Gang czarnych garbusów: historia napadów i śledztwa w ZSRR
Zaginięcie broni zostało odkryte przypadkowo. Inwentaryzację broni na posterunku przeprowadzono w maju 1975 r., o czym wiedzieli wszyscy. Kolejna kontrola miała odbyć się za pół roku. Na radzieckich posterunkach granicznych broni było zazwyczaj o jedną trzecią więcej niż potrzeba, bo młodzi żołnierze służby zasadniczej często potrafili swój automat utopić, zrzucić go z wysokości lub zgubić. Takie przypadki zdarzały się często, dlatego dowódcy posterunków woleli mieć zapas, aby nie musieć przeprowadzać dochodzenia w sprawie utraty broni bojowej poza posterunkiem.
Broń, która była stale używana do służby i przypisana do określonych żołnierzy i oficerów, była przechowywana w specjalnych sejfach, skąd w razie alarmu można ją było szybko wyjąć. Zapasowe egzemplarze były zazwyczaj przechowywane w skrzynkach na broń, obficie nasmarowane smarem i owinięte w woskowany papier. I jeśli brak automatu w specjalnej szafce od razu rzucał się w oczy, to braku tych przechowywanych żołnierze mogli nie zauważyć przez wiele miesięcy.
— W 1974 roku do uzbrojenia armii radzieckiej zaczęły trafiać nowe karabiny automaty Kałasznikowa, które miały zastąpić AK-47 kalibru 7,62 [przyjęte do uzbrojenia w 1949 r.] na AK-74 kalibru 5,45 — opowiadał mi w 2015 r. były pracownik prokuratury wojskowej Igor Sawiczew, który pracował nad sprawą zaginięcia karabinów w lipcu 1975 r. — Szef logistyki wojsk obrony pogranicza otrzymał telefon z Moskwy z prośbą o sprecyzowanie, ile karabinów jest obecnie zarejestrowanych na posterunkach, w związku z tym kierownik magazynu broni musiał ponownie przeliczyć karabiny. Okazało się, że na jednym z posterunków brakowało aż trzech sztuk “zapasowej” broni z pełnymi magazynkami. Posterunek natychmiast poddano kwarantannie, nie wypuszczając z niego nikogo, a kilka godzin później przylecieli śledczy.
Według Sawiczewa pracownicy KGB w ciągu zaledwie kilku godzin ustalili, kto miał dostęp do zbrojowni na posterunki. Wśród podejrzanych znalazł się szeregowy Siergiej Kabanow.
Siergiej Kabanow
Kabanow został zatrzymany i umieszczony w areszcie. — Szybko do wszystkiego się przyznał — wspominał Sawiczew. — Powiedział, gdzie ukrył karabiny. Skrytkę urządził około kilometra od posterunku, w ruinach porzuconego domu. Wszyscy rzucili się po broń, odkładając dalsze przesłuchanie na później. Automaty znaleźliśmy tam, gdzie wskazał Kabanow, ale kiedy tam pojechaliśmy, rozgryzł zębami prześcieradło, splótł pętlę i powiesił się.
— Pracownicy KGB pojechali, bo zadanie zostało wykonane, a karabiny zostały odnalezione — kończy Sawiczew. — Nam pozostały czynności proceduralne.
Podczas przeszukiwania rzeczy Kabanowa znaleźliśmy list — mówi dalej Sawiczew. — Na kartce z zeszytu były tylko dwa zdania: “Pilnie znajdź długopisy i cyrkiel, w razie powodzenia telegrafuj”. Zamiast podpisu – litera M w kształcie czterech skrzyżowanych szabel. Od razu pomyślałem, że ktoś podszywa się pod profesora Moriarty’ego, głównego przeciwnika Sherlocka Holmesa z powieści Conana Doyle’a. Nalegałem, by sprawdzić powiązania Kabanowa i dowiedzieć się, kto wysłał ten list, ale mój szef tylko postukał się w czoło. Znaleziono broń, sprawca nie żyje, sprawa zamknięta.
— Gdybym wtedy nalegał, być może gang Czarnych Garbusów, jak nazwano ich później, zostałby zatrzymany rok wcześniej. W regionie Krasnodaru, gdzie działał gang, znak ze skrzyżowanymi szablami był znany już od roku. Wystarczyło tylko wysłać zapytanie do milicji, czy nie znaleziono gdzieś jeszcze takiego znaku — kręci głową były prokurator.
Litery z szablami
Po raz pierwszy taki “podpis” krasnodarskie służby śledcze odkryły 10 lutego 1974 r. We wsi Wenczy-Zaria, w okolicach miasta Kropotkin, nieznani sprawcy obrabowali wiejski sklep. Sejf rozbili młotem, skradzli tygodniowy utarg w wysokości 3 tys. rubli (tyle wynosiło wówczas w sumie 15 przeciętnych pensji w ZSRR) oraz część towaru. Nad głównym wejściem do sklepu złodzieje namalowali znak w postaci czterech skrzyżowanych szabli tworzących literę “M”.
Śledztwo powierzono szefowi wydziału kryminalnego Kropotkina, Wiktorowi Michiejewowi, uważanemu za jednego z najlepszych detektywów w regionie Krasnodaru. Ten zabrał się do pracy, wysłał zapytania, przesłuchał mieszkańców, ale nie udało mu się znaleźć żadnego tropu. Jedyną osobą, która rzekomo widziała złodziei, była starsza kobieta mieszkająca w pobliżu sklepu. W nocy obudziło ją szczekanie psa, wyjrzała przez okno i w niejasnym świetle księżyca zobaczyła dwóch mężczyzn ubranych na czarno. Według jej relacji byli to garbusy, których ręce zwisały prawie do ziemi. — To są zmiennokształtni! — powtarzała babcia. Jej zeznania nie zostały potraktowane poważnie.
Taki znak został znaleziony na każdym miejscu kradzieży
Chociaż milicjanci nie uwierzyli starszej pani, plotki o wilkołakach rozeszły się po całej okolicy. I pomogły w kolejnym napadzie.
Niecały miesiąc później “garbusy” zawitały do wsi Archangielska, również położonej w okolicach Kropotkina, ale dość daleko od Zaria-Wenci. 17 marca w całej wsi niespodziewanie zgasło światło. Nocny strażnik Michajłow, który pilnował magazynu sprzętu rolniczego, a przy okazji doglądał znajdującego się obok sklepu, wyszedł sprawdzić bezpieczniki. Został znaleziony na podwórku sklepu, został ogłuszony uderzeniem w głowę. Sklep był otwarty, sejf rozbity młotem, zniknęło 5 tys. rubli i część towaru. Detektywi znaleźli nad drzwiami sklepu literę “M” w kształcie skrzyżowanych szabli.
Odzyskawszy przytomność, strażnik opowiedział, że przed uderzeniem w głowę widział dwie zgarbione postacie w czerni. Teraz o wilkołakach mówił cały Kraj Krasnodarski. Plotki dotarły do Moskwy, skąd nadeszło polecenie: znaleźć bandytów w jak najkrótszym czasie. Sprawa dwóch napadów została przekazana do regionalnego wydziału kryminalnego. Ale zanim zdecydowano, komu powierzyć śledztwo, “garbusy” zadały kolejny cios.
Na początku kwietnia 1974 r. na numer pogotowia milicyjnego zadzwonił mężczyzna i krzyknął, że w wiosce Aleksejewska rabują sklep. Cała dostępna ekipa ruszyła do Aleksejewskiej, ale zanim milicjanci dotarli do odległej wsi, w sąsiedniej dzielnicy, w ciągu dwóch godzin, obrabowane zostały dwa inne wiejskie sklepy. Zaginęło również dwóch strażników. Ciało jednego z nich znaleziono pół roku później w rzece, szczątków drugiego nie udało się nigdy odnaleźć. I znowu w obrabowanych sklepach pozostawiono podpis “M”.
Było się jasne, że działa gang, który milicja chciała złapać na gorącym uczynku.
W maju 1974 r. w okolicach Kropotkina rozeszła się plotka, że do jednej ze wsi przywieziono towary deficytowe: płaszcze przeciwdeszczowe, odbiorniki radiowe, kolorowy telewizor, pozłacane zegarki. Mieszkańcy, którzy rzucili się na towary, natrafili na opór sprzedawczyni. Twierdziła ona, że towar dotarł, ale nie można go sprzedawać, ponieważ nie dostarczono z nim wszystkich dokumentów. Ludzie patrzyli, jak towary były rozładowywane do magazynu.
Kupujący nie podejrzewali, że cała sytuacja była milicyjną zasadzką na gang garbusów: w magazynie nocami dyżurowali milicjanci. Towar był przynętą, która jednak nie zadziałała. Po tygodniu dyżurów milicjanci zrezygnowali, a towar miał zostać wywieziony z magazynu następnego dnia. W noc po zakończeniu zasadzki cały towar jednak z magazynu skradziony.
Co szczególnie zaskoczyło detektywów, bandyci nie zabrali alkoholu. Nie wyglądało więc to wszystko na zwykłych rabusiów. Rabunek nastąpił zaraz po zakończeniu zasadzki. Trudno uznać to za zbieg okoliczności: najprawdopodobniej bandyci mieli informatorów w milicji.
W następnym kroku wiejskie sklepy, kasy oszczędnościowe i urzędy pocztowe w okolicy Kropotkina wyposażone zostały w drogie pułapki. Podczas otwierania sejfu lub kasy z głębi wystrzeliwała specjalna farba, której nie można było zmyć. Dochody ze sklepów chowane były nie w sejfach, ale w specjalnych skrytkach. Bandyci za każdym razem omijali jednak sejfy z farbą i znajdowali skrytki.
— Już w 1974 r. było dla mnie jasne, że ktoś z “garbusów” współpracuje z milicją — opowiadał w 2007 r. rosyjskim mediom były inspektor kryminalny Krasnodarskiego Kraju Oleg Gorbulich, który należał do grupy zajmującej się schwytaniem gangu garbusów. — Bandyci omijali wszystkie nasze najbardziej sprytne zasadzki. Co więcej, gdy tylko nasza brygada przybywała do Kropotkina, gdzie głównie działała banda, napady natychmiast ustawały. Ale gdy tylko odjeżdżaliśmy, banda znowu atakowała.
Szczególny znak rozpoznawczy
W połowie czerwca 1975 r. w jednej ze wsi niedaleko Kropotkina obrabowana została kasa kołchozu. Następnego dnia kołchoźnicy mieli otrzymać wynagrodzenie, dlatego w sejfie kasy znajdowało się co najmniej 40 tys. rubli. Wieś została wywrócona do góry nogami, milicjanci znaleźli świadka, który dał im pierwszą dobrą wskazówkę. Młoda dziewczyna przypomniała sobie, że dzień wcześniej na obrzeżach wsi widziała nieznajomego mężczyznę na motocyklu Jawa. Przedstawił się jako nowy agronom, uśmiechał się i interesował życiem wsi. Pytał m.in., czy regularnie wypłacane są pensje. Dziewczyna nie zapamiętała numeru motocykla, ale zauważyła, że na lewej ręce, na palcach, wytatuowane miał imię “Sania” (skrót od żeńskiego imienia Aleksandra).
Do Kropotkina przybyła grupa detektywów, która zaczęła sprawdzać wszystkich przestępców. W czasach radzieckich tatuaże mieli głównie byli więźniowie, czasem zdarzały się wśród żołnierzy służby zasadniczej. Nie znalazłszy tatuażu wśród przestępców, milicjanci zaczęli przesłuchiwać pozostałych mieszkańców miasteczka. Od tego momentu członkowie ekipy śledczej zaczęli otrzymywać listy z napisem “Uważajcie” i literą “M” w kształcie szabli. Listy przynosiły na pocztę dzieci, które dostały je od nieznajomego w zamian za 1 rubla.
Podczas poszukiwań “Sani” wśród mieszkańców Kropotkina Gorbulich przejrzał akta osobowe pracowników wydziału śledczego kropotkinskiej milicji. Przeglądając je zauważył, że w aktach dzielnicowego Aleksandra Jelisejczewa kilka stron zostało starannie usuniętych. No i ten “Aleksander”….
Pierwsze działania śledcze od razu przyniosły rezultaty: Jelisejczewa rozpoznała na zdjęciu świadek, dzielnicowy miał też motocykl Jawa i tatuaż “Sania” na palcach ręki.
Było jasne, że Jelisejczew był powiązany z działalnością gangu, ale sam nie mógł usunąć stron ze swojej teczki. A więc ktoś wyższy rangą go krył. Jelisejczewa zaczęto obserwować. Wkrótce okazało się, że bardzo często odwiedzał szefa wydziału kryminalnego Kropotkina, kapitana Michiejewa, który miał dostęp do akt osobowych.
Aleksander Jelisejczew
Podejrzani zostali zidentyfikowani, ale nie było żelaznych dowodów ich udziału w napadach. Postanowiono ponownie złapać ich na gorącym uczynku. Jelisejczewowi podsunięto informację, że w połowie kwietnia 1976 r. do wioski Małorossojska trafiły deficytowe damskie buty i męskie trzewiki. I rzeczywiście je tam dostarczono.
Do Małorossojskiej przybyli mieszkańcy sąsiednich wiosek. Milicyjni obserwatorzy zauważyli, że pojawił się również Jelisejczew. Upewniwszy się, że towar jest dostępny, a do tego sprzedawany masowo (co oznaczało, że w sklepie są pieniądze, bo dochody wywożono z niego raz w tygodniu), dzielnicowy ruszył do Michiejewa. Godzinę później do domu kapitana milicji przybył milicyjny donosiciel Władimir Tkaczuk.
Policjant urażony władzą
W nocy 19 kwietnia 1976 r. mieszkańcy wsi Małorossojska zostali obudzeni odgłosami strzałów. Bandyci dali się złapać na przynętę – przyszli okraść sklep. Kiedy już otworzyli zamek tylnych drzwi, przez które wnoszono towary do magazynu (po uprzednim przecięciu przewodów), włączyły się światła kilku samochodów, oświetlając trzy postacie w czarnych płaszczach. Na plecach mieli plecak, które wyglądały jak garby. Głos z megafonu nakazał im się poddać.
Jeden z “garbusów” wyciągnął jednak pistolet i zaczął strzelać do swoich wspólników. Jeden z nich upadł – to Jelisejczew został ranny w ramię. Drugi, Tkaczuk, wykazał się niezwykłą zręcznością i odskoczył do ogródka przy sklepie. Strzelec – którym okazał się Michiejew – uciekł. Godzinę później pod jego dom nad lokalną rzeką podjechały samochody milicji. Detektywi zauważyli, że Michiejew wyrzuca przez okna domu do wody dowody: płaszcze, futra z karakułów, buty. Milicja ruszyła w dół rzeki, by wyłowić dowody.
Nie wyłowiono wszystkiego, ale tego, co wyciągnięto z wody, wystarczyło, by oskarżyć szefa wydziału kryminalnego Kropotkina o zorganizowanie bandy.
— W 1990 roku przyjechałem do Krasnodaru — wspomina Igor Sawiczew. — Zbierałem materiały do książki, która nie miała nic wspólnego z Michiejewem. Ale kiedy usłyszałem lokalną opowieść o czterech skrzyżowanych szablach w kształcie litery “M”, nie mogłem tego zignorować. W końcu śledztwo w sprawie zaginięcia broni automatycznej na posterunku granicznym było jedną z moich pierwszych spraw. Zażądałem akt sprawy dotyczącej gangu “czarnych garbusów”. To, co przeczytałem, rozbawiło mnie i rozgniewało. Jak już mówiłem, gdybyśmy latem 1975 r. wysłali zapytania, gang zostałby złapany znacznie wcześniej. Zainteresowały mnie również motywy, które kierowały dość skutecznym milicjantem rabusiem.
Według Sawiczewa wiele wyjaśniła ekspertyza psychiatryczna Michiejewa.
— Lekarka okazała się prawdziwą profesjonalistką, która podczas rozmów odkryła wszystkie motywy Michiejewa — mówi Sawiczew. — Powiedział, że od dzieciństwa interesował się książkami o detektywach, ale szczególnie zafascynowały go opowiadania o Sherlocku Holmesie.
W połowie XX w. w Związku Radzieckim dzieła Conana Doyle’a były niedostępne. Michiejew gdzieś znalazł jednak stare, trzytomowe wydanie pisarza. Pod wpływem lektury postanowił zostać milicjantem. Był skutecznym detektywem, stosującym w praktyce dedukcyjną metodę Holmesa. Jednak w pewnym momencie jego kariera znalazła się w impasie.
Kpt. Wiktor Michiejew
W latach 70. w Kraju Krasnodarskim panowała powszechna w ZSRR korupcja rodzinna i klanowa. Kiedy po szczeblach kariery awansowali nie ci, którzy najlepiej pracowali, ale ci, którzy mieli powiązania. Michiejew z zaskoczeniem obserwował, jak omijają go w drodze na szczyt niedawni absolwenci szkół milicji, którzy nie mają żadnych zasług, ale za to wpływowych rodziców, a on, który osiągał prawie 100-proc. wynik w wykrywaniu przestępstw, pozostawał na marginesie.
Jego kariera – w wieku nieco ponad 30 lat zostać szefem wydziału kryminalnego dość dużego miasta (w 1973 r. w Kropotkinie mieszkało 70 tys. osób) to spory sukces – układała się pomyślnie. Ale Michiejew dwukrotnie został pominięty przy nadaniu stopnia majora, ponieważ stopień ten należał się “właściwej” osobie.
— W pewnym momencie Michiejew po prostu nie wytrzymał — opowiada Sawiczew — i postanowił uciec z systemu, w którym nie docenia się zasług, a rodzinne powiązania. Postanowił zarobić pieniądze i wyjechać na Zachód. Samemu było to trudne, dlatego zaangażował Jelisejczewa i Tkaczuka. Miał na obu kompromitujące informacje, dzięki którym zmusił ich do udziału w napadach. Trzeba jednak oddać Mikheevowi sprawiedliwość, łupy dzielił po równo.
Od tego czasu, według Sawiczewa, idolem Michiejewa stał się Moriarty, a nie Holmes. Podpis profesora pasował do niego – nazwiska obu zaczynały się na literę “M”. Jednak Sawiczew nie mógł zrozumieć, po co pozostawiać tak wyraźny ślad.
— Michiejew był naprawdę dobrym detektywem i nie mógł nie rozumieć, że cała ta brawura z literą “M” nie skończy się niczym dobrym — uważał Sawiczew. — Jak opowiadał psychiatrze, dowiedział się, że brat Jelisejczewa służy na granicy i natychmiast wymyślił plan. Chciał obrabować bank, wynieść stamtąd złote sztabki (w tamtych czasach w radzieckich bankach nie było obcej waluty) i uciec za granicę.
Kiedy Kabanow został zatrzymany, Michiejew na kilka miesięcy zaprzestał rabunków, ale potem znów je wznowił. Według przybliżonych szacunków, w czasie działalności gangu “zarobili” około 200 tys. rubli. Po czarnym kursie to było ok. 100 tys. dol., kwota dla mieszkańca Związku Radzieckiego niewyobrażalna. Michiejewowi wydawało się, że jeszcze jedna “sprawa” i będzie można zakończyć działalność. Nie udało się.
Mimo że gang “czarnych garbusów” dokonał co najmniej 17 napadów, a także mimo śmierci co najmniej jednej osoby, nikomu z gangu sąd nie wymierzył kary śmierci. W 1976 r. Michiejew został skazany na 15 lat pozbawienia wolności, a Jelisejczew i Tkaczuk na 10 lat. Według Sawiczewa Michiejew został zwolniony warunkowo po 11 latach, w 1987 r. Przez dwa lata co miesiąc grzecznie meldował się u swoich byłych kolegów, pracował jako prywatny taksówkarz. W 1989 r., kiedy mógł zaprzestać meldowania się na milicji, zniknął.
W Kropotkinie ludzie mówią, że podczas aresztowania Michiejewa milicjanci znaleźli daleko nie wszystko, co on i jego wspólnicy zgromadzili. Gdy tylko nadzór został zniesiony, Michiejew natychmiast odnalazł więc swój skarb i wyjechał za granicę. Jelisejczew i Tkaczuk zostali zwolnieni wcześniej niż Michiejew, ale wkrótce obaj zginęli. Tkaczuk został potrącony przez samochód, a pijany Jelisejczew zamarzł w śnieżnej zaspie.
