Dyktator, jakiego już nigdy miało nie być. Stworzył przerażające więzienie
Wtedy, w 2021 r., odwiedzałem ten kraj na zaproszenie dużej organizacji międzynarodowej. Ze względów bezpieczeństwa nie wymieniam jej nazwy, bo choć wyjazd ten był międzynarodowy także pod względem składu naszej grupy, a w dodatku w jego ramach nie robiliśmy niczego innego poza legalnym poruszaniem się po kraju i pisaniem artykułów o skutkach niedawnych huraganów i przestępczości zorganizowanej, sami organizatorzy już od pierwszego kontaktu z nami sugerowali, żeby przedstawicielom władz państwowych, zwłaszcza tym w mundurach, nie zdradzać naszej profesji. W czasie wideokonferencji przed wyjazdem powiedzieli wręcz, że na granicy pytanie o zawód raczej nie padnie, ale jeśli tak się stanie — lepiej mówić, że jest się pracownikiem humanitarnym.
Ja miałem szczęście, zainteresowanie celników wzbudziła jedynie spora liczba latynoamerykańskich pieczątek w moim paszporcie, ale tłumaczyć się z niczego nie musiałem. Dzisiaj już zapewne byłoby inaczej — inna sprawa, że na taki wyjazd bym się pewnie nie zdecydował, nawet pod auspicjami organizacji międzynarodowej. Głównie dlatego, że Salwador sprzed czterech lat to już zupełnie inne państwo niż Salwador w 2025 r.
I wówczas, i dzisiaj, rządził nim Nayib Bukele, mający teraz 44 lata polityk definiujący się jako “najfajniejszy dyktator na świecie”. Do władzy doszedł w pełni demokratycznie, obiecując reformy gospodarcze i ustrojowe. A przede wszystkim — walkę z wszechobecną tutaj przestępczością zorganizowaną i uzdrowienie finansów publicznych. Brzmi znajomo, wielu ludzi dochodzi do ważnych stanowisk państwowych na hasłach takich lub podobnych. Z tą różnicą, że postulat “ograniczenia przestępczości zorganizowanej” w kraju takim jak Salwador, ma zupełnie inne znaczenie niż w USA, Europie, a nawet — w większości krajów latynoamerykańskich.
To państwo, razem z Gwatemalą i Hondurasem, nazywany bywa “Trójkątem Północnym”. To miejsce o najwyższym nagromadzeniu przestępstw wynikających z działalności gangów na całym świecie. Przed erą Bukele statystyka zabójstw w Salwadorze wynosiła w ostatnich dziesięcioleciach pomiędzy 110, a nawet 140 morderstw na 100 tys. mieszkańców. Miasta takie jak stolica, San Salvador, czy San Pedro Sula w Hondurasie często otrzymywały niechlubne tytuły “światowej stolicy zabójstw z bronią w ręku”.
San Salvador. Wojsko i policja na tropie członków gangu
Pracownicy misji humanitarnych — oraz ich goście, jak ja cztery lata temu — mieszkali wprawdzie w normalnych apartamentach czy hotelach, ale ich praca pod wieloma względami przypominała działania w strefach otwartego konfliktu. Każda taka grupa miała przydzielonego oficera do spraw bezpieczeństwa, który jednak nie miał nic wspólnego z mundurem, bronią czy “twardym” bezpieczeństwem. Czasami zdarzały się przejazdy w kuloodpornych samochodach, już na pewno z przyciemnianymi szybami, ale ci oficerowie do spraw bezpieczeństwa wykonywali inną pracę. Codziennie rano, na podstawie doniesień od informatorów, raportów policyjnych i wiadomości w mediach społecznościowych sporządzają mapy dzielnic, które znajdują się pod kontrolą konkretnych gangów, w Mezoameryce znanych jako “maras”. Zakazują też — tak jak i mnie zakazywali — poruszania się samotnie po zmroku, co zresztą było dość karkołomne samo w sobie.
Już po przyjeździe do hotelu można było się zorientować, że San Salvador do bezpiecznych nie należy — nawet jeśli te niebezpieczeństwa nie są widoczne dla niewprawionego oka. Przy hotelach, w których kwaterowane są delegacje humanitarne albo dyplomatyczne, łatwo namierzyć stójki — najczęściej młodych chłopców, stojących na narożnikach parceli czy wzdłuż skrzyżowań obok budynków hotelowych. Stoją tam oczywiście nieprzypadkowo, choć doskonale zlewają się z tłumem. Aktywizują się, kiedy do hotelu przyjeżdża autobus, minibus czy taksówka, z której wysiadają zagraniczni goście. A po raz drugi — kiedy jeden z tych gości, najlepiej sam, wyjdzie z hotelu, wypuszczając się w miasto, czyli po prostu — w ich strefę interesów.
Życie codzienne w Salwadorze czasów po zakończeniu zimnej wojny miało w sobie niewiele z życia, a więcej z egzystencji, trwania, czy nawet przetrwania. Według statystyk Banku Światowego czy IDB Międzyamerykańskiego Banku ds. Rozwoju, między 30, a nawet 40 proc. wszystkich chłopców w wieku od 13 do 18 lat jest już zrzeszonych w “maras”, wykonuje dla nich proste zadania — jak właśnie bycie stójką na rogach ulic przed hotelami. Roznoszą narkotyki, rekrutują nowych członków, pnąc się potem w strukturach przestępczości zorganizowanej. Przy coraz większym kryzysie gospodarczym, epidemii rozbitych rodzin napędzanej migracją i przestępczością, problemach z zaopatrzeniem w żywność z powodu coraz częstszych katastrof klimatycznych dewastujących pola uprawne “maras” są często jedynym sposobem na zarobienie w Salwadorze jakichkolwiek pieniędzy.
Syn przedsiębiorcy i zagorzałej katoliczki prezydentem kraju
Dokładnie taki kraj odziedziczył po poprzednikach Bukele, który prezydentem został w 2019 r. Pochodzi z rodziny wielokulturowej, jego matka to zaangażowana katoliczka, ojciec był ważnym przedsiębiorcą i aktywistą współpracującym w ramach palestyńskiej diaspory w Salwadorze, której sam jest częścią. Był także aktywny w Związków Islamskim Salwadoru, co pokazuje, że, przynajmniej teoretycznie, Bukele dojrzewał w duchu ekumenizmu i współpracy. W praktyce, jak zresztą wielokrotnie sam to przyznawał, w rozmowach z El Pais czy The Guardian — religia była całkowicie wtórna, ważny był przywilej materialny. Bukele, według relacji prasowych zarówno mediów zagranicznych, jak i dziennikarzy El Faro, najważniejszej mezoamerykańskiej redakcji, zachowywał się już w młodości jak “delfin”, następca tronu, ktoś predestynowany do rzeczy wielkich. Z czasem ewidentnie to przekonanie musiało w nim rosnąć, bo jego polityczna kariera, rozpoczęta w wieku 31 lat, kiedy został burmistrzem miasteczka Nuevo Cuscatlán na stołecznych peryferiach, naznaczona jest właśnie pewnością, że wielki sukces dopiero na niego czeka.
Dzisiaj sam przedstawia się jako “najfajniejszy dyktator świata”. Już nawet nie udaje, że jego forma rządów ma cokolwiek wspólnego z demokracją. Na początku sierpnia parlament, zdominowany przez jego własną partię, Nuevas Ideas, przegłosował poprawkę do konstytucji znoszącą limity kadencyjne — w praktyce pozwalając Bukele być dyktatorem dożywotnio. Co ciekawe, decyzję tamtejszego parlamentu publicznie poparł… amerykański Departament Stanu, publikując oświadczenie, które w świetle innych ruchów obecnej administracji Trumpa wydaje się cokolwiek kuriozalne. Otóż amerykańska służba dyplomatyczna napisała, że “parlament Salwadoru podjął decyzję zgodną z interesem swoich wyborców”, dodając przy tym, że “to demokratyczne państwo, które ma prawo podejmować suwerenne decyzje we własnych sprawach”. Takie słowa brzmią ciekawie zwłaszcza w zestawieniu z deklaracjami na temat sytuacji politycznej w Brazylii, gdzie Trump aktywnie próbuje interweniować w procesie karnym byłego prezydenta, Jaira Bolsonaro. Albo ze słowami na temat wyborów w Rumunii, w Niemczech, a nawet w Polsce. Wszędzie tam, gdzie istniało jakiekolwiek zagrożenie dla kandydata prawicowego lub prawicowego ugrupowania, które Trumpiści popierali, natychmiast pojawiały się zarzuty o oszustwa, naruszanie wolności słowa, malwersacje, nielegalne finansowanie, a nawet, ustami influencerów związanych z ruchem MAGA — zarzuty o to, że Unia Europejska te wybory po prostu ustawia.
Opowieść o Salwadorze jest więc też elementem dzisiejszej opowieści o Stanach Zjednoczonych — bo widać jak na dłoni, że słowa takie jak “suwerenność”, “demokracja” czy “parlamentaryzm” są przez władze obu krajów interpretowane dość dowolnie, i brane w obronę wtedy, kiedy im to pasuje. Co, niejako z definicji, z realną demokracją nie ma absolutnie nic wspólnego.
Trump i Bukele. Co łączy obydwu przywódców
To zresztą nie jest jedyna nić łącząca Salwador z USA spod znaku MAGA. Bukele i Trump doskonale dogadują się w kwestii walki z kartelami narkotykowymi oraz z przestępczością zorganizowaną. Podobnie zresztą jak w zakresie praw człowieka, których żaden z nich dość demonstracyjnie nie uznaje. Prezydent-dyktator Salwadoru szedł bowiem po władzę zasadniczo z dwoma tylko postulatami. Po pierwsze — pokonać “maras”. Po drugie — ściągnąć do kraju więcej inwestycji i kapitału zagranicznego. Obie rzeczy mu się udały, i to w całkiem sporym zakresie. Problem w tym, że koszt zwłaszcza zwycięstwa nad gangami okazał się niewyobrażalny.
Wspomniana już statystyka morderstw na 100 tys. mieszkańców spadła w Salwadorze kilkudziesięciokrotnie, dzisiaj wynosi niecałe 2 przypadki — podczas gdy ponad dekadę temu rok rocznie przekraczała 100. Bukele rzeczywiście wygrał walkę z “maras”, wypowiadając im wojnę, rządząc przy tym krajem, jakby rzeczywiście musiał to robić w warunkach wojennych. Żeby osłabić pozycję gangów, de facto zawiesił prawa obywatelskie. Tak samo jak Trump kilka tygodni temu, Bukele już w 2022 roku uznał Barrio18 i MS-13, dwie największe organizacje kryminalne, za grupy terrorystyczne. Z zewnątrz wygląda to może na biurokratyczny detal, ale w praktyce ma ogromne znaczenie — bo z terrorystami walczy jednak wojsko, a nie policja. Terroryści mają też znacznie mniej praw wewnątrz wymiaru sprawiedliwości — i to właśnie na tym przekonaniu Bukele zbudował swoją dyktaturę.
W tej chwili w Salwadorze domniemanie niewinności w praktyce nie istnieje. Nowe prawo dopuszcza prowadzenie procesów, gdzie na ławie oskarżonych jednocześnie (głównie poprzez reprezentację) zasiada kilkaset osób. Wiadomo, że w takich warunkach nie da się bronić jednostki, więc wyroki są najczęściej hurtowe, grupowe. Nie ma widzeń, reprezentacji prawniczej, apelacji — bo sądy są błyskawiczne, wydają wyroki właściwie bez żadnego materiału dowodowego, tylko po to, żeby nabić statystyki.
Salwadorski GUŁag
A potem przychodzi odsiadka, czyli najgorszy element tego systemu opresji, jednocześnie będący tym, który Trumpowi i Bukele imponuje najbardziej. CECOT, znane już na cały świat masowym więzieniem, nie bez powodu nazywane jest współczesnym GUŁagiem — dlatego że zaprojektowane jest tak, by już nigdy z niego nie wyjść. Kilkudziesięcioosobowe klatki, a nie cele, więźniowie w bieliźnie, bez ubrań, pozbawieni kontaktu ze światem zewnętrznym. Ogoleni na łyso, by stać się po prostu elementem bezkształtnej masy, pracującej na wizerunkowy sukces swojego dyktatora. Bukele, zawsze ubierający się na czarno, z brylantyną na włosach, wygląda bardziej jak karykatura włoskiego mafioso, niż ktoś, kto naprawdę wygrał wojnę z kilkuset tysięcznymi organizacjami kryminalnymi.
Więzienie CECOT
W czasie mojej wizyty w Salwadorze CECOT było jedynie marzeniem, bo nie weszła w życie jeszcze nawet zmiana przepisów dotyczących procesów i aresztowań. Wtedy na ustach wszystkich gościł inny temat, który także łączy Bukele i Trumpa — miłość do kryptowalut. Akurat w czasie misji, w której uczestniczyłem w Ameryce Centralnej, trwały przygotowania do rozpoczęcia wypłacania świadczeń publicznych w bitcoinach.
Nikt nie wie, jak to będzie wyglądać — mówiła mi wówczas Maria, Hiszpanka na co dzień mieszkająca w Salwadorze, pracująca dla jednej z międzynarodowych organizacji humanitarnych.
Jak to “nikt nie wie” — dopytywałem, nieco zszokowany. Do wprowadzenia reformy brakowało wówczas zaledwie dwóch miesięcy. — Przecież to kwestia waszych emerytur, wynagrodzeń w sektorze publicznym, właściwie — funkcjonowania całego państwa. I nic nie wiecie?
Nic — kwitowała Maria. — Gdzieniegdzie ktoś może stawia bankomaty, czy tam kryptomaty, żeby jakoś konwertować normalne pieniądze na bitcoina, ale wszystko jest jedną wielką enigmą. Zresztą, moim zdaniem Bukele nie robi tego dlatego, że jest innowacyjny, tylko — żeby prać pieniądze. Salwador ma ogromny dług wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego, którego Waszyngton nie będzie przecież w stanie wyegzekwować, jeśli cały majątek państwa zostanie przerzucony na kryptowaluty — mówiła mi wówczas z nieukrywaną obojętnością w głosie.
Finał tej historii jest mimo wszystko optymistyczny, bo Bukele w pewnym sensie zderzył się z rzeczywistością — i przegrał. W styczniu 2025 r. w ostatniej chwili wysłał do parlamentu własną ustawę, w ramach której zezwalał na dobrowolne — zamiast obowiązkowych — rozliczenia w kryptowalutach dla sektora prywatnego. Wszystko podyktowane było warunkami kolejnej pożyczki od MFW. Fundusz stwierdził bowiem, że ekspozycja Salwadoru na rynku kryptowalut jest zbyt duża, przez co gospodarka może się rozchwiać, a wtedy o 1,4 mld dolarów z Waszyngtonu Bukele będzie mógł co najwyżej pomarzyć. “Najfajniejszy dyktator świata” ostatecznie musiał więc ukorzyć się przed międzynarodową liberalną instytucją — czyli podmiotem, którego nienawidzi najbardziej na świecie.
Powojenny system międzynarodowy rozsypuje się jak domek z kart
Takich zwycięstw będzie jednak coraz mniej, bo pod rządami Trumpa, przy akompaniamencie podobnych mu izolacjonistycznych satrapów, powojenny system międzynarodowy rozsypuje się jak domek z kart. I nie chodzi tu tylko o słabość prawną i finansową tych instytucji, które mają gigantyczne problemy z powodu wycofania się amerykańskiego zaangażowania. Chodzi przede wszystkim o aspekt normatywny. Zasady, na których zbudowany został świat po II Wojnie Światowej, uznawane są dzisiaj za przejaw słabości, wykorzystywane do własnych kleptokratycznych celów, a nie do podnoszenia poziomu życia obywateli. Prawa człowieka są abstrakcyjnym konceptem, niewartym ochrony — choć ten kryzys idzie dużo dalej. Bukele jest być może pierwszym, albo jednym z pierwszych, równolegle do Argentyńczyka Javiera Mileia, przywódców, którzy zdają się rządzić swoim państwem, żeby ja autentycznie zlikwidować. Sprywatyzować, przehandlować na spekulatywnych giełdach kryptowalut, przeprowadzić z obszaru demokratycznego do pełnego neo-feudalizmu, napędzanego nowymi technologiami.
Wiele rzeczy przez sześć lat jego rządów napisano już o Nayibie Bukele. Żadne inne określenie nie jest jednak tak trafne, jak mówienie o nim, że jest po prostu nihilistą. Niezainteresowanym niczym i nikim poza sobą samym, przekonanym o własnej, mesjanistycznej wręcz misji zmiany swojego narodu w społeczność bogatą, bezpieczną, wolną. Problem w tym, że ta wolność jest iluzją, bo nie zawiera w sobie możliwości żadnego wyboru. Wręcz przeciwnie, jest to wolność “od” — od wyboru, od praw, od decydowania o własnym losie. Całkowite zaprzeczenie tego, czym miało być demokratyczne państwo w epoce post-oświeceniowej. W takiej rzeczywistości Bukele na pewno będzie jednym z najbardziej wyrazistych dyktatorów na świecie — chociaż z byciem “cool” czy “fajnym” nie ma to nic wspólnego.
