Mroczny sekret największej korporacji w historii. “Ulice wypełniły się trupami”
“Z okna mojej sypialni naliczyłem rankiem czterdzieści trupów leżących w odległości dwudziestu metrów od muru, poza setkami umierających, zgiętych wpół, z brzuchami tak zapadniętymi, że dotykały kręgosłupa. (…) Nie dało się przejść ulicami, nie patrząc na mrowie ludzi w agonii, krzyczących, kiedy się ich mijało: »Boże! Boże! Zlituj się nade mną, umieram z głodu!«, podczas gdy po drugiej stronie widać było liczne zwłoki, a przy nich psy, szakale, świnie, sępy i inne zwierzęta i ptaki drapieżne, żywiące się trupami”.
Tak jeden z dysydentów, najprawdopodobniej John Debrit, opisywał sytuację w Bengalu w anonimowym donosie wysłanym do angielskiej prasy. Choć nie była to pierwsza taka klęska, która dotknęła Bengal, była najbardziej katastrofalna w skutkach. Sytuacja nie zabrnęłaby tak daleko, gdyby nie działania Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, która wówczas zarządzała Bengalem.
Nie tylko nie zrobiła nic, by pomóc mieszkańcom, co wręcz przytłoczyła ich dodatkowym obciążeniami. W kulminacyjnym okresie głodu, gdy na ulicach umierali kolejni mieszkańcy, dyrekcja kompanii wysłała do Londynu zawrotną kwotę wynoszącą w przybliżeniu na dzisiejsze 100 mln funtów (503 mln zł). Bezwzględność jej działania przeraziła w pewnym momencie nawet samych jej pracowników.
“Prześcignęliśmy Hiszpanów w Peru! Oni byli przynajmniej rzeźnikami w imię religii, nieważne, jak diabolicznie żarliwymi. My mordujemy, detronizujemy, plądrujemy, uzurpujemy” — pisał z przerażeniem brytyjski arystokrata Horace Walpole.
Rozbudzony apetyt
Wszystko zaczęło się od ekspedycji Francisa Drake’a. Legendarny korsarz jako pierwszy w historii żeglarz opłynął dookoła kulę ziemską, wrócił z tej wyprawy — i przywiózł ze sobą niemałe łupy, w tym wiele nieznanych Anglikom przypraw. Przez trzy lata krewni, arystokracja, a z czasem sama królowa Elżbieta potajemnie finansowali jego wyprawę, czerpiąc z niej niemałe zyski. Powodzenie tej ekspedycji, która okazała się ogromnym sukcesem finansowym, pokazało Brytyjczykom, jak wielkie korzyści mogą przynieść wyprawy zamorskie.
Ci zresztą już od pewnego czasu chcieli wzmocnić swą pozycję na morzu, ale na przeszkodzie stała im Wielka Armada — hiszpańska flota, która bezsprzecznie dominowała na tym polu. Przez długi czas była ona dla Anglików nie do pokonania — aż do 1588 r., kiedy to przeprowadziła nieudany desant na angielskie wybrzeże i zdziesiątkowana musiała zarządzić odwrót. Po kilkunastu latach walk i rabowania przez Anglików hiszpańskiej floty handlowej w 1604 r. doszło do zawarcia pokoju londyńskiego. Zagwarantował on angielskim kupcom swobodę handlową i stworzył podstawę do budowy brytyjskiego imperium kolonialnego.
Drugim do tego impulsem było wygranie przez Anglików w 1592 r. bitwy pod Flores i złupienie portugalskich statków wracających z Hiszpańskich Indii Wschodnich. Szczególnie cenną zdobyczą okazała się olbrzymia karaka Madre de Deus. Perła portugalskiej floty wypełniona była po brzegi skarbami, których wartość przechodziła najśmielsze pirackie marzenia — zdaniem wielu historyków był to największy łup w całej historii Imperium Brytyjskiego. Nie chodziło przy tym wyłącznie o skrzynie złota i srebra warte krocie. Oprócz nich na pokładzie znajdowała się chińska porcelana, bursztyny, drogie tkaniny oraz mnóstwo cennych przypraw — takich jak pieprz, goździki, cynamon, gałka muszkatołowa czy heban.
Mało tego, oprócz tych kosztowności w ręce Anglików wpadły również tajne dokumenty z informacjami na temat wymiany handlowej z Chinami, Indiami i Japonią. I postanowili zrobić z nich użytek. A że handel z mieszkańcami wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej, którą zaczęli kolonizować w XVII w., nie przynosił im większych korzyści, postanowili zwrócić się w kierunku wschodnim. Intuicja ich nie zawiodła.
“Państwo w państwie”
Londyńscy kupcy, żeglarze i biznesmeni zwietrzyli interes. Aby nie wchodzić sobie w drogę, zjednoczyli się, by wspólnie organizować import dostaw z Azji Południowej, zwłaszcza cenionych wówczas azjatyckich przypraw. Tak w 1600 r. powstała kompania, która dostała od królowej przywilej monopolu handlowego z Indiami Wschodnimi.
Choć zaczęło się od handlu, organizacja szybko rozszerzyła zakres działania — zaczęła zakładać fabryki i faktorie handlowe, a od 1670 r. zyskała prawo do nabywania terytoriów, bicia własnej monety, utrzymywania swojej jurysdykcji cywilnej i karnej, armii czy prowadzenia wojen. W ten sposób Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska z organizacji stricte handlowej zmieniła się de facto w “państwo w państwie”.
Mapa Indii z 1765 r., czerwonym kolorem zaznaczone obszary kontrolowane przez Brytyjczyków
Z biegiem lat kompania zwiększała wpływy na terenie Azji. Kluczowym momentem jej ekspansji była bitwa pod Plassey z 1757 r. Armia złożona z żołnierzy brytyjskich i sipajów (Hindusów w służbie Anglii) pod dowództwem Roberta Clive’a pokonała wówczas siły nawaba Siraj-ud-Daulaha — taki tytuł nosili dziedziczni władcy Bengalu — który rok wcześniej zajął Kalkutę. Tym samym nie tylko odbiła z jego rąk to miasto, ale i przejęła kontrolę nad samym Bengalem, najbogatszym regionem Indii. Początkowo rządzenie nim powierzono Mirowi Jafarowi — władcy przyjaznemu Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Po kilku latach sama przejęła ona administrowanie Bengalem.
Dla celów handlowych rozwinęła ów region. Niemałą rolę odegrał w tym Warren Hastings — gubernator Bengalu, który zreformował administrację kompanii i znacząco zwiększył jej dochody. Na terenie tej prowincji wybudowała ona łącznie ponad 150 faktorii. To, w połączeniu z wysokimi podatkami nakładanymi na miejscową ludność, pozwalało jej maksymalnie wykorzystywać potencjał bogatej prowincji Indii. Do czasu.
Klęska nieurodzaju
Już 1768 r. nie wróżył dobrze — monsun przyniósł wówczas w północno-wschodnich Indiach dużo mniejsze opady deszczu niż zwykle, co naturalnie odbiło się na wysokości plonów i cenie produktów rolnych. Choć urzędnicy prowincjonalni alarmowali o tej sprawie władze w Kalkucie, te zignorowały apele — wiosna następnego roku rozpoczęła się deszczami, przez co wydawało się, że sytuacja wróciła do normy. I przez chwilę rzeczywiście tak było — zboża było tyle, że eksportowano je nawet do Madrasu, innej prowincji Indii. Problem jednak szybko wrócił — i to zdwojoną siłą.
We wrześniu deszcze znowu ustały, przez kilka miesięcy nie spadła ani kropla deszczu. A to, przy intensywnych upałach, szybko doprowadziło do suszy. Rzeki zaczęły się kurczyć, zbiorniki wysychać, a charakterystyczne stawy rybne rozlokowane pośrodku każdej bengalskiej wioski (pukhury) zmieniały się najpierw w błoto, niedługo później w wyschniętą ziemię i pył. Niekorzystne warunki pogodowe nie mogły nie odbić się na polach ryżowych. Jak pisał jeden z urzędników kompanii — “wysuszone upalnym słońcem stały się polami słomy”.
Cesarz Mogołów Shah Alam wręczający Robertowi Clive’owi, gubernatorowi Bengalu, zwój, który przenosi prawa do poboru podatków w Bengalu, 1765 r
To oczywiście przekładało się na ceny ryżu — w krótkim czasie wzrosły one aż pięciokrotnie. A że zarządzająca Bengalem Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska nie zgromadziła dużych zapasów żywności, gdyż nastawiona na zysk, eksportowała większość zbiorów, lokalni urzędnicy szybko zaczęli informować o “ogromnym niedostatku i brakach”. Już w listopadzie, a więc po dwóch miesiącach suszy, donosili zaś, że rolnicy są “zupełnie niezdolni” do uprawy bawełny i morwy, która następowała zwykle po obfitych zbiorach ryżu.
Przeciągająca się susza pociągnęła za sobą głód. W pierwszej kolejności dotknął on najbiedniejszych mieszkańców Bengalu — robotników fizycznych nieposiadających ziemi ani żadnych zapasów żywności. Niedługo po tym rozprzestrzenił się na resztę prowincji.
Wielki głód
“Bardzo wielu ludzi uciekło do Murśidabadu, [gdzie] przez kilka miesięcy siedem tysięcy osób dziennie otrzymywało posiłki; tak samo postępowano w kilku innych miejscach, ale dobre skutki były prawie niedostrzegalne pośród ogólnego wyniszczenia […]. Niemożliwością było wyjście z domu bez wdychania smrodliwego powietrza, bez słuchania rozpaczliwych krzyków i oglądania tłumów ludzi w najróżniejszym wieku, obojga płci, na każdym etapie cierpienia i śmierci” — tak sytuację na północy prowincji opisywał James Grant.
William Hunter rysował jeszcze bardziej dramatyczny obraz.
“Przez całe skwarne lato 1770 roku ludzie umierali. Rolnicy sprzedali bydło, sprzedali narzędzia rolnicze; zjedli ziarno; sprzedawali synów i córki, aż zabrakło chętnych do kupowania dzieci. Jedli liście z drzew i trawę z pola; a w czerwcu rezydent na durbarze potwierdził, że żywi zjadali umarłych. Dniem i nocą strumień wygłodzonych i toczonych chorobami ludzi wlewał się do dużych miast […], tak że wkrótce ulice wypełniły się bezładnymi stosami umierających i trupów”.
Ilustracja przedstawiająca dwóch marynarzy targujących się z dziewczyną z Indii; pokazuje kontrast między bogactwem Wielkiej Brytanii a niedostatkiem żywności w Indiach
Do lutego 1770 r. na skutek suszy Bengal utracił blisko 70 proc. upraw ryżu, a jego cena wzrosła już dziesięciokrotnie. Do czerwca klęska głodu objęła całą prowincję, dziesiątkując już nie tylko biedniejszą ludność, ale także zamożniejszych mieszkańców. A na tym się nie skończyło, bo do tego wybuchła epidemia ospy, która również zebrała swoje żniwo. Nie przesadzał jeden z urzędników, gdy pisał, że “cała prowincja wyglądała jak kostnica”. W kulminacyjnym momencie wielkiego głodu doszło bowiem do tego, że na ulicach Murśidabadu umierało po kilkaset osób dziennie.
Choć trudno oszacować dokładną liczbę zmarłych ze względu na niedokładne spisy ludności wiejskiej, William Dalrymple — autor książki o Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej — wylicza, że katastrofa mogła pochłonąć ok. 1,2 mln mieszkańców prowincji. To oznaczałoby, że jeden na pięciu Bengalczyków umarł wówczas z głodu.
Wielkie zaniedbanie
Trudny klimat sprawiał, że susza czy klęski głodu nie były w Indiach wyjątkowym zjawiskiem. Mongołowie, którzy wcześniej kontrolowali ten region, mieli jednak sposób radzenia sobie z nimi — dbali o stałe zapasy ziarna w magazynach czy opracowali specjalne programy pomocowe pomagające złagodzić najdotkliwsze skutki suszy. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska obrała zupełnie inne podejście.
O ile niektórzy jej urzędnicy zaangażowali się w pomoc głodującym Bengalczykom, rozdając żywność czy próbując alarmować władze, kompania jako całość nie zrobiła nic, by wspomóc mieszkańców prowincji. Mało tego — jeszcze bardziej “dokręciła śrubę”. Zmartwiona o poziom dochodów w obliczu niewielkiej produkcji zwiększyła podatki nałożone na ludność o 10 proc. i bezwzględnie wymuszała ich ściąganie. Tego miały pilnować pułki sipajów, które wkroczyły do wsi i siłą ściągały należność. W widocznych miejscach umieściły szubienice i wieszały na nich ludzi, którzy odmówili zapłaty — miała to być przestroga dla innych mieszkańców i zapowiedź tego, co ich czeka, jeśli nie będą płacić.
Oprócz tego kompania, argumentując, że musi dbać o bezpieczeństwo regionu, w czasie wielkiego głodu przeznaczyła 44 proc. rocznego budżetu na rozbudowę armii, fortyfikacji oraz zwiększenie pułków sipajów do 26 tys. żołnierzy. To na ich wyżywienie poszły też jedyne zapasy ryżu, jakimi dysponowała prowincja. Do tego zewsząd pojawiały się doniesienia o tym, że pojedynczy kupcy kompanii wykorzystują klęskę głodu i spekulują cenami — wykupują ziarno i sprzedają je po wyższej cenie oraz. Całkowicie zmonopolizowali też handel ryżem.
Działania kompanii z czasem zaczęły wywoływać oburzenie nawet części jej urzędników.
“Potwory z naszego zarządu wzbogacają się kosztem ludzi, a nawet ich rujnacji. (…) Czy naprawdę mam stać z boku i patrzeć, jak dopuszczają się najnikczemniejszych aktów przemocy, bez możliwości zadośćuczynienia na rzecz poszkodowanych?” — pytał Richard Becher z Murśidabadu w liście do władz w Kalkucie. Skarżyli się także inni.
Większość tych głosów została jednak zignorowana. Interesy kompanii miały dla władz zbyt duże znaczenie, a ona sama nie miała nad sobą większej kontroli. Choć blisko 40 proc. członków angielskiego parlamentu posiadało akcje kompanii, w większości nie mieli żadnej wiedzy na temat Indii i nie ingerowali w jej działalność. I nie czuli potrzeby, by to robić.
W 1970 r., gdy całe rejony Bengalu zmieniły się w “pogrążone w ciszy cmentarze”, zarząd kompanii wysłał do Londynu 1 mln 86 tys. 255 funtów – obecnie mniej więcej 100 mln funtów (503 mln zł). Parlamentarzyści odetchnęli z ulgą.
Poza kontrolą
Spokój urzędników kompanii nie trwał jednak długo, bo katastrofa w Bengalu zaczęła przybierać tak duże rozmiary, że nie dało się już tego ukryć. Do Londynu docierało coraz więcej informacji o głodujących i umierających mieszkańcach prowincji i wywoływały one rosnące oburzenie społeczeństwa. Prasa nie pozostawiała na Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej suchej nitki.
Zaczęła publikować krytyczne artykuły, pamflety czy rysunki pokazujące przestępstwa, których dopuściła się ona w Indiach. Temat głodu w Bengalu przez długi czas nie schodził z pierwszych stron gazet — rozpisywały się one o “Hindusach torturowanych, by wyjawili swoje skarby” o “ograbionych miastach, miasteczkach i wsiach” czy o “niegodziwościach Kompanii Wschodnioindyjskiej i jej gnieździe potworów”. Te wszystkie informacje elektryzowały opinię publiczną i zwracały ją przeciwko kompanii, która znalazła się w ogniu krytyki napływającej już praktycznie z każdych stron. Do tego doszły problemy finansowe, w których się pogrążyła.
Hinduski handlarz sprzedający ziarno, pierwsza strona magazynu “Illustrated London News”, 1874
Podatki, które siłą ściągała od Bengalczyków, nie były w stanie zrekompensować strat wynikających z załamania upraw — to szybko doprowadziło do spadku dochodów z ziemi. A koszty funkcjonowania kompanii, w tym choćby utrzymania powiększonego wojska, stale rosły. W efekcie w 1772 r. po raz pierwszy nie uiściła corocznych opłat celnych. A ponieważ nie była w stanie ukryć problemów finansowych, niedługo po tym gwałtownie spadły jej akcje. W efekcie musiała zwrócić się do Banku Anglii o ogromną pożyczkę. Ten część pieniędzy pożyczył, ale przy kolejnych prośbach zachował już dużą ostrożność z zaniepokojeniem patrząc na jej pogłębiający się kryzys finansowy.
Interesom kompanii zaczęli przyglądać się również parlamentarzyści — jej problemy mogli bowiem odczuć we własnych portfelach. Pod koniec 1772 r. wezwali dyrektorów kompanii do siedziby parlamentu i zaczęli wypytywać ich o jej sytuację finansową oraz napływające zewsząd głosy o ogromnej korupcji. Mimo ostrego stanowiska rodzący się spór między parlamentem a kompanią szybko jednak wygasł — głosy krytyki ucichły pod wpływem chłodnych kalkulacjach.
Mimo problemów finansowych Kompania Wschodnioindyjska dostarczała ogromne sumy brytyjskiej gospodarce — odpowiadała za blisko połowę obrotów handlowych kraju. Była zbyt wielka, by po prostu upaść. To też nie opłaciłoby się parlamentarzystom, którzy zarabiali na jej działalności. Ostatecznie doszło więc do porozumienia — kompania dostała dużą pożyczkę, w zamian za co poddała się większej kontroli parlamentu. Przetrwała kryzys.
Przetrwał również Bengal. Pod koniec 1770 r. pojawił się deszcz, dzięki czemu jeszcze w tym samym roku prowincja mogła zebrać plony. Obfitość wróciła tak szybko, jak wcześniej pojawiła się susza i głód. Ale ślady ogromnego spustoszenia i strat, które wyrządził on przez sześć miesięcy, pozostały. Potrzeba było dużo czasu, by Bengal się z nich podniósł i powrócił do wcześniejszej kondycji. Na pewien czas. Nie minęło 200 lat, a historia zatoczyła koło. W 1943 r. na Bengal znów przyszedł wielki głód, który pochłonął kolejne miliony mieszkańców — znów przy milczącej zgodzie Brytyjczyków…
Cytaty pochodzą z książki Williama Dalrymple’a pt. Anarchia. Niepowstrzymany rozkwit Brytyjskiej Kompani Wschodnioindyjskiej.
