednostki szturmowej, mówiąc, że już złożyli przeciwko niemu sprawę, ponieważ nie chciał wrócić — wspomina jego żona.

Przerażony groźbami dowódcy Aleksander wrócił do swojej jednostki. — Tam umieścili go razem z żołnierzami oskarżonymi o opuszczenie swoich jednostek i zabrali go na przesłuchania. Przez kilka miesięcy czekał — albo na proces, albo na odesłanie z powrotem do Ukrainy — opowiada Jewgienija.

Ona i jej mąż pozostawali w kontakcie, kiedy tylko było to możliwe. Kobieta odwiedzała go kilka razy. Wydawało się, że miał tylko dwie opcje: więzienie lub śmierć.

Ale nagle Aleksander wrócił do domu. — Zapytałam go, co się stało, ale on tylko machnął ręką. Później powiedział, że zawarł jakąś umowę z kimś z jednostki i wróci, kiedy zaczną się pakować — wspomina Jewgienija. W rzeczywistości Aleksander nie miał zamiaru wracać, więc wraz z żoną zaczęli gorączkowo zastanawiać się, gdzie się ukryć.

Przeprowadzili się na wieś, zmienili numery telefonów i wydawało się, że podjęli wszystkie niezbędne środki ostrożności. Jednak kilka miesięcy później żandarmeria przyszła po Aleksandra.

Po przetrzymywaniu w jednostce mężczyzna został odesłany na linię frontu, na terytorium Doniecka. Jedyne, co udało mu się powiedzieć Jewgienii, to: “Pakują nas. Jeśli będę miał okazję, napiszę do ciebie”. Od tego czasu nic — mówi cicho Jewgieniha.

Polowanie władz

Iwan Czuwilajew z projektu “Idź do lasu” zauważa, że poszukiwania dezertera nie kończą się na jednej kontroli. Monitorowanie jest ciągłe, więc trzeba zawsze zachować czujność. Schemat śledzenia jest dość przewidywalny: dane rozliczeniowe telefonu, kontrole domowe pod zarejestrowanym adresem i zasadzki w pobliżu domów przyjaciół lub krewnych.

— Odradzamy korzystanie z kart bankowych i ujawnianie paszportu — nie kupujcie kart SIM ani nie wynajmujcie mieszkań na swoje nazwisko — mówi Czuwilajew.

Według niego większość dezerterów nie przestrzega podstawowych środków bezpieczeństwa, a żandarmeria wojskowa po prostu czeka na potknięcie. Mieszkanie pod adresem innym niż adres zameldowania, unikanie kart bankowych i wyłączanie telefonu to podstawowe zasady.

Ale nawet jeśli przestrzega się reguł, należy podjąć dodatkowe kroki, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo. Na przykład całkowicie zmienić styl życia i miejsce zamieszkania — przeprowadzić się nie tylko na inną ulicę, ale do innego regionu. Bardzo ważne jest również przyjęcie nowych zasad komunikacji z krewnymi i przyjaciółmi.

— Nie kontaktuj się bezpośrednio z rodziną — tylko za pośrednictwem osób trzecich — radzi Czuwilajew. — I oczywiście nie należy prowadzić samochodu, ponieważ policja drogowa może zatrzymać i przeprowadzić kontrolę.

“Powiedzieli mi, że to nie potrwa długo”

Siergiej ma około 40 lat. Przed wysłaniem na wojnę pracował jako motorniczy tramwaju. Właśnie zaczął jeździć na regularnych trasach. Ale we wrześniu 2022 r. Putin ogłosił mobilizację.

— To moja wina — nie robiłem zamieszania ani nie pytałem o odroczenia. Kiedy kierownik zajezdni przyszedł z wezwaniem do służby w ręku, zapytałem go: “Może jest jakieś zwolnienie?”. Ale on wręczył mi wezwanie i mruknął: “Mam nadzieję, że cię nie wezmą” — wspomina Siergiej.

Następnego dnia Siergiej udał się do biura rekrutacyjnego. — Powiedzieli mi, że to nie potrwa długo — najwyżej sześć miesięcy. Zabrali mi paszport, nie pozwolili porządnie się spakować i już tego samego wieczoru jechałem autobusem — wspomina. Ostatecznie Siergiej, podobnie jak wielu innych, utknął na wojnie na trzy lata. Najpierw przeszedł szkolenie, a następnie kopał okopy, przemieszczając się z jednej wsi w regionie Zaporoża do drugiej.

Zmobilizowani Rosjanie w Moskwie, październik 2022 r.Stringer / AFP

Na froncie Siergiej omal nie zginął — został ranny i prawie schwytany. Przez cały ten czas coraz silniejsza stawała się myśl o dezercji. Podczas urlopu, w szpitalu lub w sanatorium. — Ciągle myślałem o tym, żeby nie wracać. Ale bałem się — nie wiedziałem, co robić, dokąd iść, gdzie skończę. Więc wróciłem — mówi.

Ostatecznie do ucieczki skłoniła go świadomość, że dla niego wojna nigdy się nie skończy. — Zrozumiałem, że nie będzie demobilizacji, że zostanę tam na zawsze. W tym momencie zdałem sobie sprawę, że nigdy nie powinniśmy byli tego zaczynać — wyjaśnia.

Według Siergieja dowódca pułku tylko pogarszał sytuację. — Mówił nam, że wszyscy zginiemy. Albo: “To ja decyduję, kto przeżyje, a kto zginie”. Nie zawsze udzielał przepustek, jakby celowo przeciągał sprawę, aby nikt nie mógł odejść. A do tego czasu ponad połowa mojej kompanii już zginęła — tłumaczy dezerter.

Brutalne wspomnienia

Siergiej wciąż z przerażeniem wspomina czas spędzony na froncie, w pobliżu Robotyne. Jego grupa została tam wysłana jako zespół ewakuacyjny, aby zabrać rannych i zabitych, ale w rzeczywistości zostali rzuceni do operacji oczyszczania terenu, aby zastąpić tych, którzy zginęli.

— Oszukali nas. Kiedy tam dotarliśmy, niemal natychmiast znaleźliśmy się pod ostrzałem broni ręcznej — ukraińskie grupy zwiadowcze były już na pozycjach. Nasz strzelec maszynowy zaczął odpowiadać ogniem. Ludzie podawali mu granaty, a on je rzucał. Ja po prostu strzelałem w powietrze, w drzewa, bo nic nie widziałem i nic nie rozumiałem — mówi Siergiej.

Nie udało się ewakuować rannych. — Wszystkie okopy były zablokowane przez powalone drzewa — były zbyt płytkie, żeby się w nich schować. Jeden z rannych był bardzo ciężki i nie mogliśmy go wyciągnąć. Wtedy trafił mnie odłamek z moździerza — wspomina Rosjanin.

Rana nie była poważna, ale nie było nikogo, kto mógłby pomóc. — Odłamek trafił mnie w nogę przez drewniane deski w okopie. Założyli mi opaskę uciskową i uciekli. Powiedzieli, że wrócą po nas o szóstej wieczorem. Ostatecznie ja i cztery inne osoby, które były ze mną, zostaliśmy w tym okopie przez cztery dni — opowiada.

Ukraińskie wojska w końcu znalazły ukrywającą się grupę. — Nie stawiałem oporu — byłem gotów się poddać — ale ktoś zaczął do nich strzelać i uciekli. Pojazd ewakuacyjny też nas zostawił — nie przyjechał z powodu ostrzału. Postanowiliśmy więc wydostać się sami. Wszyscy nas porzucili — zarówno nasi, jak i oni — mówi Siergiej.

Spędził dwa dni, próbując wrócić do swojej jednostki. Stamtąd został wysłany do szpitala. Czekając na skierowanie do komisji lekarskiej, podjął pierwszą próbę ucieczki. — Udało mi się dotrzeć do następnego miasta, gdzie złapała mnie żandarmeria. Zabrali mnie z powrotem, ale nie bili. Dwa dni później dali mi dokumenty podróżne i wysłali na urlop — nie wiem, co zmieniło ich zdanie — wspomina Siergiej.

Droga do wolności

Podczas urlopu próbował uzyskać zwolnienie ze służby z powodów zdrowotnych, ale nie udało mu się i wrócił. Siedem miesięcy później, po powrocie do jednostki, ostatecznie zdecydował się zdezerterować. — Wziąłem kolejny urlop i zdałem sobie sprawę, że nie wrócę. Kolega z mojej kompanii podał mi kontakt do prawnika, który mógł pomóc w załatwieniu formalności. Zapłaciłem mu ponad 500 tys. rubli (według aktualnego kursu 22 tys. zł), aby móc swobodnie żyć w Rosji — a oni i tak mnie znaleźli — mówi.

Siergiej twierdzi, że chciał uciec “legalnie” — uzyskać fałszywe dokumenty stwierdzające, że nie nadaje się do służby, aby mógł zostać zwolniony. Okazało się jednak, że prawnik był oszustem. — Funkcjonariusze żandarmerii wojskowej przybyli do miejsca, w którym mieszkałem. Próbowałem się ukryć, ale to nie pomogło. Nie stawiałem oporu — wciąż miałem nadzieję, że dokumenty zadziałają. Powiedzieli mi jednak, że to wszystko fałszerstwo. Wsadzili mnie do celi z żołnierzami oskarżonymi o opuszczenie swoich jednostek — mówi.

Później trafił do jednostki wojskowej 61899 w Mosrentgenie, gdzie często przetrzymywani są ludzie oskarżeni o samowolne opuszczenie jednostki, a także ci, którzy niedawno powrócili w ramach wymiany. — Spędziłem tam trzy miesiące. To miejsce jest jak zastępczy areszt. Ciągle próbowali nas złamać. Odebrali nam telefony i mówili, że jesteśmy bezwartościowi, ponieważ nie wróciliśmy. Przybyli przedstawiciele innych jednostek — z Ługańska i Doniecka — i zaproponowali nam kontrakty. W rzeczywistości była to rekrutacja do jednostek szturmowych. Grozili nam, mówiąc, że zgnijemy w więzieniu — wspomina Siergiej.

W końcu Siergiej postanowił uciec po raz trzeci. — Do tego czasu udało mi się kilka razy opuścić bazę w zamian za pieniądze. Umawiałem się z kimś i razem wychodziliśmy przez bramę. Postanowiłem po raz ostatni podjąć to samo ryzyko. Zgodnie z planem miałem wrócić rano, ale zamiast tego znalazłem transport przez BlaBlaCar i wyjechałem — najpierw na Białoruś, a potem do Armenii — wspomina dezerter.

Zniszczony Pokrowsk na linii frontu w Ukrainie, listopad 2025 r.Dmytro Smolienko / AFP

— Myślałem, że armia zmieni mnie jako osobę — że stanę się bardziej pewny siebie, silniejszy moralnie. Chciałem, żeby moi rodzice byli ze mnie dumni. Chciałem spłacić kredyt. Ale w końcu zdałem sobie sprawę, że ta wojna to kompletna bzdura — podsumowuje Siergiej.

“Bałem się, że może mi coś zrobić”

Michaił poszedł na wojnę jako ochotnik po podpisaniu umowy we wrześniu 2024 r. — Nawet nie wiem, dlaczego to zrobiłem — mówi. — Przechodziłem przez trudny okres w życiu i pośród tych wszystkich mrocznych myśli wpadł mi do głowy ten pomysł. Okazało się, że była to jedna z największych pomyłek, jakie kiedykolwiek popełniłem.

Ta pomyłka doprowadziła do przydzielenia do oddziału szturmowego. — Szkolenie było mniej więcej w porządku, ale kiedy dotarłem do strefy walk, zdałem sobie sprawę, że to nie wystarczy. Największym zagrożeniem są drony, a nikt nigdy nie powiedział nam, jak się przed nimi bronić — mówi Michaił.

W tym momencie siły ukraińskie wkroczyły już do regionu Kurska, a żołnierze kontraktowi zrozumieli, że prawdopodobnie zostaną tam wysłani. Jednak Michaiła uratował przypadek. — Było kilka ciężarówek KamAZ gotowych do przewiezienia nas do Kurska, ja już tam siedziałem, w pełni wyposażony, ale wtedy wbiegł szef działu kadr i powiedział: “Bierz swoje rzeczy, nigdzie nie jedziesz. Zostajesz przeniesiony do centrum szkolenia pilotów bezzałogowych statków powietrznych” — wspomina Rosjanin.

W porównaniu ze swoimi towarzyszami Michaił miał szczęście. Ostatecznie służył w kwaterze głównej jednostki, pomagając dowódcy w pracach biurowych. — Dowódca od razu powiedział mi: “Oczywiście nikt cię nie będzie szkolił”. Jeden z jego asystentów właśnie zniknął — albo został przeniesiony, albo zginął — a ja zająłem jego miejsce — opowiada.

Nowy dowódca nieustannie wymagał od Michaiła, aby ten kupował różne rzeczy na własny koszt. — Na początku nie chciałem odmówić, ponieważ bałem się, że może mi coś zrobić. Później próbowałem mu o tym powiedzieć, a on odparł ostro: “Nie wymądrzaj się przede mną — po prostu rób, co mówię” — wspomina.

Wtedy Michaił po raz pierwszy pomyślał o ucieczce, uznając, że lepiej będzie uciec od armii, korupcji i wojny. — Teraz, po rozważeniu wszystkich za i przeciw, uważam, że była to zła decyzja — mówi. — Nie brałem udziału w walkach, ale nadal uważałem, że ucieczka była słusznym posunięciem.

Kolejne rozczarowanie

Tuż przed weekendem opuścił bazę. Dotarł do Tunezji, gdzie planował kupić bilet do Stambułu z międzylądowaniem we Francji, mając nadzieję na ubieganie się o azyl. Jednak, jak twierdzi dezerter, sprawy nie potoczyły się zgodnie z planem: skończyły mu się pieniądze, a dowódca zaczął grać na jego emocjach.

— W bazie zapanowało zamieszanie, a dowódca zaczął dzwonić do mnie przez Telegram. Postanowiłem z nim porozmawiać, aby dowiedzieć się, czego chce. Powiedział, że moi rodzice umierają, że to moje odejście doprowadziło ich do tego stanu i że jeśli nie wrócę, będą cierpieć jeszcze bardziej. Następnie powiedział, że albo trafię do więzienia, albo zostanę zabity. Przestraszyłem się — o siebie i o moich rodziców — mówi.

Michaił twierdzi, że obiecano mu, że jeśli wróci, spotka go tylko kara dyscyplinarna. Dowódca mówił spokojnie i przekonująco. — Zapytałem nawet: “Czy dajesz mi słowo, że nic mi się nie stanie, jeśli teraz wrócę?”. Dał mi słowo i powiedział, że spotka się ze mną na lotnisku. Wróciłem, a on od razu powiedział: “Musimy jechać do jednostki”. Wtedy zdałem sobie sprawę, że mnie okłamał i że zaraz wydarzy się coś strasznego — opowiada Rosjanin.

Kiedy Michaił przybył do jednostki, został umieszczony wśród poborowych, gdzie miał czekać na swój los. Przez dwa tygodnie odwiedzał go zastępca dowódcy ds. politycznych, krzycząc i grożąc wysłaniem na front. Ostatecznie, jak twierdzi dezerter, został odesłany na poprzednie stanowisko.

— Szef sztabu zlitował się nade mną i poprosił jednego z eskortujących, aby przekazał wiadomość: “To dobry chłopak — takie rzeczy się zdarzają, nie wysyłajcie go na front, niech służy w bazie”. Ale oczywiście eskorta nic nikomu nie powiedziała, a kiedy tam dotarłem, natychmiast wysłali mnie do regionu Kurska — relacjonuje dezerter.

Prezydent Rosji Władimir Putin odwiedza rannych rosyjskich żołnierzy, Moskwa, październik 2025 r.Vyacheslav Prokofyev / AFP

Stosy zwłok

Podczas kilku miesięcy w Kursku Michaił widział stosy zwłok, uciekał przed dronami FPV i cudem uniknął śmierci. — Pozostawaliśmy w jednym miejscu, podczas gdy oddziały szturmowe posuwały się naprzód i ginęły — wspomina. — Ich ciała wyglądały, jakby leżały tam od roku — były to tylko kości w mundurach. Niektóre zwłoki były świeże. Zapach był nie do zniesienia, nie do opisania. Kiedy raz go poczujesz, nigdy go nie zapomnisz.

Michaił mówi, że było mu żal tych ludzi, ale starał się nie rozpamiętywać tego, gdy zmuszano go do zbierania szczątków. Po miesiącu pracy jako asystent operatora dronów zaczął ponownie myśleć o ucieczce.

— Najtrudniejsza i najbardziej nieprzyjemna część to przemieszczanie się do i z pozycji — mówi. — Szczególnie ciężko jest w drodze na miejsce, ponieważ jesteś mocno obciążony — 20 l paliwa do drona i 20 kg jedzenia — a wszędzie są drony i ciągły ostrzał moździerzowy — tłumaczy Rosjanin.

Dron zauważył grupę Michaiła, gdy ta szła wzdłuż drogi nazywanej przez żołnierzy “drogą śmierci” — otwartej przestrzeni z polami minowymi po obu stronach.

— Tu i ówdzie rosną drzewa, ale problem polega na tym, że pod drzewami też są miny. Przemierzanie 4 km na otwartej przestrzeni, bez możliwości ukrycia się, jest przerażające —wspomina Michaił.

— Usłyszeliśmy drona i próbowaliśmy schować się w krzakach przy drodze — na tyle, na ile było to możliwe bez nadepnięcia na minę. Przejście do krzaków było wąskie i nie było tam wystarczająco dużo miejsca. Dron najpierw przeleciał obok nas, a potem zawrócił. Udało mi się schować głębiej w krzakach i bezzałogowiec nie mógł tam wlecieć — uderzył w gałęzie i się rozbił. Na szczęście nikt nie został trafiony odłamkami. Gdybym pozostał na zewnątrz, uderzyłby prosto w moje plecy – opowiada.

Jednak, jak twierdzi dezerter, najbardziej przerażało go to, że po raz pierwszy zobaczył, jak powoli i boleśnie umierają ludzie z powodu poważnych obrażeń.

Kropla, która przelała czarę goryczy

Kiedy dron sąsiedniej załogi wyczerpał baterię i rozbił się w pobliskich krzakach, poszli go odzyskać, obawiając się gniewu dowódcy. — Pierwszy operator nadepnął na minę — stracił nogi. Drugi doznał poważnych obrażeń nóg i brzucha, a fragment miny uderzył trzeciego w głowę — mówi Michaił.

Miesiąc później otrzymał drugie zadanie. W trakcie Michaił doznał zatrucia — najprawdopodobniej spowodowanego wodą ze strumienia. — Wypiliśmy trochę, a następnego dnia zacząłem wymiotować, bolał mnie brzuch i miałem zawroty głowy. Cierpiałem przez tydzień. Później zbadano wodę i stwierdzono, że została zatruta rtęcią. Nie wiem, jak przeżyłem — mówi. Zdarzenie stało się kroplą, która przelała czarę goryczy. Michaił zaczął poważnie planować kolejną ucieczkę.

— Na tyłach wszystko jest silnie strzeżone, więc nie da się wymknąć — zawsze jesteś obserwowany. Jedyną realną opcją było dotarcie do Rylska. Powiedziałem dowódcy, że mam problemy z aplikacją bankową w telefonie i muszę przywrócić dostęp. Najpierw odmówił, ale potem zasugerował pieniądze, a ja powiedziałem, że zapłacę — wspomina.

Michaił planował ucieczkę w Rylsku, gdy tylko dowódca się rozproszy. Ale sprawy potoczyły się znacznie lepiej, niż się spodziewał. Rosjanin dowiedział się, że dowódca planuje wyjazd do Orła, aby kupić samochód, i poprosił, aby mógł pojechać z nim. W tym mieście, w czasie, gdy dowódca wypłacał gotówkę w banku, Michaił uciekł.

— Byłem podekscytowany, wezwałem taksówkę do Briańska, a następnie przekonałem tego samego kierowcę, aby zawiózł mnie aż do Smoleńska. Przy wjazdach i wyjazdach były wojskowe punkty kontrolne, ale miałem nadzieję, że nas nie zatrzymają. W kieszeni miałem dwa telefony, paszport i 300 tys. rubli (13 tys. zł) w gotówce. Gdyby mnie zatrzymali i odesłali, ponownie trafiłbym do oddziałów szturmowych — mówi.

Michaił twierdzi, że na własne oczy widział, jak karano żołnierzy — nie za dezercję, ale nawet za najmniejsze wykroczenia. — Jeden z żołnierzy wrócił z urlopu pijany. Bili go przez pół dnia, a po zmroku zakopali go po szyję w ziemi. Siedział tam przez cztery godziny. Zmuszali go do zapamiętania artykułu 337 rosyjskiego kodeksu karnego. Nie nauczył się go, więc wykopali go, ponownie pobili i wysłali do oddziałów szturmowych — relacjonuje.

Uciekinier miał szczęście. Taksówka została zatrzymana, ale przyciemniane szyby sprawiły, że nikt go nie zauważył. Bezpiecznie dotarł do Smoleńska, a następnie poleciał do Mińska. Twierdzi, że nie planuje powrotu do Rosji, dopóki nie zmieni się reżim i nie skończy się wojna.