Unia ograniczy prawa pasażerów linii lotniczych. Odszkodowań w Polsce mniej o nawet 85 proc.
W czwartek, 5 czerwca, ministrowie transportu państw członkowskich Unii Europejskiej spotkali się na posiedzeniu Rady UE ds. Transportu. Przyjęto wtedy projekt nowelizacji rozporządzenia w sprawie m.in. odszkodowań za opóźnienia samolotów (WE nr 261/2004).
Projekt rewizji rozporządzenia zakłada:
- zwiększenie progu opóźnienia uprawniającego do uzyskania odszkodowania z 3 do 4 godzin przy jednoczesnym obniżeniu odszkodowania z 400 do 300 euro dla lotów do 3500 km i wszystkich wewnątrz UE (ministerstwo pisze o zwiększeniu z 250 do 300 euro)
- zwiększenie progu opóźnienia z 3 do 6 godzin przy jednoczesnym obniżeniu odszkodowania z 600 do 500 euro dla lotów powyżej 3500 km
— W praktyce oznacza to, że tylko przez te zmiany ponad 70 proc. pasażerów straci swoje dotychczasowe prawa — wskazuje Business Insiderowi Dominik Lewandowski, główny menadżer w DelayFix, polskiej kancelarii wspierającej pasażerów w walce o odszkodowania za opóźnione i odwołane loty.
Odpowiedź ministerstwa
Ministerstwo Infrastruktury w odpowiedzi dla Business Insidera wskazuje, że nowe przepisy to “wypracowany kompromis” i “mają na celu zapewnienie lepszej ochrony oraz komfortu pasażerów, przy jednoczesnym zapewnieniu równowagi między wysokim poziomem ochrony pasażerów a zachowaniem jakości połączeń i równych warunków działania w sektorze lotniczym na unijnym rynku wewnętrznym”.
Zgodnie z argumentacją resortu celem było zbilansowanie praw i obowiązków między pasażerami oraz przewoźnikami lotniczymi, przy jednoczesnym uwzględnieniu konieczności zapewnienia konkurencyjność transportu lotniczego w UE.
Dalszy ciąg tekstu pod materiałem wideo
“W trakcie prac nad nowelizacją rozporządzenia 261/2004/WE, wobec różnych poglądów na ustalenie ostatecznego progu opóźnienia podnoszono, że kluczowe jest zapewnienie pasażerom możliwości dotarcia w jak najkrótszym czasie do miejsca docelowego. Zauważano, że pozostawienie progu na dotychczasowym poziomie, który dodatkowo wynika wyłącznie z orzecznictwa i nie jest usankcjonowany w przepisach prawa, może skłaniać przewoźników lotniczych do odwoływania lotów z uwagi na brak wystarczającego czasu na podjęcie działań zaradczych” — czytamy w odpowiedzi ministerstwa.
Podkreślono, że obecne odszkodowanie przysługujące po trzech godzinach opóźnienia lotu nie jest zastrzeżone w przepisach rozporządzenia 261/2004, lecz wynika z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Czytaj też: Najlepsze linie lotnicze świata. “To nie jest konkurs piękności”
“Przewidziano, że w projektowanych przepisach zostanie zagwarantowany przewoźnikom próg czasowy dłuższy tylko o jedną godzinę od dotychczasowego (ustalonego w orzecznictwie), ale skoro przewoźnicy zyskają więcej czasu, to zobowiązani będą do znalezienia rozwiązań takich jak podstawienie innego samolotu, czy przekierowanie pasażerów innym lotem” — podano.
Jest dla pasażerów więc i jakiś zysk. Dotąd linia lotnicza, wiedząc, że opóźnienie jest duże i jest ryzyko wypłaty odszkodowań, odwoływała lot. Nowe przepisy “mają na celu stworzenie zachęty dla przewoźników do utrzymania lotu zamiast jego odwołania, dając im więcej czasu na wyeliminowanie problemu, co finalnie jest korzystne dla pasażerów, którzy chcą przede wszystkim dotrzeć do miejsca przeznaczenia, nawet jeśli będą musieli dłużej poczekać” – argumentuje resort infrastruktury.
Argumenty linii lotniczych
Podobną argumentację miały linie lotnicze. Z informacji uzyskanych przez PAP od unijnych źródeł wynika, że według nich wydłużenie progów czasowych będzie korzystne dla samych pasażerów. Ich zdaniem obecnie przewoźnicy często nie podejmują nawet prób naprawy usterek, zakładając, że nie uda się tego zrobić w ciągu trzech godzin – zamiast tego od razu odwołują loty. Dłuższe progi miałyby ich mobilizować do działania.
— Argument, jakoby linie lotnicze celowo nie podejmowały prób naprawy samolotu, bo “nie wyrobią się w trzech godzinach”, dlatego wolą odwołać lot — jest całkowicie oderwany od realiów operacyjnych i ekonomicznych przewoźników. Każdy samolot to element większej siatki połączeń. Jego opóźnienie wpływa nie tylko na jeden rejs, ale także na kolejne zaplanowane operacje tą maszyną. Odwołanie w ten sposób lotu generuje odwołanie kolejnych lotów i pociąga za sobą lawinę kosztów związanych z organizacją zastępczego transportu, zakwaterowaniem pasażerów, przekładaniem załóg, odszkodowaniami czy samą utratą zaufania klientów — komentuje Dominik Lewandowski z DelayFix.
— Dlatego też podniesienie progu z trzech do czterech godzin nie zachęci linii do większej dbałości o naprawy — przeciwnie, jak pokazują badania osłabi motywację do szybkiego działania, bo opóźnienie do trzech godzin przestanie wiązać się z konsekwencjami wobec pasażerów — uważa.
Jak przy tym wykazał, dotychczas to nie polski przewoźnik płacił odszkodowania, bo dba o jakość usług, ale przewoźnicy egipscy i tureccy. Zaangażowanie się polskiej prezydencji właśnie w ten projekt nie odciąży więc PLL LOT, ale właśnie mniej jakościowych operatorów.
Czytaj też: Łukasz Chaberski nowym prezesem Polskich Portów Lotniczych. Funkcję obejmie w 2025 r.
“Z informacji otrzymanych z Urzędu Lotnictwa Cywilnego i Polskich Linii Lotniczych LOT SA nie wynika, że większość odszkodowań wypłacają przewoźnicy lotniczy spoza Unii Europejskiej, wręcz przeciwnie, to unijni przewoźnicy lotniczy podlegają pod przepisy tego rozporządzenia, co wpływa negatywnie na konkurencję na rynku i nakłada zdecydowanie większe zobowiązania na przewoźników lotniczych z Unii Europejskiej niż spoza niej” — wskazuje Ministerstwo Infrastruktury.
“Z tych informacji wynika również, że LOT odnotowuje niski wskaźnik opóźnień, nie zmienia to jednak faktu, że wysokość odszkodowań wypłacana co miesiąc jest znaczna, podczas gdy pozostali unijni przewoźnicy lotniczy rocznie ponoszą ogromne koszty z tytułu obsługi roszczeń związanych z tym rozporządzeniem. Przesunięcie progu czasowego opóźnień z 3 do 4 godzin pozwoli przewoźnikowi lotniczemu dołożyć wszelkich starań, aby planowany lot odbył się” — dodano.
Skoro jednak LOT ma niski wskaźnik opóźnień, to oznacza, że proporcjonalnie do liczby rejsów płaci mniejsze odszkodowania niż bardziej opóźniająca się konkurencja. To wszystko jest w cenie biletów. Nowe przepisy realnie więc pogorszą pozycję konkurencyjną polskiego przewoźnika.
System działał
Dodatkowo szef DelayFix powołuje się na badanie dr Piotra Śpiewanowskiego i dr Hinnerka Gnutzmanna ilustrujące, jak rozporządzenie EC261 realnie wpłynęło na rynek lotniczy w Unii Europejskiej. Z ustaleń badaczy wynika, że wprowadzenie przepisów doprowadziło do redukcji średnich opóźnień z 17 do 12 minut – czyli o jedną trzecią.
Jak komentuje Dominik Lewandowski, ustawodawca nie przewidział żadnych mechanizmów weryfikujących, czy linie lotnicze faktycznie częściej odwołują loty, zamiast podejmować próbę naprawy samolotu – co miało być jedną z przesłanek proponowanej reformy.
— Trudno oprzeć się wrażeniu, że celem zmian jest po prostu wydłużenie dopuszczalnego czasu opóźnienia, by przewoźnicy mogli się spóźniać bez konsekwencji. W projekcie nie przewidziano żadnych zabezpieczeń chroniących pasażerów przed takim nadużyciem — powiedział.
Jak wskazują dane DelayFix, w samym tylko roku 2023 na niewypłaconych polskim pasażerom odszkodowaniach linie lotnicze oszczędziły ponad 300 mln zł. Łączne przychody linii lotniczych latających w Polsce w 2023 r. to około 40 mld zł. W tamtym roku blisko pół miliona osób zostało poszkodowanych przez linie lotnicze z tytułu opóźnień i odwołań lotów, a szacunkowa wartość odszkodowań sięgnęła 750 mln zł.
“Nadzwyczajne okoliczności” w szerszym zakresie
Zmiana czasu uprawniającego do odszkodowania i wypłacanych kwot oraz ich automatyzmu nie są jedynymi, które zmienią pozycję pasażera względem linii lotniczych. Za “nadzwyczajne okoliczności”, czyli coś, co zwalniało linię lotniczą z odszkodowań, uznawane mają być m.in nie tylko wady fabryczne, ale również problemy techniczne dotyczące określonego samolotu czy sprzętu na pokładzie samolotu – tak “aby prawa przyznane pasażerom […] nie szkodziły bezpieczeństwu”.
— Stoi to w sprzeczności z orzeczeniem TSUE z 2008 r., według którego okolicznością nadzwyczajną mogła być tylko ukryta wada fabryczna/produkcyjna — wskazuje Dominik Lewandowski.
Teraz za nadzwyczajne uznawać ma się także usterki techniczne, których nie można było wykryć w trakcie przeglądu.
— W praktyce otwiera to drogę do nieskończonego katalogu zaniedbań, od niesprawnego defibrylatora czy butli z tlenem po wadę silnika. W praktyce brzmi to, jak zaproszenie do latania starymi samolotami, które psuć się będą pomiędzy zaplanowanymi przeglądami technicznymi — ocenia menadżer DelayFix.
W katalogu wydarzeń nadzwyczajnych umieszczono też “niespodziewane choroby lub śmierć niezbędnego członka załogi, na przykład w dniu poprzedzającym odlot, poza macierzystymi bazami przewoźnika lotniczego”.
— To kolejna propozycja stojąca w jawnej sprzeczności z orzeczeniem TSUE z 2023 r., według którego każda choroba poza bazą, w tym także nagła śmierć/choroba pilota nie stanowią okoliczności nadzwyczajnej — ocenia Lewandowski.
Łącznie 85 proc. polskich pasażerów straci prawo do odszkodowania
Według wyliczeń jego kancelarii na “twardych danych” z praktyki odszkodowawczej sam pomysł wyłączenia przewoźnika z odpowiedzialności za usterki techniczne jego samolotów wyklucza z prawa do odszkodowania połowę z pozostałych 30 proc. pasażerów uprawnionych jeszcze do odszkodowania po zwiększeniu progu opóźnienia. Z tego wszystkiego wynika, że 85 proc. dotychczasowych odszkodowań nie będzie już wypłacanych. Zaoszczędzą najbardziej opóźniające się i latające na awaryjnym, czyli tańszym sprzęcie linie lotnicze.
— Umieszczenie problemów technicznych, stanowiących znaczącą część przyczyn opóźnionych i odwołanych lotów, w katalogu okoliczności nadzwyczajnych to kolejny krok, po wydłużeniu progów czasowych, do drastycznego zmniejszenia przez prawodawstwo unijne przypadków kwalifikujących się do odszkodowań. W efekcie zmniejszy się bezpieczeństwo podróżnych przy jednoczesnym ograniczeniu odpowiedzialności linii lotniczych – mówi Dominik Lewandowski.
— Nowelizacja w praktyce wywraca dotychczasowy dorobek Trybunału Sprawiedliwości UE, który przez ponad dwie dekady precyzował zakres ochrony pasażerów. Wbrew temu, co mówią jej autorzy ustami ministra infrastruktury pana Dariusza Klimczaka, zmiany te oznaczają bezdyskusyjny regres standardów ochrony konsumentów – ocenia.
“Definicja »nadzwyczajnej okoliczności«, która została potwierdzona przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest zdarzeniem nagłym, poza kontrolą przewoźnika, które nie wpisuje się w ramy prowadzonej działalności: Wspólną cechą wszystkich tych zdarzeń jest to, że wynikają one z działalności przewoźnika lotniczego i z okoliczności zewnętrznych, spotykanych w praktyce z różną częstotliwością, nad którymi jednak przewoźnik lotniczy nie panuje. Należy przy tym rozróżnić sytuację w bazie macierzystej linii i poza nią” — opisuje ministerstwo.
Jest jednak w nowych przepisach pewien zysk, jaki pasażerowie będą mieli z nowych przepisów.
Odszkodowanie płacone automatycznie i inne korzyści pasażera w nowym prawie
“Zgodnie z ustaleniami w ramach wypracowanego kompromisu, wypłata odszkodowania będzie następować automatycznie i nie będzie zależała od oceny sytuacji przez danego przewoźnika lotniczego” — pisze Business Insiderowi resort infrastruktury.
“Dotychczas pasażerowie niejednokrotnie musieli mierzyć się z długim czasem oczekiwania na rozstrzygnięcie w tej sprawie” — wskazano.
Nie trzeba będzie więc iść do kancelarii prawnej, żeby odszkodowanie dostać, będzie ono płacone z automatu. To może zwiększyć procent płaconych odszkodowań. Skoro linie lotnicze zaoszczędziły 300 mln zł na niewypłaconych odszkodowaniach w 2023 r., które powinny wypłacić, a klienci się ich nie domagali, a wypłacone odszkodowania wyniosły 750 mln zł, to znaczy, że automatyzacja odszkodowań zwiększy ich liczbę o około połowę.
Co więcej, na pisemny wniosek przewoźnik musi przekazać pasażerowi powód opóźnienia lub odwołania lotu. Obowiązek ten dotyczy także pośredników, np. biur podróży czy platform rezerwacyjnych.
Przewidziano też w nowym prawie zwrot kosztów do 400 proc. wartości biletu, jeżeli przewoźnik nie zapewni alternatywnego transportu. Pasażer ma prawo samodzielnie znaleźć połączenie i otrzymać zwrot kosztów do 400 proc. ceny pierwotnego biletu — podało ministerstwo.
Czego chcą pasażerowie?
Badanie przeprowadzone przez AirAdvisor na grupie ponad tysiąca europejskich podróżnych jednoznacznie pokazuje, że konsumenci nie chcą osłabienia poprzedniego prawa. Aż 92 proc. respondentów wyraża sprzeciw wobec planowanej reformy, a 76 proc., że obecne stawki odszkodowań powinny zostać zwiększone proporcjonalnie do inflacji. Co więcej, 61 proc. badanych deklaruje, że odszkodowanie za opóźniony lot powinno przysługiwać już po dwóch godzinach oczekiwania.
– Pytanie pozostaje aktualne: kto zapłaci za czas stracony na lotniskach i osłabienie praw konsumenckich? Odpowiedź jest równie oczywista, co gorzka – ci sami obywatele, którzy już raz wsparli linie lotnicze miliardami euro w czasie pandemii COVID-19. Teraz mają to zrobić ponownie — choć tym razem mniej zauważalnie, poprzez trwałe przeniesienie kosztów opóźnień i zaniedbań przewoźników na swoje barki — wskazuje Dominik Lewandowski.
Kierowana przez niego firma DelayFix od 2014 r. obsłużyła 100 tys. spraw, reprezentując polskich podróżnych wobec ponad 100 przewoźników z przeszło 30 krajów – m.in. Egiptu, Turcji, Tunezji, Omanu, Etiopii czy Arabii Saudyjskiej. Tylko w 2023 r. prowadziła sprawy dla ponad 30 tys. klientów, na łączną kwotę przekraczającą 10 milionów euro.
Jak podaje Dominik Lewandowski, znakomita większość spraw, blisko 99 proc. kończy się sukcesem. Wyjątki dotyczą sytuacji, w których przyczyny zakłóceń zgłaszane przez przewoźników wymagają dalszej weryfikacji na etapie postępowania sądowego.
Autor: Jacek Frączyk, redaktor Business Insider Polska
