Kontrowersyjne badania. Naukowiec z Harvardu odpiera zarzuty [WYWIAD]
Im bliżej elektrowni jądrowej mieszkają ludzie, tym większe ryzyko, że umrą na raka — wskazują na to najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu Harvarda, którzy przeanalizowali dane dotyczące śmiertelności z powodu nowotworów złośliwych w poszczególnych hrabstwach Stanów Zjednoczonych i porównali je z odległością tych miejsc od najbliższych reaktorów. Najwięcej “nadmiernych” i niewytłumaczalnych zwykłymi czynnikami zgonów odnotowali wśród mężczyzn w wieku 65–74 lat i kobiet w wieku 55–64 lat — i to w obszarze oddalonym o kilkadziesiąt kilometrów od okolicznych elektrowni atomowych. Według badaczy każdego roku w Stanach Zjednoczonych około 6400 osób może umrzeć na raka potencjalnie spowodowanego sąsiedztwem elektrowni atomowej.
Częścią badania opublikowanego 23 lutego w czasopiśmie “Nature Communications” nie był pomiar radioaktywności — hipotetyczny wpływ promieniowania lub inny wpływ elektrowni został zastąpiony prostą daną: odległością. Autorzy nie twierdzą zatem, że przedstawiają rzeczywiste dowody na szkodliwość życia w pobliżu gigantów jądrowych, a jedynie niepokojące statystyczne powiązania. Ich zdaniem te alarmujące wyniki powinny jednak zapoczątkować bardziej szczegółowe badania nad wpływem rozszczepienia atomów na zdrowie ludzi.
— mówi Petros Koutrakis z Harvard T.H. Chan School of Public Health (harwardzkiej szkoły zdrowia publicznego), ekspert ds. szkodliwych substancji w środowisku i jeden z autorów.
Wielu naukowców — zarówno zagranicznych, jak i czeskich — nie zgadza się jednak z tymi wnioskami. Wskazują na możliwe błędy metodologiczne badania i albo całkowicie odrzucają wyniki, albo traktują je jedynie jako impuls do dalszych badań. Nie jest to jednocześnie pierwsze badanie, które odnotowało statystyczny związek między bliskością reaktorów a rakiem, dlatego nie można wykluczyć, że rzeczywiście umyka nam coś istotnego w kwestii bezpieczeństwa energii jądrowej.
Badanie przeprowadzone przez wspomnianą harwardzką jednostkę opiera się na danych statystycznych dotyczących zgonów z powodu raka w latach 2000–2018. Jest ono interesujące, ponieważ obejmuje całe terytorium Stanów Zjednoczonych. W przeciwieństwie do starszych podobnych prac z USA i innych krajów — niektóre z nich wykazały związek między elektrowniami a rakiem, a inne nie — nie bierze pod uwagę tylko elektrowni najbliższej miejscu zamieszkania danej populacji, ale także skumulowany efekt tych bardziej oddalonych — nawet do 200 km. Może to odgrywać rolę zwłaszcza w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych lub w krainie Wielkich Jezior (na północy USA), gdzie rozszczepia się atom w wielu miejscach, a jednocześnie mieszka tam wiele osób.
Jak jednak zwracają uwagę przeciwnicy, w regionach przemysłowych, gdzie w bardziej zanieczyszczonym środowisku mogą mieszkać biedniejsze i mniej wykształcone populacje osób, ludzie po prostu częściej umierają na raka. Wina leży raczej po stronie gorszego ubezpieczenia zdrowotnego lub stylu życia niż elektrowni jądrowych.
Kolejny zarzut zgłosił Richard Wakeford, epidemiolog radiacyjny z Uniwersytetu w Manchesterze w Wielkiej Brytanii. Krytykuje autorów za traktowanie całego okręgu administracyjnego jako pojedynczej jednostki i wykorzystywanie centrum jego populacji jako punktu odniesienia do określania odległości do reaktorów. Jego zdaniem to podejście jest niewłaściwe, bo “zbyt upraszczające”.
“Dane dotyczące społeczności mieszkających na przykład w odległości do 10 km od elektrowni, gdzie można sobie wyobrazić, że wycieki promieniowania będą najbardziej odczuwalne, giną w danych dotyczących pozostałej części okręgu” — twierdzi profesor na łamach niezależnego brytyjskiego serwisu popularnonaukowego Science Media Centre.
Wykorzystaliśmy na przykład zmienną, która uwzględniała różny dostęp do opieki zdrowotnej lub różną odległość do najbliższego szpitala. Przyczyną nie jest również wysokość dochodów, co bardzo dokładnie sprawdziliśmy. W odległości do 25 km od elektrowni mieszka w Stanach Zjednoczonych 50 mln ludzi. Nie wszyscy są biedni, wielu z nich mieszka na obszarach przybrzeżnych, gdzie jest wielu bogatych
— mówi Koutrakis.
Naukowiec odrzuca zarzut, że podział na hrabstwa jest zbyt ogólny, powołując się na artykuł, który opublikował wraz z kolegami w grudniu ubiegłego roku w czasopiśmie “Journal of Environmental Health”, w którym badał wpływ elektrowni jądrowych wyłącznie w stanie Massachusetts. W przeciwieństwie do innych stanów USA, (w Massachusetts) funkcjonuje bardzo szczegółowa baza danych rejestrująca zgony z powodu raka według kodów pocztowych, czyli na obszarach znacznie mniejszych niż hrabstwa. Te badania też wykazały, że bliskość elektrowni znajduje odzwierciedlenie w większej liczbie przypadków raka.
Według Koutrakisa w Stanach Zjednoczonych są ponadto hrabstwa, w których nie trzeba nawet znać dokładnych statystyk dotyczących zgonów, aby zauważyć, że występuje tam podejrzanie dużo przypadków raka — na przykład Plymouth i sąsiadujący z nim Bristol we wspomnianym stanie Massachusetts, gdzie w 2019 r. wyłączono elektrownię Pilgrim (ang. Pielgrzym). — Przez wiele lat wierzyłem, że energia jądrowa nie powoduje żadnych szkodliwych emisji i uczyłem tego moich studentów. Jednak około pięciu lat temu zaproszono mnie właśnie do hrabstwa Plymouth w Massachusetts — opisuje. Stopniowo zdał sobie sprawę, że zjawisko to należy zbadać w całych Stanach Zjednoczonych. — Im dłużej się tym zajmowałem, tym bardziej byłem przekonany, że wpływ elektrowni jest realny — chociaż wolałbym, żeby tak nie było — mówi.
Elektrownia jądrowa Three Mile Island, Etters w stanie Pensylwania, USA, 21 września 2024 r.MATTHEW HATCHER / GETTY IMAGES NORTH AMERICA / GETTY IMAGES VIA AFP / AFP
Radioaktywne izotopy w powietrzu
Jego najnowszy artykuł spotkał się z krytyką zagranicą, na przykład wśród naukowców z Wydziału Jądrowego i Inżynierii Fizycznej Politechniki w Pradze, którzy zgłosili szereg własnych zastrzeżeń. Koutrakis odrzuca ich krytykę. Jak więc sam wyjaśnia wyniki?
Normy regulujące sytuację w pobliżu elektrowni jądrowych opierają się między innymi na zewnętrznych dawkach promieniowania, które może (bez szkody dla zdrowia) przyjąć człowiek. Są one naprawdę niskie, nieznacznie podwyższone względem naturalnych warunków środowiskowych. Według Koutrakisa ważniejsze są jednak dawki wewnętrzne spowodowane przez radionuklidy, czyli radioaktywne izotopy różnych pierwiastków związane z drobnymi cząstkami pyłu, które wydostają się z elektrowni i są wdychane przez ludzi.
Od dawna wiadomo, że wdychanie niewidocznych dla oka cząstek pyłu o średnicy do 2,5 tysięcznej mm powoduje szereg chorób, w tym raka. Cząsteczki, które są generowane na przykład przez spaliny lub lokalne źródła ogrzewania, wiążą się z substancjami toksycznymi i wraz z nimi przedostają się do płuc i krwi. Mieszkanie w pobliżu ruchliwej drogi wiąże się ze znacznym ryzykiem dla zdrowia — a Koutrakis wprowadza teraz do tej debaty element radioaktywności.
Wraz z kolegami zbadał już cząsteczki pyłu w domach położonych w pobliżu elektrowni i odkrył, że są one związane z radioaktywnymi izotopami uranu, kobaltu, kryptonu, węgla i innymi radionuklidami, które powstają podczas rozszczepienia jądrowego. — Przygotowujemy kilka badań, które będą śledzić radionuklidy bezpośrednio w organizmie człowieka — dodaje. Najważniejsze drogi, którymi cząsteczki radionuklidów mogą przedostawać się na zewnątrz elektrowni, nie są jednak na razie znane naukowcom z Harvardu — według Koutrakisa może to mieć miejsce na przykład podczas wymiany paliwa w reaktorach. Kolejnym źródłem może być zużyte paliwo przechowywane na terenie elektrowni.
W Stanach Zjednoczonych badanie wzbudziło duże zainteresowanie — według Koutrakisa wkrótce pojawią się kolejne podobne z innych krajów. — Zaprosili nas na przykład ustawodawcy z kilku stanów, abyśmy złożyli zeznania — opisuje falę zainteresowania, ale dodaje, że organ nadzoru jądrowego, Nuclear Regulatory Commission, jak dotąd nie zabrał głosu.
W Czechach na badanie zareagował Państwowy Urząd ds. Bezpieczeństwa Jądrowego (SUJB). W ostrożnym oświadczeniu opublikowanym na swojej stronie internetowej przypomina, że harwardzkie badania nie wykazują związku przyczynowego między elektrowniami a rakiem (“Wpływ elektrowni jądrowych na zdrowie musimy oceniać odpowiedzialnie” — brzmi tytuł publikacji). Karla Petrowa, dyrektorka Sekcji Ochrony Radiologicznej SUJB, twierdzi, że słowa Koutrakisa na temat cząstek pyłu nie są ani zaskakujące, ani nowe. Wiadomo, że radionuklidy przemieszczają się w powietrzu właśnie poprzez aerozole, czyli wiążąc się z drobnymi cząstkami.
— Elektrownia nie jest hermetycznie zamknięta — mówi Petrowa i opisuje drogi, którymi radionuklidy w niewielkim stopniu przedostają się na zewnątrz: systemem kominów wentylacyjnych odprowadzających powietrze z pomieszczeń wewnętrznych i pokrytymi filtrami, a także poprzez zrzut radioaktywnego trytu do rzek, w Czechach np. do rzeki Igławy (kontrolowane uwalnianie jest powszechną praktyką i wynika z faktu, że tryt, czyli radioaktywny izotop wodoru, ulega wystarczającemu rozcieńczeniu w rzece). Petrowa mówi też, że biała para unosząca się z wież chłodniczych elektrowni zazwyczaj nie zawiera radionuklidów — obieg produkcji energii elektrycznej jest oddzielony od części jądrowej.
Jednak według Petrowej ważne jest, w jakiej ilości radionuklidy przedostają się do środowiska zewnętrznego. Jest ono dokładnie monitorowane i kontrolowane, aby dawki promieniowania dla ludzi mieszkających w pobliżu elektrowni były znacznie niższe od tych, które naturalnie przyjmujemy podczas wdychania radioaktywnego radonu uwalniającego się ze skał, ale także od dawek promieniowania kosmicznego i pochodzącego z pożywienia; te naturalne dawki wynoszą łącznie około trzech do czterech milisiwertów rocznie. — W okolicy elektrowni odczytujemy trzy do czterech mikrosiwertów rocznie. To tysiąc razy mniej — zauważa Petrowa, dodając, że badanie tomografem komputerowym oznacza znacznie wyższą dawkę — od pięciu do 20 milisiwertów.
Hiroszima, Nagasaki i górnicy w Czechosłowacji
Jednocześnie jednak istnieje pewna niepewność co do wpływu małych dawek promieniowania na zdrowie. — Wyraźnie zauważalne skutki występują przy dawkach około 100 milisiwertów — mówi Petrowa, dodając, że takie dawki przyjęli na przykład mieszkańcy japońskich miast po zrzuceniu bomb atomowych lub górnicy w Czechosłowacji, którzy w latach 50. XX w. pracowali bez ochrony w kopalniach uranu. W przypadku małych, choć długotrwałych dawek, które emitują elektrownie, bardzo trudno jest wykazać ewentualny związek z powstawaniem nowotworów. Ich potencjalny wpływ ginie wśród znacznie potężniejszych czynników mających wpływ na występowanie raka.
Według Petrowej europejski nadzór jądrowy bierze jednak pod uwagę ewentualną niepewność i dlatego ustanawia jak najwyższy poziom ochrony. Modelowe dawki dla mieszkańców w pobliżu elektrowni jądrowych Temelin i Dukovany zakładają na przykład, że żywność spożywana przez lokalną społeczność jest uprawiana w pobliżu elektrowni i dlatego zawiera radionuklidy. Ludzie jednak zazwyczaj robią zakupy w supermarketach, a nie tylko u lokalnych rolników.
Kontrola turbiny podczas przestoju konserwacyjnego bloku 3. elektrowni jądrowej Dukovany, Czechy, 2 maja 2025 r.Michal Cizek/AFP / AFP
— Myślę, że w Czechach nie ma już zbyt wiele miejsca na poprawę monitoringu — dodaje dyrektorka, ale jednocześnie zaznacza, że na poziomie międzynarodowym śledzone są wszystkie istotne prace, w tym harwardzkie badanie.
Na pytanie, jak sama postrzega badanie Koutrakisa, przypomina niektóre z wymienionych zastrzeżeń i dodaje kolejne: — Epidemiolodzy mówią mi, że gdyby to zjawisko naprawdę istniało, już by je odkryli. Na przykład dzięki przeprowadzonemu badaniu bezpośrednio na pracownikach zakładów radiacyjnych — argumentuje. Według Petrowej badania w pobliżu innych zakładów przemysłowych mogłyby wykazać podobną zależność.
Częściowo zgadza się z tym również lekarz Mirosław Suta, niezależny konsultant w dziedzinie zagrożeń ekologicznych i zdrowotnych. Biorąc pod uwagę rzadkość występowania nowotworów złośliwych, związek między zgonami a bliskością elektrowni może być wynikiem przypadku — nawet w tak dużym i dokładnym badaniu, jak to przeprowadzone przez naukowców z Harvardu. Ponadto nie można wykluczyć, że w grę wchodzi inny czynnik niż promieniowanie.
Jednocześnie odrzuca on automatyczne lekceważenie wyników badań z USA. Jego zdaniem autorzy cieszą się dobrą reputacją, a Koutrakis i część jego współpracowników są uznanymi ekspertami w swojej dziedzinie.
Wyniki z bezpośredniego sąsiedztwa elektrowni — do 15 km — porównuje się z danymi z danymi dla całych Czech. — W okolicy Temelina nie odnotowaliśmy wyższej śmiertelności z powodu raka — mówi Ales Perina z Wydziału Medycznego Uniwersytetu Masaryka.
Jednocześnie w Czechach są tylko dwie elektrownie jądrowe, które stoją w dość czystym, słabo zaludnionym środowisku. — Wybór lokalizacji pod budowę opierał się na modelu radzieckim: w promieniu 30 km nie mogło być żadnego większego miasta — mówi Suta. W przeciwieństwie do USA, w okolicy reaktorów mieszka stosunkowo niewiele osób.
Nawet gdyby stwierdzono różnicę w liczbie zachorowań na raka lub śmiertelności, w tak małej próbie populacji byłaby ona prawie na pewno statystycznie nieistotna
— uważa Suta, który działa w organizacji non-profit Centrum dla Środowiska i Zdrowia.
Według Koutrakisa obecnie należy przede wszystkim ustalić, co dokładnie może być głównym źródłem wycieku radionuklidów w elektrowniach — czy jest to wspomniane paliwo jądrowe, czy coś innego. Należy również zbadać, w jakim promieniu od elektrowni jądrowej wyciekające aerozole mogą mieć wpływ (na ludzkie zdrowie). — Gdybyśmy na przykład stwierdzili, że ludzie są zagrożeni tylko w promieniu 10 km od elektrowni, moglibyśmy budować nowe obiekty w miejscach, gdzie w najbliższej okolicy nikt nie mieszka — podsumowuje naukowiec, dodając, że zadawanie takich pytań jest szczególnie ważne w sytuacji, gdy rozwój energetyki jądrowej jest uważany za jedną z odpowiedzi na zmiany klimatyczne.
