Amerykański filozof mówi o rewolucji Trumpa. “Amerykanie są zmęczeni demokracją”
Rewolucję, którą w USA zapoczątkował Donald Trump jeszcze w czasie swojej pierwszej kadencji, z punktu widzenia Ameryki trudno uznać za sukces. Co prawda, Trump trafnie rozpoznał niektóre słabości państwa, ale nie zaoferował na nie adekwatnej recepty. Nie wzmocnił relacji z tradycyjnymi sojusznikami, nie potrafił dać trafnej odpowiedzi na relacje z rywalami — z Rosją, Iranem lub Koreą Północną — a z Chinami poszedł na szkodliwą dla samych Amerykanów wojnę celną. Jego rewolucja nie “przywróciła Ameryce wielkości” gospodarczej, o której tak wiele mówił, a jej najbardziej dotkliwym skutkiem stało się spustoszenie, jakie uczyniła na poziomie świadomości społecznej i kultury politycznej.
Trump proponuje proste wytłumaczenia skomplikowanych problemów. Oferuje pewność w czasach niepewności. Sięga do wyobrażonej przeszłości, by pokazać, jak powinna wyglądać przyszłość, a wizja ta jest na tyle pociągająca dla milionów Amerykanów, że często nie zadają sobie pytania, czy znajduje ona racjonalne uzasadnienie, czy może opiera się tylko na resentymentach, złudzeniach i fałszywych analogiach.
Między innymi to właśnie zjawisko w swojej najnowszej książce “Błoga ignorancja. O tych, co wolą nie wiedzieć” opisuje amerykański filozof Mark Lilla. Lilla wykorzystuje literackie i historyczne przykłady od starożytności aż do współczesności, by pokazać, że ludzie bardzo często świadomie, zamiast dążenia do wiedzy i rozwoju intelektualnego, wybierają niewiedzę. Niewiedzę, która w określonych okolicznościach może być tytułowym błogosławieństwem, ale w innych — przekleństwem i źródłem problemów.
Mark Lilla będzie gościem wydarzenia IMPACT`25, które odbędzie się w Poznaniu w dniach 14-15 maja 2025 r.
Łukasz Gadzała: W swojej najnowszej książce pisze pan, że niektórzy ludzie świadomie wybierają ignorancję i wolą nie być świadomi pewnych spraw — czy to w życiu prywatnym, czy publicznym. Dlaczego tak jest? Mają przesyt informacji i bodźców zewnętrznych? A może sądzą, że im mniej będą wiedzieć, tym lepiej będzie im się żyło?
Mark Lilla: Wola wiedzy i niewiedzy są nierozerwalnie związane ze sposobem funkcjonowania naszego umysłu. Istnieje wiele pozornie trywialnych sytuacji, w których nie chcemy czegoś wiedzieć. Nie bez powodu pakujemy prezenty, zamiast po prostu je wręczyć. Niektórzy nie chcą na przykład z wyprzedzeniem znać płci swojego dziecka, które ma się urodzić. Jeszcze inny przykład: są momenty, w których należy przekazywać ludziom złe wieści i momenty, w których należy z tym poczekać.
Jeśli dobrze się nad tym zastanowić, to tak naprawdę musimy być nieświadomi różnych rzeczy, aby naprawdę być sobą. Na przykład nie do zniesienia byłoby, gdybyśmy przez cały czas wiedzieli, co inni o nas myślą. W książce używam przykładu ekranu zamontowanego na czole: wyobraźmy sobie, że moglibyśmy czytać myśli innych w czasie rzeczywistym, a oni mogliby czytać nasze. Życie społeczne by ustało. Nikt nie mógłby tak naprawdę być sobą, ponieważ bylibyśmy zbyt świadomi tego, co inni tak naprawdę myślą.
Czyli — paradoksalnie — ignorancja lub świadoma chęć niewiedzy może być też czymś pozytywnym?
Tak. Zresztą, jeśli spojrzymy na sprawy publiczne, to istotne jest na przykład, by politycy, którzy sprawują władzę, mogli mieć przestrzeń, w której mogą się swobodnie wypowiadać. Dziś tak wiele jest transmitowane w telewizji i w internecie, że przestrzeń, w której przywódcy mogą podejmować ryzyko lub rozważać niepopularne tezy, staje się coraz mniejsza. Po prostu obawiają się przecieków. Naturalnie musimy się więc godzić, że do omawiania tego typu spraw potrzebna jest prywatność.
Dlatego też nie dzielę populacji na ludzi, którzy zawsze chcą wiedzieć i tych, którzy nie chcą. Staram się raczej pokazać, że nasz sposób funkcjonowania wśród innych i w ogóle w świecie przypomina nieco mechanizm jazdy samochodem — mamy zarówno pedał gazu, jak i hamulec.
Uważam, że z jednej strony są osoby, które — mając szansę nauczyć się czegoś nowego — są tym natychmiast zainteresowane i podekscytowane. Są nawet skłonne nauczyć się czegoś, co może zrewidować ich pogląd na świat. Są też inni ludzie, tacy, którzy nie widzą sensu w byciu ciekawym. Nie uważają, że powinni wiedzieć więcej niż wiedzą, by sobie poradzić w życiu.
Ale są też ludzie, którzy aktywnie bronią się przed nową wiedzą. Interesuje mnie to jako typ psychologiczny. W książce staram się przeanalizować, jakie mogą być konsekwencje takiego wyboru: zarówno dla naszej relacji z samymi sobą, jak i ze światem.
“Kiedyś ludzie mieli poczucie pewności. Ale ono było fałszywe. I tu wkracza Trump”
Czy pana zdaniem wybór na prezydenta Donalda Trumpa oznacza właśnie, że większość amerykańskiego społeczeństwa przyznaje dziś pierwszeństwo uproszczonym rozwiązaniom i nie chce mierzyć się ze złożonymi problemami, a więc przedkłada to, co w książce nazywa pan “umyślną ignorancją”, nad próbę większego zrozumienia dla świata i zachodzących w nim procesów?
Myślę, że należy zacząć od tego, jakie zmiany zaszły na świecie, że ten stan rzeczy się ugruntował.
Dziś jesteśmy nieustannie bombardowani informacjami z różnych zakątków świata i jesteśmy nieustannie świadomi tego, co dzieje się po drugiej stronie globu. Mówiąc o informacjach, nie mam na myśli jedynie prawdziwych informacji, ale również różne fałszywe przekonania.
Wszystko to może wydawać się przytłaczające w świecie, w którym polityka dzieje się za zamkniętymi drzwiami. Kiedyś, kiedy nie było środków masowej komunikacji, to było nie do pomyślenia. Ludzie funkcjonowali w dość ograniczonej przestrzeni intelektualnej i mogli czuć swego rodzaju pewność, że rozumieją świat, w którym żyją.
Teraz, kiedy słyszą te wszystkie napływające do nich informacje, to odkrywają, że tak naprawdę nie wiedzą, co się dzieje. To odkrycie może być bardzo traumatyczne. Tracą poczucie, że stoją na solidnym gruncie, a ich życie zaczyna przypominać surfowanie po oceanie, na którym trzeba radzić sobie z każdym kolejnym i nieprzewidywalnym uderzeniem fali.
Boją się niepewności.
Tak, ponieważ ich wcześniejsze poczucie pewności było fałszywe. Muszą się więc skonfrontować z niepewnością, jaką niesie życie.
Tak naprawdę nie sądzę, żebyśmy byli stworzeni do życia w niepewności. A już na pewno, jeśli chodzi o kwestie fundamentalne. Jeśli nie można mieć pewności, czy dziecko, które biologicznie jest mężczyzną, w wieku 16 lat powie, że czuje się kobietą, to dla rodziców może to być bardzo niepokojące. Podobnie jest z założeniem, że w lokalnej fabryce będzie praca nie tylko dla obecnego, ale i dla kolejnego pokolenia. Bo przecież dziś gospodarka jest tak zglobalizowana, a przepływy kapitału są tak szybkie, że wcale nie jest to takie pewne.
To właśnie w takiej sytuacji wiele osób szuka szybkich i łatwych odpowiedzi, które przyjmują, a następnie odmawiają ich rewizji, nawet w obliczu nowych informacji.
I w tym momencie wkraczają siły populistyczne. Bo najbardziej uwodzicielską cechą populistów jest to, że mówią, że rzeczy są prostsze niż się wydaje. Jeśli ktoś czuje się przytłoczony tymi wszystkimi głosami w oceanie informacji, ale nagle otrzymuje “kamizelkę ratunkową”, która pozwala unosić się na tej wodzie, to będzie za to bardzo wdzięczny. Będzie utożsamiał się z rozwiązaniami zasugerowanymi przez populistów i będzie czuł, że znajduje się w takiej samej “egzystencjalnej sytuacji”, jak wiele innych osób na całym świecie.
Jeszcze innym składnikiem niezbędnym, by populizm odniósł sukces, jest zidentyfikowanie wroga. Populiści mówią: “wróg cię okłamuje”, “tylko ja mówię ci prawdę”. A prawda — w tej narracji — jest bardzo prosta. Wszystko inne jest natomiast fałszywe, ponieważ pochodzi od stałych, łatwych do zidentyfikowania wrogów: dziennikarzy, profesorów czy na przykład Żydów.
Zatem nie jest to problem związany jedynie z Trumpem? Jeśli w istocie Trump jest tylko zapalnikiem głębszych trendów, to może pragnienie liberalnej części Ameryki, by przeczekać Trumpa, jest wyłącznie jakąś formą samooszukiwania…
Jeśli mam rację co do tego, że wiele osób uważa, że znajduje się w pewnej, współdzielonej z innymi ludźmi “egzystencjalnej sytuacji”, to istnieją dobre powody, by sądzić, że trumpizm przetrwa. Jego społeczne i psychologiczne uwarunkowania są bowiem głębsze, niż sięga sama osobowość Trumpa.
Z drugiej strony po prezydenturze Trumpa znajdziemy się w klasycznej sytuacji, którą niemiecki socjolog Max Weber opisał ponad sto lat temu. Chodzi o problem przeniesienia charyzmy.
Czy znajdzie się ktoś, kto będzie w stanie ucieleśniać ducha trumpizmu, ale też będzie w stanie nadać mu własny sznyt? Czy jest dziś albo pojawi się w przyszłości wystarczająco silny polityk? Problem z przeniesieniem charyzmy polega na tym, że charyzmatyczna postać odnosi sukces, ponieważ ma wokół siebie słabe jednostki. Nie może otaczać się silnymi ludźmi, bo to oznaczałoby, że łatwo można by przenieść tę charyzmę na inną osobę.
W tym kontekście interesująca jest obecność Elona Muska u boku Trumpa. Musk jest bardzo silną osobowością w świecie nowych technologii. Wokół niego istnieje zresztą pewnego rodzaju kult. Znajdujemy się więc w bardzo nietypowej sytuacji, w której dwa silne charaktery są blisko siebie, ale mają zwolenników z dwóch różnych światów.
Zobaczymy, jak ta sytuacja się rozwinie, zwłaszcza w kontekście kolejnych wyborów (tzw. midterms) za półtora roku.
Mark Lilla: Amerykanie są zmęczeni demokracją
W książce opisuje pan również to, w jaki sposób przy pomocy różnego rodzaju mitów ludzie uzasadniają “umyślną ignorancję”. Trumpizm też jest takim mitem?
Mityczny aspekt trumpizmu nie jest być może aż tak dobrze widoczny, ponieważ w dużej mierze jest związany z osobowością samego Trumpa. Gdybyśmy mieli do czynienia z politykiem o słabszej osobowości, ten aspekt mitu byłby dużo wyraźniej dostrzegalny.
Niemniej jednak ten mit jest obecny. I nie chodzi jedynie o powrót do przeszłości. Sama idea “uczynienia Ameryki znów wielką” jest w gruncie rzeczy wytworem myślenia nowożytnego. Czasownik “uczynić” jest przecież nowoczesną ideą; pomysł, że można naprawić społeczeństwo, nie sięga aż tak daleko w przeszłość.
Trumpizm jest zatem mieszanką nowoczesnego, zorientowanego na przyszłość stylu myślenia, który zakłada, że można “stworzyć” nowe społeczeństwo, oraz wyraźnych odwoływań do przeszłości. Razem tworzy to pewną ideę odrodzenia społeczeństwa oraz jego atrybutów z przeszłości.
Jak to się ma do innych podobnych, nacjonalistycznie zorientowanych ruchów i przywódców na świecie?
Weźmy za przykład Modiego w Indiach i Orbana na Węgrzech. W przypadku Modiego mamy do czynienia z odwołaniem do tożsamości etniczno-religijnej. Podział jest prosty: hinduiści kontra muzułmanie. W przypadku Orbana wydaje się, ważnym aspektem jego światopoglądu jest przekonanie, że “węgierskość” należy chronić przed światem zewnętrznym, wbrew nowoczesnym, liberalnym oraz indywidualistycznym trendom, które i tak na Węgry przenikają.
Obaj ci przywódcy odwołują się do kwestii pochodzenia etnicznego lub do religii. U Trumpa jest inaczej. Amerykanie są przecież narodem imigrantów i o tym wiedzą. W naszych debatach na temat imigracji pojawiają się oczywiście pewne elementy rasistowskie, ale ich główną osią jest to, czy amerykańska opinia publiczna czuje, że ma kontrolę nad tym, kto wjeżdża do kraju. Tymczasem atrakcyjność Trumpa opiera się w większym stopniu na czynnikach ekonomicznych oraz osobowościowych — po prostu jest atrakcyjny dla wyborców jako silny przywódca.
Myślę wręcz, że Amerykanie są zmęczeni demokracją. Jeśli spojrzeć na sondaże, w których ludzie są pytani, czy potrzebujemy silnego przywódcy, poglądy osób głosujących na Demokratów nie uległy zmianie. Ale ci, którzy głosują na Republikanów, coraz częściej wyrażają takie pragnienie. Coraz więcej osób jest w stanie wyobrazić sobie w Ameryce zupełnie inny ustrój, w którym istnieją “rządy silnej ręki”.
Amerykańska demokracja może zatem wyewoluować w rządy “silnej ręki”? Możemy sobie wyobrazić, że instytucje demokratyczne, które istniały przez ponad dwa stulecia, będą stopniowo marginalizowane, a nawet zostaną zdemontowane?
W polityce wszystko jest możliwe. Trzeba pamiętać, że historia demokracji — jeśli rozpatrywać ją w szerokiej perspektywie historycznej — jest niezwykle krótka. Przez całe tysiąclecia najważniejszym doświadczeniem politycznym człowieka był ustrój, w którym rządził silny przywódca.
Rewolucja Trumpa dokonała się w kontrze do tzw. polityki tożsamości, którą od lat promowała Partia Demokratyczna. Ale czy Trump również nie jest w pewnym sensie zakładnikiem polityki tożsamości? Trzon jego elektoratu stanowią przecież głównie biali Amerykanie, ewangelicy i osoby mieszkające w mniejszych społecznościach…
Na początku wiele osób rzeczywiście tak myślało, ale w ostatnich wyborach wielu czarnoskórych i osób pochodzenia latynoskiego, zwłaszcza mężczyzn, głosowało na Trumpa. Jego przekaz wykracza zatem poza utrwalone podziały rasowe.
Najbardziej interesującym nowym zjawiskiem w amerykańskiej polityce jest jednak rozbieżność między poglądami politycznymi mężczyzn i kobiet. Zawsze mieliśmy podziały rasowe i nie ma w tym nic nowego. Nowością jest jednak to, że kobiety stają się coraz bardziej liberalne, a mężczyźni coraz bardziej reakcyjni.
Dlaczego tak się dzieje?
Nie jestem pewien, ale uważam, że jedną z konsekwencji feminizmu jest, co zrozumiałe, feminizacja życia publicznego. Te tradycyjnie rozumiane kobiece wartości “ścierają się” z wartościami stereotypowo męskimi i myślę, że jest to głęboka zmiana w porównaniu z poprzednimi epokami. Nie wiem, czy dobrze to rozumiem, ale wydaje mi się, że jest tu coś na rzeczy.
“Jeśli nie wiesz, powiedz, że nie wiesz”
Czy w tej sytuacji możliwe jest zatrzymanie tej rosnącej polaryzacji — nie tylko tej politycznej, ale też jeśli chodzi o różnice w podejściu do faktów oraz informacji? Obie strony — zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy Trumpa — uważają się wzajemnie za osoby świadomie wybierające ścieżkę ignorancji, byle tylko utrwalić swój punkt widzenia. Czy da się w ogóle to zatrzymać i zbliżyć do siebie te perspektywy?
Nie wiem. Nie sądzę zresztą, by ktokolwiek znał odpowiedź na to pytanie. A każdy, kto mówi, że wie, jak to zrobić, jest głupcem. Mamy sytuację, jaką mamy. I to nie tylko w Ameryce. Do tego stajemy się społeczeństwami kastowymi, w których nowy wielki podział przebiega między tymi, którzy mają wyższe wykształcenie, a tymi, którzy go nie mają.
Nie mam pojęcia, jak zniwelować te różnice, dlatego patrzę na to wszystko z dużym pesymizmem.
Nie wiemy, czy nie ma sposobu, aby odwrócić te negatywne trendy. A z drugiej strony, jeżeli taki sposób istnieje, to nie wiemy, jak to zrobić. Mam przeczucie, że to po prostu bieg wydarzeń przyniesie jakieś rozwiązanie, ale nie będzie ono owocem naszych świadomych starań. To jedna z lekcji mojej książki: jeśli czegoś nie wiesz, to powiedz, że nie wiesz.
